Ryfamycyny

Ryfamycyna B i SV

Ryfamycyny, rifamycyny – grupa antybiotyków pochodzenia naturalnego, wytwarzanych przez bakterię Amycolatopsis mediterranei lub produkowanych na drodze syntezy chemicznej. Należą do szerszej grupy antybiotyków ansamycynowych.

Rifamycyny wykazują szczególną skuteczność wobec prątków (mykobakterii) i są szczególnie przydatne w leczeniu mykobakteriozy, w tym gruźlicy i trądu, oraz zakażenia bakteriami wchodzącymi w skład Mycobacterium avium complex (MAC). Zawierają macierzyste związki ryfamycynowe, jak również pochodne: ryfampicynę, ryfabutynę, ryfapentynę i ryfaksyminę.

Historia pierwszych leków

Rifamycyny zostały po raz pierwszy wyizolowane w 1957 roku z hodowli fermentacyjnej Streptomyces mediterranei w laboratorium włoskiej firmy Gruppo Lepetit SpA w Mediolanie. Odkrycia dokonali naukowcy Piero Sensi i Maria Teresa Timbal. Początkowo zidentyfikowano rodzinę blisko spokrewnionych antybiotyków, oznaczonych jako rifamycyny A, B, C, D oraz E. Jedynym składnikiem tej mieszaniny, który był na tyle trwały, by można go było wyodrębnić w czystej postaci, była rifamycyna B ale wykazywała ona jednak słabą aktywność biologiczną. Dalsze badania wykazały, że choć sama rifamycyna B jest w zasadzie nieaktywna, to w roztworach wodnych ulega spontanicznemu utlenieniu i hydrolizie, przekształcając się w wysoce aktywną rifamycynę S. Prosta redukcja rifamycyny S prowadzi do powstania formy hydrochinonowej, zwanej rifamycyną SV – był to pierwszy przedstawiciel tej klasy, który w 1963 roku wszedł do praktyki klinicznej jako ryfamycyny B, antybiotyk podawany dożylnie. Po zakrojonych na szeroką skalę pracach badawczo-rozwojowych opracowano ryfampicynę – lek dostępny w formie doustnej, który stał się lekiem pierwszego rzutu terapii gruźlicy.

Zastosowanie kliniczne

Rifamycyny stosowane są w leczeniu wielu chorób, z których najważniejszą jest gruźlica, szczególnie u osób zakażonych wirusem HIV. Przegląd badań klinicznych, dotyczących alternatywnych schematów zapobiegania czynnej gruźlicy u osób niezakażonych wirusem HIV, u których stwierdzono gruźlicę utajoną, wykazał, że trzymiesięczna terapia polegająca na cotygodniowym, nadzorowanym przyjmowaniu ryfapentyny wraz z izoniazydem jest równie skuteczna, co dziewięciomiesięczny schemat codziennego, samodzielnego przyjmowania izoniazydu. W przypadku schematu z ryfapentyną i izoniazydem odnotowano jednak wyższy odsetek pacjentów, którzy ukończyli pełny cykl leczenia, oraz mniejszą częstość występowania hepatotoksyczności. Jednocześnie, w tej samej grupie częściej występowały działania niepożądane, które wymuszały przerwanie terapii.

Mechanizm działania

Ryfamycyny selektywnie hamują bakteryjną polimerazę RNA zależną od DNA – i nie wykazują oporności krzyżowej z innymi antybiotykami stosowanymi w praktyce klinicznej. Mimo skuteczności wobec bakterii opornych na inne antybiotyki, w przypadku samych ryfamycyn dość często rozwija się oporność. Z tego powodu ryfampicyna i inne ryfamycyny są zazwyczaj stosowane w połączeniu z innymi lekami przeciwbakteryjnymi. Jest to standardowa praktyka w terapii gruźlicy, mająca na celu zapobieganie powstawaniu mutantów opornych na którykolwiek z leków wchodzących w skład terapii skojarzonej.

Dostępne ryfamycyny

Następujące leki z grupy ryfamycyn są dostępne: