ZSU-23-4MP Biała – jeden z zestawów przeciwlotniczych, których następcę ma wyłonić program SONA
Program SONA – polski program zbrojeniowy dotyczący pozyskania dla Wojsk Lądowych mobilnego systemu obrony przeciwlotniczej bardzo krótkiego zasięgu, przeznaczonego przede wszystkim do bezpośredniej osłony wojsk pancernych i zmechanizowanych. System ma być zdolny do działania wraz z osłanianymi pododdziałami, zarówno podczas marszu, jak i na postoju, oraz do zwalczania załogowych i bezzałogowych środków napadu powietrznego, a także pocisków rakietowych, artyleryjskich i moździerzowych w ramach zdolności C-RAM.
Program jest związany z planowanym zastąpieniem eksploatowanych w Siłach Zbrojnych RPsamobieżnych zestawów przeciwlotniczychZSU-23-4 i ZSU-23-4MP Biała. Według stanu na 2026 rok nie wybrano docelowej konfiguracji systemu ani wykonawcy i nie zawarto umowy na jego pozyskanie. Agencja Uzbrojenia wskazywała, że dalsza realizacja programu wymaga zapewnienia finansowania oraz przeprowadzenia etapu definiowania wymagań sprzętowych.
Historia
W lutym 2017 roku Ministerstwo Obrony Narodowej potwierdziło plan wprowadzenia następcy zestawów ZSU-23-4 Szyłka/Biała. Wymagania dla nowego systemu określono w Wymaganiu Operacyjnym dotyczącym osiągnięcia możliwości osłony przeciwlotniczej bardzo krótkiego zasięgu wojsk pancernych, w tym zwalczania zagrożeń typu RAM (Rocket, Artillery, Mortars), noszącym kryptonim „SONA”. MON informowało wówczas, że liczba planowanych zestawów, nakłady finansowe oraz harmonogram programu były informacjami niejawnymi.
22 maja 2020 roku Inspektorat Uzbrojenia poinformował o zamiarze przeprowadzenia dialogu technicznego dotyczącego systemu SONA. Celem postępowania było zebranie informacji potrzebnych do przygotowania przyszłego zamówienia na system zdolny do zwalczania z ziemi pocisków artyleryjskich, moździerzowych i rakietowych na torze lotu, a także załogowych środków napadu powietrznego i bezzałogowych statków powietrznych.
Do udziału w dialogu zgłosiło się 18 podmiotów krajowych i zagranicznych. W czerwcu 2022 roku Agencja Uzbrojenia poinformowała, że w przeprowadzonym dialogu technicznym uczestniczyło ostatecznie 13 podmiotów, a analizy dotyczące pozyskania systemu znajdowały się wówczas na końcowym etapie. Były to:
SONA ma stanowić element organicznej obrony przeciwlotniczej Wojsk Lądowych. W odróżnieniu od systemów przeznaczonych przede wszystkim do obrony określonych obiektów lub obszarów, elementy Sony mają towarzyszyć pododdziałom wojsk pancernych i zmechanizowanych i zapewniać im bezpośrednią osłonę podczas prowadzenia działań bojowych.
Do podstawowych wymagań stawianych systemowi zaliczano:
zwalczanie samolotów i śmigłowców;
zwalczanie bezzałogowych statków powietrznych;
zdolność C-RAM, obejmującą przeciwdziałanie pociskom rakietowym, artyleryjskim i moździerzowym;
wysoką mobilność umożliwiającą współdziałanie z wojskami pancernymi i zmechanizowanymi;
krótki czas reakcji;
zdolność działania zarówno podczas marszu, jak i na postoju;
współdziałanie sensorów, systemów dowodzenia oraz różnych rodzajów efektorów.
W 2024 roku zastępca szefa Agencji Uzbrojenia gen. bryg. Michał Marciniak poinformował, że wcześniejsze założenia programu były częściowo redefiniowane na podstawie doświadczeń z wojny rosyjsko-ukraińskiej. Zaznaczył przy tym, że SONA ma służyć do bezpośredniej osłony zgrupowań Wojsk Lądowych działających jednocześnie pod osłoną systemów Wisła i Narew, w związku z czym konfiguracja Sony nie powinna być nadmiernie rozbudowana.
Koncepcja Polskiej Grupy Zbrojeniowej
Jedną z propozycji przedstawionych w ramach programu była koncepcja opracowana przez konsorcjum Polskiej Grupy Zbrojeniowej. Nie stanowi ona zatwierdzonej przez Ministerstwo Obrony Narodowej konfiguracji systemu, lecz propozycję przemysłową przedstawioną w latach 2021–2022.
PGZ proponowała system o otwartej architekturze, w którym liczba i rodzaj poszczególnych elementów modułu bateryjnego mogłyby być dobierane w zależności od zadania i potrzeb użytkownika. W koncepcji przewidziano następujące klasy elementów:
Element
Skrót
Przeznaczenie
Wozy Dowodzenia i Kierowania Walką
WDKiW
dowodzenie, wymiana i przetwarzanie danych oraz kierowanie sensorami i efektorami
kinetyczne zwalczanie BSP, samolotów, śmigłowców i pocisków oraz realizacja zadań C-RAM
Przeciwlotnicze Samobieżne Zestawy Laserowe
PSZL
niekinetyczne lub wykorzystujące energię skierowaną zwalczanie środków napadu powietrznego, w szczególności BSP
Przeciwlotnicze Samobieżne Zestawy z bronią elektromagnetyczną
PSZEM
obezwładnianie urządzeń elektronicznych środków napadu powietrznego
PGZ nie określała stałej liczby poszczególnych pojazdów w module. Zakładano możliwość tworzenia zarówno mniejszych modułów, jak i bardziej rozbudowanych baterii, przy czym ich skład miał zależeć od wymagań użytkownika i wykonywanego zadania.
Sensory i system dowodzenia
W koncepcji PGZ podstawowymi sensorami miały być mobilne radary wstępnego wykrywania, uzupełnione przez radary śledzące i głowice optoelektroniczne poszczególnych zestawów. Zakładano możliwość wykorzystywania zarówno danych uzyskiwanych przez własne sensory, jak i informacji przekazywanych z innych elementów systemu obrony przeciwlotniczej. Poszczególne zestawy ogniowe miały zachowywać zdolność do autonomicznego działania.
Rozwiązanie proponowane przez PGZ miało wykorzystywać doświadczenia zdobyte m.in. przy opracowywaniu samobieżnego zestawu POPRAD, systemów OSU-35, ZSU-23-4MP Biała, zestawów Grom i Piorun oraz radarów Soła i Bystra, a także wcześniejszego programu PZA Loara.
Efektory
Jako podstawowy artyleryjski środek rażenia PGZ proponowała armatę automatyczną kalibru 35 mm, wykorzystującą m.in. amunicję programowalną, szczególnie przydatną do zwalczania małych BSP i zagrożeń typu RAM. Rozpatrywano również zastosowanie wielolufowych systemów ogniowych mniejszego kalibru.
System miał wykorzystywać również rakietowe środki rażenia bardzo krótkiego i krótkiego zasięgu. W koncepcji przemysłowej przewidywano wykorzystanie istniejących pocisków przeciwlotniczych oraz ich wersji rozwojowych.
Jako rozwiązania perspektywiczne PGZ proponowała zastosowanie zestawów wykorzystujących laser dużej mocy oraz systemów elektromagnetycznych służących m.in. do obezwładniania elektroniki bezzałogowych statków powietrznych. W chwili przedstawienia koncepcji rozwiązania te znajdowały się na etapie prac rozwojowych i demonstratorów technologii.
Jako potencjalne nośniki elementów systemu przedstawiano pojazdy kołowe i gąsienicowe, w tym platformy należące do rodzin Rosomak oraz podwozia wykorzystywanego przez AHS Krab. Ostateczny nośnik nie został wybrany.
Propozycje zagraniczne
W dialogu technicznym uczestniczyło również szereg zagranicznych producentów systemów obrony przeciwlotniczej. Jedną z publicznie przedstawionych ofert była propozycja izraelskiego przedsiębiorstwa Rafael Advanced Defense Systems. Podczas MSPO w 2022 roku przedsiębiorstwo prezentowało dla programu SONA system oparty na mobilnej odmianie Iron Dome – I-Dome. Rafael deklarował również możliwość zaoferowania systemu SPYDER w konfiguracji all-in-one, integrującej środki wykrywania, dowodzenia i efektory na mobilnej platformie.
Stan realizacji
W czerwcu 2022 roku Agencja Uzbrojenia informowała, że analizy dotyczące programu znajdują się na końcowym etapie. Nie doprowadziło to jednak w kolejnych latach do rozpoczęcia dostaw ani wyboru docelowej konfiguracji systemu.
W marcu 2024 roku Agencja Uzbrojenia informowała o prowadzeniu zaawansowanych analiz oraz redefinicji części wcześniejszych założeń programu w związku z doświadczeniami wojny na Ukrainie.
W sierpniu 2025 roku gen. bryg. Michał Marciniak poinformował, że Agencja Uzbrojenia prowadziła z polskim przemysłem rozmowy dotyczące m.in. nowego pocisku przeciwlotniczego, który mógłby zostać wykorzystany w programie SONA, lecz ostateczna koncepcja w tym zakresie nie została jeszcze wypracowana.
W lutym 2026 roku, po zawarciu umowy na system SAN, Agencja Uzbrojenia potwierdziła, że SONA pozostaje odrębnym programem i nadal znajduje się w jej polu zainteresowania. Według gen. Marciniaka dalsza realizacja Sony wymaga podjęcia odpowiednich decyzji poza Agencją Uzbrojenia, zapewnienia finansowania oraz przeprowadzenia Etapu Definiowania Wymagań Sprzętowych. Etap ten ma pozwolić na określenie konkretnych wymagań oraz ram czasowych pozyskania systemu.
Według publicznie dostępnych informacji do września 2026 roku nie podano docelowej liczby baterii ani liczby poszczególnych elementów systemu, nie wybrano jego ostatecznej konfiguracji i nie zawarto umowy wykonawczej na pozyskanie Sony. Historycznie liczba planowanych zestawów, finansowanie i harmonogram były zawarte w niejawnym Wymaganiu Operacyjnym.
