Spodumen

Spodumen
	Właściwości chemiczne i fizyczne
Skład chemiczny	LiAlSi2O6
Twardość w skali Mohsa	6,5–7
Przełam	nierówny, schodkowy, muszlowy
Łupliwość	doskonała, dobra wg {110}
Pokrój kryształu	słupkowy, tabliczkowy, kolumnowy, listewkowy, prążkowany
Układ krystalograficzny	jednoskośny
Właściwości mechaniczne	kruchy
Gęstość	3,0–3,2 g/cm³
	Właściwości optyczne
Barwa	biała, szara, żółta, zielona, różowa, fioletowa, brunatna; bezbarwny, niebieska
Rysa	biała
Połysk	szklisty, perłowy
	Multimedia w Wikimedia Commons
	Hasło w Wikisłowniku

Spodumen – minerał z gromady krzemianów, zaliczany do grupy piroksenów. Należy do minerałów rzadkich, rozpowszechnionych tylko w niektórych rejonach Ziemi.

Nazwa pochodzi od gr. spodos = popiół (spodios = szary), nawiązując do szarej, przypominającej popiół barwy tego minerału; gr. spodumentos = spopielony (spodoustha = obrócić się w popiół), nawiązuje z kolei do wyglądu produktu prażenia spodumenu w płomieniu dmuchawki.

Właściwości

Krystalizuje w układzie jednoskośnym. Tworzy stosunkowo często kryształy o pokroju słupkowym, listewkowym, tabliczkowym, wzdłużnie prążkowanym lub kolumnowym, osiągające niekiedy gigantyczne rozmiary (o długości kilkunastu metrów i wadze kilkudziesięciu ton); wrosłe i narosłe. Występuje także w formie bliźniaków wg {100}. Na kryształach są często charakterystyczne zbrużdżenia. Występuje też w postaci skupień zbitych, masywnych, ziarnistych, pręcikowych, grubopręcikowych i promienistych. Jest kruchy i przezroczysty do przeświecającego. Niektóre kryształy wykazują efekt kociego oka, czasami także silną fluorescencję. Jest minerałem bardzo delikatnym, wskutek upadku ulega rozbiciu, nieodporny na podwyższoną temperaturę oraz wrażliwy na światło – blednie. Barwi płomień na intensywnie czerwony kolor, ze względu na obecność litu. Odmiany barwn wykazują charakterystyczny pleochroizm.

Odmiany

Spodumeny mogą być bezbarwne, barwne i wielobarwne. Rozróżnianie spodumenów mieniących się kolorem jest możliwe dzięki szczegółowemu nazewnictwu. Spośród nich wyróżnia się:

tryfan – barwa biała, żółtobiała, żółta, zielonkawożółta lub złocistobrunatna
hiddenit – barwa żółtozielona, zielona, ciemnozielona
kunzyt – barwa niebieskopurpurowa, fioletowa, fioletowoczerwona, różowa
nuristanit – barwa szara, szaroniebieska, niebieska

Zabarwienie wywołują domieszki żelaza (tryfan), chromu (hiddenit), manganu (kunzyt), oraz niekiedy sodu i wanadu.

Występowanie

Stanowi częsty składnik pegmatytów litowych. Spotykany również w pegmatytach granitowych, aplitach, gnejsach i druzach. Współwystępuje z berylem, turmalinem, amblygonitem, muskowitem, biotytem, lepidolitem, kwarcem, skaleniami, albitem, mikroklinem, petalitem, spessartynem, litiofylitem, tryfylinem i kasyterytem.

Miejsce występowania

Brazylia – Minas Gerais;
USA – Kalifornia, Dakota Południowa, Karolina Północna, Connecticut;
Rosja – Ural, Zabajkale;
Polska – Karkonosze, okolice góry Ślęży, Piława Górna, Góry Sowie,
Afganistan – Nuristan;
Włochy – Elba;
Pakistan;
oraz w takich krajach jak Madagaskar, Mjanma, Chiny, Zimbabwe, Namibia, Australia, Wielka Brytania, Szwecja, Finlandia czy Czechy.

Ogromne okazy znajdowane są w Dakocie Południowej w USA (16 m długości, 90 t wagi).

Zastosowanie

spodumen stanowi ważne źródło otrzymywania litu.
jest używany w przemyśle chemicznym, szklarskim, ceramicznym, do produkcji baterii alkalicznych, dodatek do smarów (obniżając temperaturę ich krzepnięcia).
do wyrobu pierścionków, broszek i wisiorków.
jest bardzo atrakcyjnym kamieniem kolekcjonerskim.
należy do poszukiwanych i często wykorzystywanych kamieni jubilerskich.

Zobacz też

Przypisy

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 WalterW. Schumann WalterW., Minerały świata, Alma-Press, 2003, s. 108, ISBN 978-83-7020-313-9 .
1 2 3 4 5 6 7 RupertR. Hochleitner RupertR., Minerały, kamienie szlachetne, skały, Multico Oficyna Wydawnicza, 15 kwietnia 2022, s. 332, ISBN 978-83-7073-816-7 .
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Minerały i skały Polski, Multico Oficyna Wydawnicza, 2023, s. 234, ISBN 978-83-7073-816-7 .
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 JanJ. Parafiniuk JanJ., Atlas Minerałów, Multico Oficyna Wydawnicza, 2019, s. 244, ISBN 978-83-7073-845-7 .

Bibliografia

J. Żaba: Ilustrowany słownik skał i minerałów, Videograf II Sp. z o.o. – 2003 r.
J. Parafiniuk: Minerały systematyczny katalog 2004, TG”Spirifer” W-wa 2005
A. Bolewski: Mineralogia szczegółowa, Wyd. Geolog. 1965 r.

[książka7-1] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 WalterW. Schumann WalterW., Minerały świata, Alma-Press, 2003, s. 108, ISBN 978-83-7020-313-9 .

[książka2-2] 1 2 3 4 5 6 7 RupertR. Hochleitner RupertR., Minerały, kamienie szlachetne, skały, Multico Oficyna Wydawnicza, 15 kwietnia 2022, s. 332, ISBN 978-83-7073-816-7 .

[książka1-3] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Minerały i skały Polski, Multico Oficyna Wydawnicza, 2023, s. 234, ISBN 978-83-7073-816-7 .

[książka3-4] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 JanJ. Parafiniuk JanJ., Atlas Minerałów, Multico Oficyna Wydawnicza, 2019, s. 244, ISBN 978-83-7073-845-7 .