Śliwa domowa

	Wartość odżywcza
	Śliwki bez pestek, suszone
	(100 g)
szczegółowe informacje
szczegółowe informacje
szczegółowe informacje
szczegółowe informacje
Witaminy
Makroelementy
Mikroelementy
	Dane liczbowe na podstawie: ; Wartości RDA i AI wyznaczone na podstawie danych Institute of Health

	Wartość odżywcza
	Śliwka, owoc surowy
	(100 g)
szczegółowe informacje
szczegółowe informacje
szczegółowe informacje
szczegółowe informacje
Witaminy
Makroelementy
Mikroelementy
	Dane liczbowe na podstawie: ; Wartości RDA i AI wyznaczone na podstawie danych Institute of Health

Śliwa domowa
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	różopodobne
Rząd	różowce
Rodzina	różowate
Rodzaj	śliwa
Gatunek	śliwa domowa
	Nazwa systematyczna
	Prunus domestica L.; Sp. pl. 1:475. 1753
	Kategoria zagrożenia (CKGZ)
	; brak danych
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons

Śliwa domowa (Prunus domestica L.) – poliploidalny gatunek roślin wieloletnich należący do rodziny różowatych, nie występujący w stanie dzikim. Formy wyjściowe powstawały prawdopodobnie wielokrotnie w warunkach naturalnych w wyniku samoistnego krzyżowania się dwóch dziko rosnących gatunków ałyczy (P. cerasifera) i śliwy tarniny (P. spinosa) lub wprost z poliploidalnych, dzikich form ałyczy. Ojczyznę śliwy domowej sytuuje się zwykle w rejonie Kaukazu, czasem też Azji Mniejszej i Zakaukazia. Dalsze różnicowanie śliw domowych wiązało się z częstym krzyżowaniem wstecznym i selekcją odmian hodowlanych. Prawdopodobnie odmiany o pestkach łatwo odchodzących od miąższu owocu powstały ze skrzyżowania ałyczy z bałkańskim gatunkiem P. cocomilia. Śliwy do uprawy wprowadzili Persowie, a w Europie Grecy i Rzymianie. Hodowla ich i selekcja trwa do dziś. Obecnie w uprawie jest około 2 tysięcy odmian uprawnych, choć znaczenie ekonomiczne ma około 100.

Systematyka

Prace nad opracowaniem systematycznym śliwy domowej rozpoczął Krsitom już w 1804 roku, kontynuowało je wielu badaczy, ale dopiero opracowania Rödera z 1939 prowadzone na podstawie badań cytologicznych oraz morfologii kwiatów, owoców, liści i jednorocznych pędów zyskały uznanie i obowiązują do dziś. Wydzielił on 4 podgatunki, w których wydzielił dodatkowo odmiany botaniczne.

Prunus domestica L. subsp. insititia Fiori & Paoletti
- var. pomariorum – damaszki (lubaszki) – o drobnych owocach, owalnych, ciemnofioletowych, niezbyt smacznych, spośród tej grupy odmian wywodzą się podkładki rozmnażane wegetatywnie.
- var. cerea – mirabelki – drobne, kuliste, złotożółte, np. odmiany uprawne Mirabelka z Nancy, Mirabelka Flotowa
Prunus domestica L. subsp. italica (Borckh.) Hegi
- var. claudiana – renklody – o owocach, dużych, kulistych, o żółtej lub zielonej barwie podstawowej, czasem z rumieńcem, np. odmiany uprawne Renkloda Ulena, Renkloda Althana.
- var. subrotundata – śliwy okrągłe – o owocach barwy purpurowej, zielonej lub fioletowej i miąższu słabo odchodzącym od pestki, np. odmiany uprawne Kirka, Ruth Gerstetter.
Prunus domestica L. subsp. intermedia (L.)
- var. ovoidea – śliwy jajowe – najszersze powyżej połowy i silnie zwężone przy szypułce, bardzo duże, niebieskoczerwone, czerwone lub żółte np. odmiany uprawne Čačanska Najbolja, Jajowa Żółta.
- var. oxycarpa – śliwy elipsoidalne – wydłużone, prawie zawsze ciemnoniebieskie, miąższ zwięzły, bardzo smaczne np. odmiany uprawne Car, Opal.
- var. mamillaris – śliwy daktylowe – owoce bardzo wydłużone, barwy złotożółtej lub granatowej, miąższ szklisty, bardzo aromatyczny i smaczny odmiany uprawne Żniwka, Węgierka Cukrowa Wielka
- var. semipruneliana – półwęgierki – owoce duże lub średnie, o ciemnofioletowej lub granatowej barwie, miąższ zwięzły, chrząstkowaty, przeważnie bardzo dobrze odchodzący od pestki, bardzo dużo odmian uprawnych z tej grupy jest popularnych w Polsce np. Anna Späth, Królowa Wiktoria, Węgierka Wangenheima.
Prunus domestica L. subsp. oeconomica
- var. pruneliana – węgierki – owoce granatowe lub brunatne, wydłużone, przy szypułce zwężone, czasem elipsoidalne lub jajowate, miąższ zwięzły, aromatyczny, winnosłodki, dobrze odchodzi od pestki, np. odmiany uprawne Węgierka Zwykła, Węgierka Dąbrowicka, Węgierka Włoska, Stanley, Valor.

Morfologia

Pokrój: Nieduże drzewo dorastające do wysokości 10 m lub krzew. Istnieją jednak duże różnice odmianowe, a także różnice spowodowane warunkami, w jakich drzewa te rosną. Czynnikami warunkującymi wzrost są: rodzaj gleby, stanowisko, zabiegi agrotechniczne, podkładka. Śliwy mają 2-3 krotnie większy zasięg korzeni niż obwód korony. Mają też dobrze rozwinięte korzenie włośnikowe. Masa korzeni stanowi 30–45% masy całego drzewa.
Pędy: Różnią się znacznie długością, grubością i barwą, która może być od jasnozielonej przez ciemnozieloną po brązową z odcieniem fioletowym. Zdarza się, że na pędach występują ciernie, ale na ogół tylko w młodocianym wieku (Węgierka Zwykła, Valor). Na pędach występują wyraźnie widoczne przetchlinki różniące się kształtem (okrągłe, eliptyczne) i barwą (żółte, zielone, szare).
Pąki: Są u śliw bardzo charakterystyczne. Powstają zarówno na długo-, jak i krótkopędach. Bardzo często są po kilka w grupie, wtedy wszystkie są kwiatowe, albo środkowy jest liściowy a boczne kwiatowe. Na długopędach szkieletowych występują tylko liściowe, na krótkopędach na ogół tylko kwiatowe. Pąki kwiatowe są większe choć także wielkość jest zróżnicowana; małe ma np. Węgierka Zwykła a duże Renkloda Ulena. Pąki kwiatowe są zwykle jaśniejsze od liściowych.
Liście: Okrągłe, eliptyczne lub jajowate, o brzegach karbowanych lub piłkowanych. Charakteryzują się dużą zmiennością w zależności od położenia na drzewie. Do identyfikacji odmiany najlepiej jest porównywać liście na długopędzie, dobrze rozwinięte i wyrośnięte; najlepiej 7-10 liść, licząc od wierzchołka. Liście jasne, żółtawozielone mają np. Renklody Zielona i Althana, jasnozielone Earlyblue a ciemnozielone Anna Späth, Čačanska Najbolja. Liście różnią się wierzchołkiem blaszki liściowej, który może być ostry Węgierka Zwykła, prosty Mirabelka z Nancy lub rozwarty Renkloda Althana. Różnice pomocna w identyfikacji występują także na powierzchni blaszki liściowej, która na ogół jest mniej lub bardziej pofałdowana.
Kwiaty: Zazwyczaj białe, wyrastają na szypułkach po dwa. Są to kwiaty promieniste, 5-dzielne (składające się z 5 działek kielicha, 5 płatków korony) 20-30 pręcików ułożonych w 3 okółkach z 1 wolnego słupka powstałego z jednego owocolistka. Kwiaty śliw są owadopylne, a pod względem zapylenia odmiany dzieli się na samopylne/samopłodne np. Anna Späth, Węgierka Zwykła, Węgierka Włoska, Renkloda Ulena, Węgierka Wangenheima, obcopylne np. Čačanska Najbolja, Valor, Renkloda Althana, Węgierka Dąbrowicka, bądź też częściowo samopłodne Čačanska Rana, Oneida.
Owoce: Kulisty lub wydłużony, jadalny pestkowiec. Możemy wyróżnić trzy warstwy: zewnętrzny egzokarp stanowiący skórkę, mięsiste jadalne wnętrze mezokarp, oraz twardą zdrewniałą pestkę endokarp okrywającą nasienie. Charakterystyczny dla owoców pestkowych jest szew powstały ze zrośnięcia się owocolistka, który jest położony w głębi na ogół wyraźnie widocznej bruzdy.; Owoce śliw mogą znacznie różnić się masą, drobne owoce mają 12–15 g (Mirabelka z Nancy) do dużych ponad 80g (Brzoskwiniowa, Čačanska Najbolja, Empress, Valor). Także duże zróżnicowanie u śliw może być ze względu na zabarwienie owocu i intensywność występowania nalotu woskowego. Barwa skórki może być zielona (Renkloda Zielona), żółtozielona (Renkloda Ulena), żółta (Mirabelka Flotowa), żółtoczerwona (Emma Leppermannn), czerwona (Królowa Wiktoria), fioletowoczerwona (Renkolda Althana), czerwononiebieska (Oneida), granatowa (węgierki, Valor) i brązowa (Węgierka Wangenheima).

Zastosowanie

Roślina sadownicza: Uprawiana jest dla owoców.
Zobacz też: Lista krajów największych producentów śliw.
Sztuka kulinarna: Owoce zawierają ok. 8% cukru, 1,2% kwasów organicznych, sole mineralne, witaminy A, B1 i C. W 100 g surowych owoców znajduje się 0,295 mg β-karotenu oraz 281 mg kwasu asparaginowego. Suszone owoce zawierają 0,925 mg β-karotenu i 1,637 g kwasu asparaginowego na 100g. Owoce deserowe i na przetwory (susze, dżemy, powidła, marynaty), służą do otrzymywania nalewek i śliwowicy.
Roślina lecznicza: Śliwka tradycyjnie jest stosowana jako środek przeczyszczający i składnik preparatów na rany. Według współczesnych badań, flawonoidy i inne związki polifenolowe zawarte w owocu śliwy wykazują działanie antyoksydacyjne, przez co działają protekcyjnie przeciwko chorobom sercowo-naczyniowym, regulują poziom glukozy we krwi, a także działają przeciwko osteoporozie.
Roślina miododajna: Wydajność miodowa wynosi zwykle ok. 30 kg/ha, ale sięgać może do 50 kg/ha. Nektar zawiera ok. 20% cukrów i jest dość rzadki.
Drewno użytkowane jest w meblarstwie.

Choroby

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-04-29] (ang.).
↑ Prunus domestica, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
↑ ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ., HalinaH. Piękoś-Mirkowa HalinaH., AdamA. Zając AdamA., MariaM. Zając MariaM., Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 142, ISBN 978-83-62975-45-7 .
↑ Zygmunt Grzyb Elżbieta Rozpara: Nowoczesna uprawa śliw. Warszawa: Hortpress, 2000. ISBN 83-86384-39-5.().
↑ Włodzimierz Seneta, Jakub Dolatowski: Dendrologia. Warszawa: Wydawnictwa Naukowe PWN, 1997. ISBN 83-01-12099-1.
↑ Bolesław Sękowski: Pomologia systematyczna. Warszawa: PWN, 1993. ISBN 83-01-10859-2.(Systematyka).
↑ Aleksander Rejman: Pomologia, odmianoznawstwo roślin sadowniczych. Warszawa: PWRiL, 1994. ISBN 83-09-01612-3.(Systematyka).
↑ Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4. (Charakterystyka).
Hanna Kunachowicz; Beata Przygoda; Irena Nadolna; Krystyna Iwanow: Tabele składu i wartości odżywczej żywności. Wyd. II zmienione. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017. ISBN 978-83-200-5311-1.
1. 1 2 S. 627.
2. 1 2 S. 644.
↑ KrzysztofK. Różycki KrzysztofK., Constipations as a side effect of opioid anti-pain therapy – current and future treatment methods, „Medycyna Rodzinna”, 2018, DOI: 10.25121/mr.2018.21.1a.46 [dostęp 2023-10-09] (pol.).
↑ Wild Fruits of Uttarakhand (India): Ethnobotanical and Medicinal Uses, „International Journal of Complementary & Alternative Medicine”, Volume 8 (Issue 3), 2017, DOI: 10.15406/ijcam.2017.08.00260, ISSN 2381-1803 [dostęp 2023-10-09] (ang.).
↑ HuddaH. Ayub HuddaH. i inni, A comprehensive review on the availability of bioactive compounds, phytochemicals, and antioxidant potential of plum ( Prunus Domestica ), „International Journal of Food Properties”, 26 (1), 2023, s. 2388–2406, DOI: 10.1080/10942912.2023.2249254, ISSN 1094-2912 [dostęp 2023-10-09] (ang.).
↑ MarekM. Pogorzelec MarekM., Atlas roślin miododajnych, Bielsko-Biała: Wydawnictwo Dragon, 2019, s. 372, ISBN 978-83-8172-099-1 .
1 2 Dietary Reference Intakes Tables and Application, Institute ofI. Health, The National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine (ang.).
1 2 3 ZbigniewZ. Borecki ZbigniewZ., MałgorzataM. Solenberg MałgorzataM. (red.), Polskie nazwy chorób roślin uprawnych, wyd. 2, Poznań: Polskie Towarzystwo Fitopatologiczne, 2017, ISBN 978-83-948769-0-6 .

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-04-29] (ang.).

[iucn-3] Prunus domestica, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).

[checklist-4] ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ., HalinaH. Piękoś-Mirkowa HalinaH., AdamA. Zając AdamA., MariaM. Zając MariaM., Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 142, ISBN 978-83-62975-45-7 .

[5] Zygmunt Grzyb Elżbieta Rozpara: Nowoczesna uprawa śliw. Warszawa: Hortpress, 2000. ISBN 83-86384-39-5.().

[6] Włodzimierz Seneta, Jakub Dolatowski: Dendrologia. Warszawa: Wydawnictwa Naukowe PWN, 1997. ISBN 83-01-12099-1.

[7] Bolesław Sękowski: Pomologia systematyczna. Warszawa: PWN, 1993. ISBN 83-01-10859-2.(Systematyka).

[8] Aleksander Rejman: Pomologia, odmianoznawstwo roślin sadowniczych. Warszawa: PWRiL, 1994. ISBN 83-09-01612-3.(Systematyka).

[9] Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4. (Charakterystyka).

[TabeleSkładu-10] Hanna Kunachowicz; Beata Przygoda; Irena Nadolna; Krystyna Iwanow: Tabele składu i wartości odżywczej żywności. Wyd. II zmienione. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017. ISBN 978-83-200-5311-1.
1 2 S. 627.

1 2 S. 644.

[11] 1 2 S. 627.

[12] 1 2 S. 644.

[13] KrzysztofK. Różycki KrzysztofK., Constipations as a side effect of opioid anti-pain therapy – current and future treatment methods, „Medycyna Rodzinna”, 2018, DOI: 10.25121/mr.2018.21.1a.46 [dostęp 2023-10-09] (pol.).

[14] Wild Fruits of Uttarakhand (India): Ethnobotanical and Medicinal Uses, „International Journal of Complementary & Alternative Medicine”, Volume 8 (Issue 3), 2017, DOI: 10.15406/ijcam.2017.08.00260, ISSN 2381-1803 [dostęp 2023-10-09] (ang.).

[15] HuddaH. Ayub HuddaH. i inni, A comprehensive review on the availability of bioactive compounds, phytochemicals, and antioxidant potential of plum ( Prunus Domestica ), „International Journal of Food Properties”, 26 (1), 2023, s. 2388–2406, DOI: 10.1080/10942912.2023.2249254, ISSN 1094-2912 [dostęp 2023-10-09] (ang.).

[16] MarekM. Pogorzelec MarekM., Atlas roślin miododajnych, Bielsko-Biała: Wydawnictwo Dragon, 2019, s. 372, ISBN 978-83-8172-099-1 .

[IOM-infobox-17] 1 2 Dietary Reference Intakes Tables and Application, Institute ofI. Health, The National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine (ang.).

[slow-18] 1 2 3 ZbigniewZ. Borecki ZbigniewZ., MałgorzataM. Solenberg MałgorzataM. (red.), Polskie nazwy chorób roślin uprawnych, wyd. 2, Poznań: Polskie Towarzystwo Fitopatologiczne, 2017, ISBN 978-83-948769-0-6 .

[11] 1 2 S. 627.

[12] 1 2 S. 644.