Tatarakowce

Tatarakowce
	; Tatarak zwyczajny
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	liliopodobne (≡ jednoliścienne)
Rząd	tatarakowce
	Nazwa systematyczna
	Acorales Reveal; Phytologia 79: 72. 29 Apr 1996
	Typ nomenklatoryczny
	Acorus calamus L.
	Zasięg
	Multimedia w Wikimedia Commons

Tatarakowce (Acorales Reveal) – monotypowy rząd roślin zielnych zawierający jedną rodzinę – tatarakowate (Acoraceae Martinov) i jeden rodzaj – tatarak (Acorus L.). W obrębie rodzaju Acorus wyróżnia się w zależności od ujęcia taksonomicznego od 2 do 6 gatunków. Zasięg geograficzny obejmuje półkulę północną z wyjątkiem obszarów arktycznych i suchych, w tropikalnej Azji tataraki rosną w wyższych położeniach górskich. W Polsce jedynym przedstawicielem jest tatarak zwyczajny (Acorus calamus), będący tu częstym kenofitem.

W budowie anatomicznej rośliny wyróżniają się występowaniem pokrytych śluzem łusek śródpochwowych w kątach liści, zalążkiem ortotropowym, obfitym bielmem i obecnością idioblastów z olejkami eterycznymi.

Morfologia

Pokrój: Rośliny kłączowe, aromatyczne – o charakterystycznym, słodkim zapachu (zwłaszcza potarte lub złamane). Osiągają wysokość od 20 do 150 cm.
Kłącze: Podziemne, grube, rozgałęzione sympodialnie.
Liście: Długie, równowąskie, mieczowate, o równoległym użyłkowaniu (żyłki w liczbie od 1 do 6), jasnozielone, zaostrzone na końcu. Skrętoległe, ustawione dwurzędowo w jednej płaszczyźnie.
Kwiaty: Drobne, zebrane w wyrastający pojedynczo kwiatostan – walcowatą kolbę, początkowo jasnozieloną, później jasnobrązową. Kwiatostan wyrasta bocznie na liściopodobnej łodydze. Kwiaty rozwijają się stopniowo od dołu i nie dojrzewają w naszym klimacie. Są obupłciowe, zwykle 3-krotne, z dwoma okółkami trójkrotnych, jasnobrązowych listków okwiatu i z dwoma, potrójnymi okółkami żółtych pręcików. Słupek górny, składa się z dwóch lub trzech owocolistków.
Owoc: Jagoda lub torebka. Owoce są jasnobrązowe lub czerwone z ciemniejszymi smugami. Wypełnione są śluzem z nasionami.

Systematyka i pochodzenie

Dawniej rodzaj tatarak (Acorus) włączany był do rodziny obrazkowatych (Araceae) z rzędu obrazkowców i tak m.in. przedstawiano jego pozycję w systemie Cronquista jeszcze w 1981. Dowody znacznej odrębności tej grupy roślin opublikowane zostały w 1987 i od tego czasu tatarak jest wyodrębniany w randze odrębnej rodziny i rzędu (aczkolwiek po raz pierwszy propozycja wyodrębnienia rodziny Acoraceae wraz z jej opisem ukazała się już w 1820). Rodzina tatarakowatych i rząd tatarakowców uwzględnia system Takhtajana od wersji z roku 1997 i system APG I z 1998. System APG II (2003), APG III (2009), APG IV (2016) i APG V (2026) przedstawiają tatarakowce jako klad bazalny jednoliściennych, tj. jako grupę siostrzaną wobec wszystkich jednoliściennych. Cechami świadczącymi o odrębności tatarakowców są: unifacjalne liście, dwa rozdzielne systemy naczyń w szypułce, brak rafidów, obecność włosków w okienku (mikropyle) zalążka, specyficzne olejki eteryczne. Pozycja filogenetyczna tatarakowców potwierdzona została także badaniami genetycznymi, aczkolwiek badania z 2016 wykazały prawdopodobną pozycję siostrzaną tatarakowatych względem większości rodzin żabieńcowców Alismatales, po wyłączeniu bazalnych obrazkowatych Araceae i kosatkowatych Tofieldiaceae.

Skamieniałości tych roślin są bardzo słabo znane. Pyłek prawdopodobnie przodków tataraku zidentyfikowany został w skałach z przełomu barremu i aptu z kredy wczesnej z Portugalii. Skamieniałości tataraku z kenozoiku znane są z Ameryki Północnej.

Pozycja systematyczna według systemu APG V z 2026 roku

←

tatarakowce Acorales

żabieńcowce Alismatales

Petrosaviales

	pochrzynowce Dioscoreales

	pandanowce Pandanales

	liliowce Liliales

	szparagowce Asparagales

komelinowe

arekowce Arecales

	imbirowce Zingiberales

	komelinowce Commelinales

wiechlinowce Poales

Podział

rodzina: tatarakowate Acoraceae Martinov, Tekhno-Bot. Slovar: 6 (1820)
- rodzaj: tatarak Acorus L., Sp. Pl.: 324 (1753)
  - Acorus americanus (Raf.) Raf. – Ameryka Północna i Azja
  - tatarak zwyczajny Acorus calamus L. – Kazachstan, rozwleczony i zadomowiony w Europie, Azji, Afryce i Ameryce Północnej, na siedliskach wilgotnych, w Polsce częsty kenofit
  - tatarak trawiasty Acorus gramineus Soland. (synonim: Acorus xiangyeus Z.Y.Zhu) – Azja, gatunek ozdobny, uprawiany także w Europie Środkowej
  - Acorus shannai C.L.Long & Z.Cheng – południowe Chiny
  - Acorus verus (L.) Raf. – Azja

Biologia i ekologia

Byliny występujące na bagnistych brzegach wód, na mokradłach oraz na glebach mineralnych i skalistych wzdłuż brzegów strumieni. Sposób zapylenia kwiatów nie jest dobrze poznany, ale lepki pyłek świadczy o prawdopodobnym udziale owadów. Nasiona rozsiewane są przez wodę. Rośliny rozprzestrzeniają się łatwo wzdłuż cieków za pomocą kawałków kłączy. W szczególności w taki wegetatywny sposób rozprzestrzenia się triploidalny tatarak zwyczajny (Acorus calamus). Podstawowa liczba chromosomów x=12.

Zastosowanie

Oba gatunki tataraku używane są w nasadzeniach przy oczkach wodnych jako rośliny ozdobne. Przede wszystkim jednak kłącza (w mniejszym stopniu liście) tych roślin wykorzystywane były od najdawniejszych czasów w celach leczniczych, ceremonialnych, kosmetycznych oraz do aromatyzowania potraw, win i tytoniu.

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-02-28] (ang.).
↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2021-02-28] (ang.).
↑ Acorus. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian National Museum of Natural History. [dostęp 2011-01-31]. (ang.).
1 2 3 4 5 Heywood V.H., Brummitt R.K., Culham A., Seberg O.: Flowering plant families of the world. Ontario: Firely Books, 2007, s. 339. ISBN 1-55407-206-9.
1 2 3 4 5 6 7 8 Acorus. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2011-01-31]. (ang.).
↑ Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
↑ ColeC. T.CH. ColeC., HilgerH. H.H. HilgerH., StevensS. P.F. StevensS., Angiosperm Phylogeny Poster (APP, 2026), 2026, DOI: 10.7287/peerj.preprints.2320 .
1 2 3 L. Watson, M.J. Dallwitz: Acoraceae J.G. Agardh. [w:] The Families of Angiosperms [on-line]. [dostęp 2021-09-18].
1 2 3 4 5 Acorus. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2011-01-31]. (ang.).
↑ Cronquist A. 1981. An Integrated System of Classification of Flowering Plants. Columbia University Press, New York, s. 1099.
↑ Gurcharan Singh: Plant Systematics. Enfield: Science Publishers, 2004, s. 334–335. ISBN 1-57808-351-6.
↑ Armen Takhtajan: Diversity and Classification of Flowering Plants. New York: Columbia University Press, 1997, s. 583. ISBN 0-231-10098-1.
↑ K. Bremer, M. Chase, P. Stevens i in.. An ordinal classification for the families of flowering plants. „Annals of the Missouri Botanical Garden”. 85, 4, s. 531-553, 1998.
↑ Gitte Petersen, Ole Seberg, Argelia Cuenca, Dennis W. Stevenson, Marcela Thadeo, Jerrold I. Davis, Sean Graham, T. Gregory Ross. Phylogeny of the Alismatales (Monocotyledons) and the relationship of Acorus (Acorales?). „Cladistics”. 32, 2, s. 141–159, 2016. DOI: 10.1111/cla.12120.
↑ Acoraceae Martinov. [w:] The Phylogeny of Angiosperms [on-line]. Jan Thomas Johansson. [dostęp 2020-10-16].
↑ James W. Byng (i inni). Large‐scale nuclear and plastid phylogenomic analyses inform an updated Angiosperm Phylogeny Group classification: APG V. „Journal of Systematics and Evolution”. 64 (5), s. 845–874, 2026-09-17. DOI: 10.1111/jse.70096.
↑ Plants of the World Online (POWO). The Royal Botanic Gardens, Kew, 2026. [dostęp 2026-10-10]. (ang.).

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-02-28] (ang.).

[apweb-2] Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2021-02-28] (ang.).

[ing-3] Acorus. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian National Museum of Natural History. [dostęp 2011-01-31]. (ang.).

[heywood-4] 1 2 3 4 5 Heywood V.H., Brummitt R.K., Culham A., Seberg O.: Flowering plant families of the world. Ontario: Firely Books, 2007, s. 339. ISBN 1-55407-206-9.

[america-5] 1 2 3 4 5 6 7 8 Acorus. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2011-01-31]. (ang.).

[checklist2002-6] Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.

[cole-7] ColeC. T.CH. ColeC., HilgerH. H.H. HilgerH., StevensS. P.F. StevensS., Angiosperm Phylogeny Poster (APP, 2026), 2026, DOI: 10.7287/peerj.preprints.2320 .

[watson-8] 1 2 3 L. Watson, M.J. Dallwitz: Acoraceae J.G. Agardh. [w:] The Families of Angiosperms [on-line]. [dostęp 2021-09-18].

[china-9] 1 2 3 4 5 Acorus. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2011-01-31]. (ang.).

[cronquist-10] Cronquist A. 1981. An Integrated System of Classification of Flowering Plants. Columbia University Press, New York, s. 1099.

[singh-11] Gurcharan Singh: Plant Systematics. Enfield: Science Publishers, 2004, s. 334–335. ISBN 1-57808-351-6.

[armen_1997-12] Armen Takhtajan: Diversity and Classification of Flowering Plants. New York: Columbia University Press, 1997, s. 583. ISBN 0-231-10098-1.

[13] K. Bremer, M. Chase, P. Stevens i in.. An ordinal classification for the families of flowering plants. „Annals of the Missouri Botanical Garden”. 85, 4, s. 531-553, 1998.

[14] Gitte Petersen, Ole Seberg, Argelia Cuenca, Dennis W. Stevenson, Marcela Thadeo, Jerrold I. Davis, Sean Graham, T. Gregory Ross. Phylogeny of the Alismatales (Monocotyledons) and the relationship of Acorus (Acorales?). „Cladistics”. 32, 2, s. 141–159, 2016. DOI: 10.1111/cla.12120.

[15] Acoraceae Martinov. [w:] The Phylogeny of Angiosperms [on-line]. Jan Thomas Johansson. [dostęp 2020-10-16].

[APGV-16] James W. Byng (i inni). Large‐scale nuclear and plastid phylogenomic analyses inform an updated Angiosperm Phylogeny Group classification: APG V. „Journal of Systematics and Evolution”. 64 (5), s. 845–874, 2026-09-17. DOI: 10.1111/jse.70096.

[kew-17] Plants of the World Online (POWO). The Royal Botanic Gardens, Kew, 2026. [dostęp 2026-10-10]. (ang.).