Tatarakowce

Tatarakowce
Ilustracja
Tatarak zwyczajny
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

rośliny

Podkrólestwo

rośliny zielone

Nadgromada

rośliny telomowe

Gromada

rośliny naczyniowe

Podgromada

rośliny nasienne

Nadklasa

okrytonasienne

Klasa

Magnoliopsida

Nadrząd

liliopodobne (≡ jednoliścienne)

Rząd

tatarakowce

Nazwa systematyczna
Acorales Reveal
Phytologia 79: 72. 29 Apr 1996
Typ nomenklatoryczny

Acorus calamus L.

Zasięg
Mapa zasięgu

Tatarakowce (Acorales Reveal) – monotypowy rząd roślin zielnych zawierający jedną rodzinę – tatarakowate (Acoraceae Martinov) i jeden rodzaj – tatarak (Acorus L.). W obrębie rodzaju Acorus wyróżnia się w zależności od ujęcia taksonomicznego od 2 do 6 gatunków. Zasięg geograficzny obejmuje półkulę północną z wyjątkiem obszarów arktycznych i suchych, w tropikalnej Azji tataraki rosną w wyższych położeniach górskich. W Polsce jedynym przedstawicielem jest tatarak zwyczajny (Acorus calamus), będący tu częstym kenofitem.

W budowie anatomicznej rośliny wyróżniają się występowaniem pokrytych śluzem łusek śródpochwowych w kątach liści, zalążkiem ortotropowym, obfitym bielmem i obecnością idioblastów z olejkami eterycznymi.

Morfologia

Kwiatostan tataraku zwyczajnego
Tatarak trawiasty
Pokrój
Rośliny kłączowe, aromatyczne – o charakterystycznym, słodkim zapachu (zwłaszcza potarte lub złamane). Osiągają wysokość od 20 do 150 cm.
Kłącze
Podziemne, grube, rozgałęzione sympodialnie.
Liście
Długie, równowąskie, mieczowate, o równoległym użyłkowaniu (żyłki w liczbie od 1 do 6), jasnozielone, zaostrzone na końcu. Skrętoległe, ustawione dwurzędowo w jednej płaszczyźnie.
Kwiaty
Drobne, zebrane w wyrastający pojedynczo kwiatostan – walcowatą kolbę, początkowo jasnozieloną, później jasnobrązową. Kwiatostan wyrasta bocznie na liściopodobnej łodydze. Kwiaty rozwijają się stopniowo od dołu i nie dojrzewają w naszym klimacie. Są obupłciowe, zwykle 3-krotne, z dwoma okółkami trójkrotnych, jasnobrązowych listków okwiatu i z dwoma, potrójnymi okółkami żółtych pręcików. Słupek górny, składa się z dwóch lub trzech owocolistków.
Owoc
Jagoda lub torebka. Owoce są jasnobrązowe lub czerwone z ciemniejszymi smugami. Wypełnione są śluzem z nasionami.

Systematyka i pochodzenie

Dawniej rodzaj tatarak (Acorus) włączany był do rodziny obrazkowatych (Araceae) z rzędu obrazkowców i tak m.in. przedstawiano jego pozycję w systemie Cronquista jeszcze w 1981. Dowody znacznej odrębności tej grupy roślin opublikowane zostały w 1987 i od tego czasu tatarak jest wyodrębniany w randze odrębnej rodziny i rzędu (aczkolwiek po raz pierwszy propozycja wyodrębnienia rodziny Acoraceae wraz z jej opisem ukazała się już w 1820). Rodzina tatarakowatych i rząd tatarakowców uwzględnia system Takhtajana od wersji z roku 1997 i system APG I z 1998. System APG II (2003), APG III (2009), APG IV (2016) i APG V (2026) przedstawiają tatarakowce jako klad bazalny jednoliściennych, tj. jako grupę siostrzaną wobec wszystkich jednoliściennych. Cechami świadczącymi o odrębności tatarakowców są: unifacjalne liście, dwa rozdzielne systemy naczyń w szypułce, brak rafidów, obecność włosków w okienku (mikropyle) zalążka, specyficzne olejki eteryczne. Pozycja filogenetyczna tatarakowców potwierdzona została także badaniami genetycznymi, aczkolwiek badania z 2016 wykazały prawdopodobną pozycję siostrzaną tatarakowatych względem większości rodzin żabieńcowców Alismatales, po wyłączeniu bazalnych obrazkowatych Araceae i kosatkowatych Tofieldiaceae.

Skamieniałości tych roślin są bardzo słabo znane. Pyłek prawdopodobnie przodków tataraku zidentyfikowany został w skałach z przełomu barremu i aptu z kredy wczesnej z Portugalii. Skamieniałości tataraku z kenozoiku znane są z Ameryki Północnej.

Pozycja systematyczna według systemu APG V z 2026 roku
←

tatarakowce Acorales




żabieńcowce Alismatales




Petrosaviales




pochrzynowce Dioscoreales



pandanowce Pandanales






liliowce Liliales



szparagowce Asparagales



komelinowe

arekowce Arecales





imbirowce Zingiberales



komelinowce Commelinales




wiechlinowce Poales








Podział

Biologia i ekologia

Byliny występujące na bagnistych brzegach wód, na mokradłach oraz na glebach mineralnych i skalistych wzdłuż brzegów strumieni. Sposób zapylenia kwiatów nie jest dobrze poznany, ale lepki pyłek świadczy o prawdopodobnym udziale owadów. Nasiona rozsiewane są przez wodę. Rośliny rozprzestrzeniają się łatwo wzdłuż cieków za pomocą kawałków kłączy. W szczególności w taki wegetatywny sposób rozprzestrzenia się triploidalny tatarak zwyczajny (Acorus calamus). Podstawowa liczba chromosomów x=12.

Zastosowanie

Oba gatunki tataraku używane są w nasadzeniach przy oczkach wodnych jako rośliny ozdobne. Przede wszystkim jednak kłącza (w mniejszym stopniu liście) tych roślin wykorzystywane były od najdawniejszych czasów w celach leczniczych, ceremonialnych, kosmetycznych oraz do aromatyzowania potraw, win i tytoniu.