Zbigniew Cybulski

Zbigniew Cybulski
Ilustracja
Zbigniew Cybulski (1960)
Imię i nazwisko

Zbigniew Hubert Cybulski

Data i miejsce urodzenia

3 listopada 1927
Kniaże

Data i miejsce śmierci

8 stycznia 1967
Wrocław

Zawód

aktor teatralny i filmowy

Współmałżonek

Elżbieta Chwalibóg

Lata aktywności

1953–1967

Zespół artystyczny
Teatr Wybrzeże w Gdańsku,
(1953–1955 i 1958–1960),
Teatr Bim-Bom w Gdańsku,
(1954–1960),
Kabaret Wagabunda w Warszawie,
1960,
Teatr Ateneum w Warszawie,
(1960–1963)
Odznaczenia
Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Złota Odznaka im. Janka Krasickiego
Tablica pamiątkowa poświęcona aktorowi na ścianie budynku Wrocławskiej Wytwórni Filmów Fabularnych
Mural przedstawiający Zbigniewa Cybulskiego w scenie z filmu Popiół i diament, ulica Srebrzyńska w Łodzi
Popiersie Zbigniewa Cybulskiego w Alei Sław na Skwerze Harcerskim im. Szarych Szeregów w Kielcach

Zbigniew Hubert Cybulski (ur. 3 listopada 1927 w Kniażach, zm. 8 stycznia 1967 we Wrocławiu) – polski aktor teatralny i filmowy, uznawany za jednego z najwybitniejszych i najpopularniejszych polskich aktorów.

Ukończył Państwową Wyższą Szkołę Aktorską w Krakowie. Po studiach występował m.in. w gdańskim Teatrze Wybrzeże czy warszawskim Teatrze Ateneum. Współtworzył gdański teatr studencki Bim-Bom. Zagrał młodych buntowników w filmach, takich jak m.in. Koniec nocy, Pociąg czy Niewinni czarodzieje. Za największe osiągnięcie aktora uznawana jest rola w filmie Andrzeja Wajdy Popiół i diament (1958), która skłaniała krytyków do porównywania go z amerykańskim aktorem Jamesem Deanem.

W późniejszych rolach starał się unikać identyfikowania z filmową postacią Popiołu i diamentu, proponując odmienne typy grając w filmach, takich jak Jak być kochaną, Giuseppe w Warszawie, Rękopis znaleziony w Saragossie czy Salto. Uległ poważnemu wypadkowi, kiedy dostał się pod koła pociągu na terenie wrocławskiego dworca kolejowego, skąd został przewieziony do szpitala, gdzie zmarł. Do legendy Cybulskiego nawiązał zarówno Wajda w filmie Wszystko na sprzedaż, jak i Jan Laskowski w montażu sekwencji filmowych Zbyszek.

Rodzina i edukacja

Urodził się 3 listopada 1927 roku w Kniażem na Pokuciu, gdzie majątek mieli jego dziadkowie od strony matki, Józef i Izabela Jaruzelscy. Ojcem aktora był Aleksander Cybulski (1896–1965), przed wojną urzędnik Ministerstwa Spraw Zagranicznych, a matką – Ewa Jaruzelska (1903–1987). Kuzynem Cybulskiego ze strony matki był pedagog Wojciech Jaruzelski (1929–2012), którego niektórzy spośród biografów z powodu zbieżności imion i nazwisk mylnie utożsamiają z generałem Wojciechem Jaruzelskim (który także był daleko spokrewniony z Cybulskim). Miał młodszego brata, Antoniego (1931–2009), który z zawodu był prawnikiem.

Mieszkał z rodziną na nowo wybudowanym osiedlu na Żoliborzu. W czerwcu 1939 roku ukończył szkołę powszechną i zdał egzamin do szkoły kadetów we Lwowie, ale nie podjął w niej nauki ze względu na wybuch II wojny światowej. Czas okupacji spędził bez rodziców. Ojciec, który jako urzędnik Ministerstwa Spraw Zagranicznych towarzyszył wraz z korpusem dyplomatycznym ministrowi Józefowi Beckowi, przedostał się przez Rumunię do Francji. Matka również starała się przedostać do Rumunii, ale w Pistyniu została aresztowana przez Sowietów i wywieziona do Kazachstanu. Zbigniew wraz z bratem trafił do babki w Kołomyi, a stamtąd do Grójca, gdzie mieszkał do końca wojny. Rodzice Cybulskiego po wojnie wrócili do kraju.

W 1947 zdał maturę w Gimnazjum im. Jędrzeja Śniadeckiego w Dzierżoniowie. Rozpoczął studia na Wydziale Konsularnym krakowskiej Akademii Handlowej, a później przeniósł się na Wydział Dziennikarski Wyższej Szkoły Nauk Społecznych w Krakowie lub Uniwersytetu Jagiellońskiego. Ostatecznie ukończył w 1953 roku studia aktorskie w Państwowej Wyższej Szkole Aktorskiej w Krakowie; zagrał Smakosza w spektaklu dyplomowym Przyjaciele.

Kariera

Początki

W trakcie studiów aktorskich stworzył (z Jerzym Grotowskim i Boguszem Bilewskim) koło naukowe, w którym grał zgodnie z metodą Stanisławskiego. W 1953 roku zadebiutował jako aktor teatralny występem w sztuce Intryga i miłość Friedricha Schillera w Teatrze Wybrzeże w Gdańsku. W 1954 razem z Bogumiłem Kobielą i Jerzym Afanasjewem założył w Gdańsku artystyczny teatrzyk studencki Bim-Bom, który działał do 1958. Z zespołem teatru wystąpił w Moskwie i Paryżu. Równocześnie założył z Kobielą zawodowy Teatr Rozmów.

W filmie zadebiutował niewielką rolą Kostka, chłopaka z Woli, który gra w pikuty z kolegami i biegnie z nimi w stronę nasypu kolejowego, w Pokoleniu (1954) Andrzeja Wajdy. Jak pisał krytyk filmowy Konrad Eberhardt, już w tym filmie dała się zauważyć jego naturalność i spontaniczność, chłopca „sprężonego w sobie, a zarazem swobodnego”. W tym samym roku wystąpił w filmie Jana Koechera Kariera (1954), ale jego nazwisko zostało usunięte z czołówki.

Po występie w filmach Trzy starty (Nowela kolarska) Stanisława Lenartowicza i Tajemnica dzikiego szybu Wadima Berestowskiego zagrał główną rolę – skonfliktowanego z prawem kierowcę ciężarówki – w dziele Juliana Dziedziny, Pawła Komorowskiego i Walentyny Uszyckiej Koniec nocy (1956); fabularny reprezentant tzw. „czarnej serii” według scenariusza Marka Hłaski portretował zachowanie ludzi warszawskiego marginesu. Otrzymał główną rolę męską – chłopaka wegetującego w zrujnowanym mieszkaniu u boku swojej dziewczyny (Sonja Ziemann) – w filmie Aleksandra Forda Ósmy dzień tygodnia (1958), który został uznany za „niesłuszny ideologicznie”, co spowodowało wydanie zakazu jego rozpowszechniania.

Film Popiół i diament

Przełomem dla niego okazała się rola w filmie Andrzeja Wajdy Popiół i diament (1958), który wywołał niespotykaną do tej pory dyskusję w polskiej prasie. Reżyser do głównej roli Maćka Chełmickiego, członka podziemia antykomunistycznego, który ma wykonać wyrok śmierci na Szczuce (lokalnym sekretarzu partii komunistycznej) początkowo chciał wybrać Tadeusza Janczara, ale za namową drugiego reżysera Janusza Morgensterna obsadził w niej Cybulskiego. Wbrew intencji kostiumolog, Katarzyny Chodorowicz, która zamierzała go ucharakteryzować, odtwórca głównej roli zdecydował się grać w swoim ubraniu: kurtce, dżinsach i pionierkach. Cybulski dokonał kolejnego wyboru: mimo protestów reżysera zagrał w czarnych okularach. Eberhardt tak scharakteryzował jego grę w tym filmie:

Ustawicznie waha się pomiędzy skrajnościami: stanem uspokojenia i rozluźnienia a wybuchem; bezruchem a gwałtownością gestu; oszczędnością, dyskrecją w uzewnętrznianiu uczuć i nagłym obnażeniem się, niemal ekshibicjonizmem.

Demonstracyjna współczesność roli granej wówczas przez niego przywoływała krytykom kreacje grane przez aktora Jamesa Deana, który również nosił przyciemnione okulary; Cybulski przyznawał, że obaj posługiwali się podobną metod, lecz o ile Dean przedstawiał „ludzi zwichniętych”, o tyle on – „ludzi, którzy nie potrafili dorównać kroku naszym przemianom”.

Rola Cybulskiego w Popiele… wywołała ożywioną reakcję dziennikarzy, krytyków i widzów. Niewielu, jak np. Zygmunt Kałużyński, ironicznie postrzegało go jako „jazzowego egzystencjalistę”. Większość odczytała postać Maćka jako osobę przewyższającą moralnie Szczukę, do czego przyczyniła się scena, w której Maciek i jego kompan Andrzej (Adam Pawlikowski) wspominają poległych przyjaciół z użyciem szklaneczek z zapalonym spirytusem. Mimo że Cybulski ukrywał swój wzrok za ciemnymi okularami, to Stanisław Grochowiak w recenzji filmu tak konstatował:

Z Polski – ze środka Europy patrzą niespokojne oczy.

Pozostałe role filmowe

Rola Maćka Chełmickiego odbiła się na karierze Cybulskiego, który zaczął być kojarzony z jedną kreacją. Próbował zerwać z wizerunkiem romantycznego utracjusza, przyjmując komediową rolę zootechnika Więcka, przeciwnego podporządkowaniu życia mieszkańców powojennego miasteczka na Ziemiach Odzyskanych wojskowym rygorom, w filmie Kazimierza Kutza Krzyż Walecznych (1959). W tym samym roku zagrał byłego kochanka bohaterki (Lucyna Winnicka) w dziele Jerzego Kawalerowicza Pociąg (1959).

Okazją do zerwania z wizerunkiem znanym z Popiołu i diamentu stała się główna rola studenta Jacka, który próbuje zdobyć sympatię córki francuskiego dyplomaty Margueritte (Teresa Tuszyńska), w liryczno-sentymentalnym filmie Janusza Morgensterna Do widzenia, do jutra (1960), do którego współtworzył scenariusz. W filmie pragnął bronić swojego lirycznego wizerunku z teatrzyku „Bim-Bom”, ale ta rola była postrzegana jako nadmiernie sentymentalna.

W tym samym roku zagrał epizodyczne role filmowe: boksera Edmunda wNiewinnych czarodziejach (1960) Andrzeja Wajdy i (autoironicznie) znanego aktora w Rozstaniu (1961) Wojciecha Jerzego Hasa. Autoironiczny ton znalazł także w roli podstarzałego, tchórzliwego aktora teatralnego Wiktora Rawicza, który tworzy mało przekonujące legendy na własny temat, w filmie Jak być kochaną (1963); sekwencja w barze okazywała się parodią analogicznej sceny z Popiołu i diamentu (nieogolony, brudny Rawicz opowiada swoim słuchaczom historię swojego rzekomego bohaterskiego wyczynu, spotkawszy się z racji swojego wyglądu z drwiną). Mit Popiołu i diamentu obalił także epizodyczną rolą zdobywającego się na dyskretny heroizm Polaka, upokorzonego później przez okazałą studentkę i jej kolegów, w filmie Andrzeja Wajdy Miłość dwudziestolatków (1962), a grany przez niego bohater był dręczony koszmarami z powodu niedokończonej egzekucji.

Chłodno przez krytykę filmową została przyjęta seria filmów reżyserów Jerzego Stefana Stawińskiego i Aleksandra Ścibora-Rylskiego, w których zaproponował szereg kreacji negatywnych: w Ich dniu powszednim (1963) uosabiał parodystyczną kreację nieudolnego męża i kochanka, w Rozwodów nie będzie (1964) – natrętnego klienta biura matrymonialnego, a w Pingwinie (1965) – podstarzałego, odizolowanego od otoczenia studenta. Odmienną postać - – milicjanta eskortującego kasjerkę zdolną rozpoznać niebezpiecznego bandytę – zagrał w filmie Janusza Nasfetera Zbrodniarz i panna (1963).

W komedii Stanisława Lenartowicza Giuseppe w Warszawie (1964) zagrał tchórzliwego malarza, który nie potrafi odnaleźć się w konspiracji podczas hitlerowskiej okupacji Warszawy. Również w 1964 wystąpił w programie telewizyjnym Jerzego Gruzy Poznajmy się. W filmie kostiumowym Wojciecha Hasa Rękopisie znalezionym w Saragossie (1965) zagrał kapitana Alfonsa van Wordena; na ekranie wystąpił bez swoich charakterystycznych okularów. Następnie wystąpił w filmie Salto (1965) jako uciekający przed pościgiem Kowalski-Malinowski, który wkraczał w życie społeczności miasteczka, zwodząc otoczenie swoim strachem, by zostać zdekonspirowanym przez żonę jako „dziwkarz i łazęga”. W filmie Szyfry (1966) wcielił się w rolę starszego syna repatrianta Tadeusza (Jan Kreczmar), któremu opowiada historię zmarłego dziecka zabitego na rozkaz działaczy podziemia, konkludując to słowami: I tak nie zrozumiesz, co znaczy przyjąć nieprawdziwe życie za jedyne prawdziwe, co – zdaniem krytyka Tadeusza Lubelskiego – trafnie podsumowywało degradację Cybulskiego skazanego na bycie człowiekiem jednej roli.

Dzięki zdobytemu uznaniu otrzymywał role także w produkcjach zagranicznych, m.in. w filmie Jacquesa Baratiera Lalka (La poupée, 1962) i w filmie Jörna Donnera Kochać (Att Älska, 1964). Wystąpił również w filmie Mistrz (1964) jako reżyser spektaklu i w filmie Jowita (1967), w którym zagrał trenera sportowca (Daniel Olbrychski); głos zmarłego podczas opracowania tego filmu Cybulskiego dubbingował Stanisław Wyszyński. Ostatnią jego rolą była epizodyczna kreacja gangstera Rodeckiego w filmie Aleksandra Ścibora-Rylskiego Morderca zostawia ślad (1967), w którym jego głos zdubbingował Tadeusz Łomnicki. Miał zagrać w filmie z Marleną Dietrich, lecz realizacja tego projektu okazała się niemożliwa z powodu jego śmierci.

Role teatralne

Udzielał się jako aktor teatralny. W 1953 nawiązał współpracę z Teatrem Wybrzeże w Gdańsku, w którym zagrał w sztukach: Poszukiwacze (reż. Łazarz Kobryński), Mazepa (reż. Zdzisław Karczewski), Tragedia Optymistyczna (reż. Lidia Zamkow), Grzech (reż. Juliusz Lubicz-Lisowski), Ballady i romanse (reż. Irma Czajkowska), Kapelusz pełen deszczu (reż. Andrzej Wajda) i Pierwszy dzień wolności (reż. Zygmunt Hübner), a także Jonasz i Błazen oraz Król, które także wyreżyserował.

Na początku lat 60. przeniósł się do Warszawy, gdzie występował w Kabarecie Wagabunda. W 1961 zostł aktorem Teatru Ateneum, w którym zagrał w sztukach: Dwoje na huśtawce (reż. Andrzej Wajda), Kram z piosenkami (reż. Barbara Fijewska), Requiem dla zakonnicy (reż. Jerzy Markuszewski) i Inkarno (reż. Wanda Laskowska). W ramach szczecińskich Teatrów Dramatycznych wystawił w 1963 Piątą kolumnę. Występował również w spektaklach Teatru Telewizji, m.in. w sztukach Murowane alibi, Podwórko, Romans prowincjonalny czy Zatrzaśnij ostatnie drzwi. Miał wystąpić w telewizyjnej wersji sztuki Tramwaj zwany pożądaniem Tennessee Williamsa w Stanach Zjednoczonych, ale jego śmierć uniemożliwiła realizację tego planu.

Życie prywatne

30 sierpnia 1960 roku w Sopocie zawarł związek małżeński z Elżbietą Chwalibóg (1934-2025), studentką Akademii Sztuk Pięknych w Gdańsku i koleżanką z kabaretu Bim-Bom, a także siostrą aktorki Marii Chwalibóg i wnuczką Tadeusza Chwaliboga, posła na Sejm II RP z ramienia Związku Ludowo-Narodowego, którą poznał w połowie lat 50.. Wzięli ślub cywilny w kaszubskiej wsi Chmielno, a miesiąc później wzięli ślub kościelny w Sopocie. Z tego małżeństwa miał syna, Macieja (ur. 30 stycznia 1961, zm. 19 lutego 2016).

Ślub Cybulskiego i Elżbiety Chwalibóg
Cybulski z synem

Miał wiele pozamałżeńskich romansów. Jego ostatnią kochanką była Ewa Warwas, pielęgniarka z Wrocławia, która występowała w pantomimicznych spektaklach Henryka Tomaszewskiego i zagrała epizodyczne role w filmach: Kalosze szczęścia (1958) Antoniego Bohdziewicza i Inspekcja Pana Anatola (1959) Jana Rybkowskiego. Życzyła sobie ona stabilizacji życia z Cybulskim po jego rozwodzie z żoną i była kobietą, z którą aktor spędził ostatnią noc przed tragicznym wypadkiem.

Jak wynika ze wspomnień księdza Stanisława Sierli i reżysera Tadeusza Jurasza, Cybulski był człowiekiem religijnym.

Śmierć

Tablica pamiątkowa na 3 peronie dworca Głównego PKP we Wrocławiu, gdzie zginął Cybulski, 1997
Widok na tablicę (2014)
Widok na tablicę oraz oznaczenie peronu 3 (2023)

Prowadził intensywny tryb życia. Przemieszczał się po kraju, jeżdżąc pociągami, do których zazwyczaj wskakiwał w ostatnim momencie. Podobne sceny pojawiają się w wielu filmach, w których zagrał, np. w filmie Pociąg, konduktor parokrotnie zwraca mu uwagę, kończąc kwestią w 77. minucie filmu:

Wsiadaj pan, no wsiadaj pan! Koniecznie chce pan trafić do szpitala.

Film Salto rozpoczyna się sceną, w której Cybulski wyskakuje z pociągu, a kończy sceną, w której wskakuje do pociągu. W jednej z pierwszych scen filmu Pokolenie wskakuje z kolegami na pociąg towarowy wiozący węgiel w celu jego kradzieży, a w filmie Ich dzień powszedni, biegnąc w stronę odjeżdżającego pociągu z żoną, zostaje powstrzymany przez kolejarza, który mu mówi:

Co pan? Dokąd? W biegu? Życie panu niemiłe? Nie wolno.

8 stycznia 1967 był w towarzystwie Alfreda Andrysa na dworcu Wrocław Główny, wracając z kręconych dzień wcześniej zdjęć do filmu Morderca zostawia ślad. Próbując wskoczyć do rozpędzającego się pociągu ekspresowego „Odra”, który odjeżdżał z trzeciego peronu o godz. 4:20 do Warszawy, Cybulski wpadł między wagon a peron i został uderzony schodami kolejnego wagonu. Pociąg się zatrzymał, a Wiesława Grondkowska, pełniąca służbę na trzecim peronie, zadzwoniła po pogotowie. Cybulski po wypadku był przytomny, ale doznał ciężkich obrażeń ciała (głowy, klatki piersiowej i pęknięcia wątroby). Zmarł w Szpitalu Specjalistycznym im. Ludwika Rydygiera we Wrocławiu po trwającej godzinę walce o życie, ok. godz. 5:25 przy ratującym go dr. Zygmuncie Sicińskim. Przyczyną jego pośpiechu była próba sztuki Tajemnica starego domu Pancza Panczewa w Teatrze Telewizji, której premiera miała się odbyć 23 stycznia.

Pogrzeb

Pomnik na grobowcu Zbigniewa Cybulskiego w Katowicach

Ceremonia pogrzebowa odbyła się 12 stycznia, zgodnie z wolą jego najbliższej rodziny w Katowicach. Między władzami państwowymi (które nie chciały zezwolić na katolicki pogrzeb) i rodziną miał miejsce spór o sposób pochówku. Porozumieniem obu stron sporu było rozwiązanie kompromisowe, w postaci dwóch ceremonii kościelnej i świeckiej. Zanim przewieziono ciało Zbigniewa Cybulskiego do Radiowego Domu Muzyki im. Grzegorza Fitelberga (ul. Plebiscytowa 3), odbyły się wcześniej uroczystości kościelne. W Katedrze Chrystusa Króla w Katowicach, celebrowano mszę świętą żałobną przez proboszcza Rudolfa Adamczyka, w asyście kapłanów. Po mszy świętej przemówił biskup Herbert Bednorz, który w serdecznych słowach pożegnał aktora, stwierdzając:

Dla ludzi wierzących śmierć nie jest końcem życia, bo jak mówi autor prefacji we mszy świętej żałobnej: „życie się zmienia, lecz nie ginie” i to stanowi podstawę ufności i spokoju w przeżywaniu faktu śmierci drogich nam osób. Stanowi także jedną z podstaw optymistycznej wizji naszego życia.

Następnie trumna okryta biało-czerwoną flagą była wystawiona w sali koncertowej Radiowego Domu Muzyki im. Grzegorza Fitelberga, przy której warty honorowe pełnili m.in. wybitni aktorzy i reżyserzy. W dalszej części ceremonii pogrzebowych trumnę z jego ciałem w orszaku odprowadzono na miejsce pochówku, przy udziale najbliższej jego rodziny (żony z synem, matki i brata) oraz licznym udziale wybitnych aktorów i reżyserów, takich jak m.in. Gustaw Holoubek, Aleksandra Śląska, Alina Janowska, Elżbieta Kępińska, Bogumił Kobiela, Jacek Fedorowicz, Daniel Olbrychski, Kalina Jędrusik, Lucyna Winnicka, Jerzy Kawalerowicz czy Stanisław Lenartowicz oraz szeregu jego wielbicieli. Zmarłego pożegnał w imieniu twórców filmowych Gustaw Holoubek i Jerzy Afanasjew. Pożegnalne przemówienie nad otwartą mogiłą wygłosił Tadeusz Zaorski, który m.in. powiedział:

Kultura polska, a w szczególności sztuka filmowa, poniosły niepowetowaną stratę. Jego śmierć okryła żałobą i pogrążyła w żalu miliony widzów kinowych na różnych kontynentach – tam gdzie przy jego wydatnym udziale docierała polska sztuka filmowa.

Przy dźwiękach Marszu żałobnego Fryderyka Chopina, został pochowany na cmentarzu przy ul. Henryka Sienkiewicza w Katowicach w grobowcu rodzinnym.

W 2007 na grobowcu tym postawiono głaz z krzyżem i płaskorzeźbą przedstawiającą aktora. W grobowcu tym pochowano również jego rodziców oraz brata.

Filmografia

Filmy fabularne
RokTytułReżyseriaRola
1955PokolenieAndrzej WajdaKostek
KarieraJan Koecherpasażer autobusu
Trzy starty (Nowela kolarska)Stanisław LenartowiczMietek Leśniak
1956Tajemnica dzikiego szybuWadim Berestowskigórnik
1957WrakiEwa i Czesław PetelscyRafał Grabień
Koniec nocyPaweł Komorowski, Julian DziedzinaRomek
1958Ósmy dzień tygodniaAleksander FordPiotr Terlecki
Popiół i diamentAndrzej WajdaMaciek Chełmicki
1959Krzyż WalecznychKazimierz KutzWięcek
PociągJerzy KawalerowiczStaszek
1960Do widzenia, do jutraJanusz MorgensternJacek
Niewinni czarodziejeAndrzej WajdaEdmund
1961RozstanieWojciech Jerzy Hasznany aktor
Herbata z miętą (Le thé à la menthe)Pierre Kafianczłowiek w kawiarni
1962Lalka (La Poupée)Jacques BaratierDyktator Prado Roth / Rewolucjonista Coral
Miłość dwudziestolatków (L’amour à 20 ans)Andrzej WajdaZbyszek
1963Jak być kochanąWojciech Jerzy HasWiktor Rawicz
Ich dzień powszedniAleksander Ścibor-RylskiAndrzej
Zbrodniarz i pannaJanusz NasfeterJan Ziętek
MilczenieKazimierz KutzRoman
1964Rozwodów nie będzieJerzy Stefan StawińskiGruszka
Kochać (Att älska)Jörn DonnerFredrik
Giuseppe w WarszawieStanisław LenartowiczStaszek
1965Rękopis znaleziony w SaragossieWojciech Jerzy HasAlfons van Worden
PingwinJerzy Stefan StawińskiŁukasz Broda
SaltoTadeusz KonwickiKowalski/Malinowski
Sam pośród miastaHalina BielińskaKonrad
1966Jutro MeksykAleksander Ścibor-RylskiJańczak
Przedświąteczny wieczórJerzy Stefan Stawińskikolega Zapały
MistrzJerzy Antczakreżyser
IluzjaKonstanty Ciciszwilikochanek
SzyfryWojciech Jerzy HasMaciek
1967Cała naprzódStanisław LenartowiczJanek
Morderca zostawia śladAleksander Ścibor-RylskiRodecki
JowitaJanusz MorgensternEdward Księżak

Teatr

Role teatralne
RokSztukaAutorReżyseriaRolaTeatr
1953PrzyjacieleAleksander FredroJerzy KaliszewskiSmakoszPWST w Krakowie
PoszukiwaczeAleksander KronŁazarz KobryńskiMechti Aga RustambejliTeatr Wybrzeże w Gdańsku
1954MazepaJuliusz SłowackiZdzisław KarczewskiMazepa
1955GrzechStefan ŻeromskiJuliusz Lubicz-LisowskiWitold Bukowicz
Ballady i romanseAleksander MaliszewskiIrma CzaykowskaJózef
1958Jonasz i błazenJerzy BroszkiewiczZbigniew Cybulski,
Bogumił Kobiela
1959Kapelusz pełen deszczuMichael Vincente GazzoAndrzej WajdaJohnny Pope
KrólPaul Emanuel Aréne,
Gaston Arman de Caillavet,
Robert de Flers
1960Pierwszy dzień wolnościLeon KruczkowskiZygmunt HübnerJan
Dwoje na huśtawceWilliam GibsonAndrzej WajdaJerryTeatr Ateneum w Warszawie
1961Kram z piosenkamiLeon SchillerBarbara Fijewska
1962Requiem dla zakonnicyWilliam FaulknerJerzy MarkuszewskiGowan Stevens
1963InkarnoKazimierz BrandysWanda LaskowskaAnatol
Piąta kolumnaErnest HemingwayZbigniew CybulskiFilip RawlingsTeatr Polski w Szczecinie
Role w Teatrze Telewizji
1961ArlekinadaTerence RattiganAndrzej Munkreżyser
Zatrzaśnij ostatnie drzwiTruman CapoteOlga Lipińska
1962PodwórkoAndrzej JareckiOlga LipińskaKrzysztof
1962SammyKen HughesJerzy GruzaSammy
1963Cała prawdaPhilip MackieJanusz MorgensternHughes Carliss
Role w słuchowiskach Teatru Polskiego Radia
1954Tajfun z południo-wschoduJanusz MeissnerŁazarz Kobryński
1962Ratuj WeronikoAleksander MaliszewskiZbigniew Cybulski
Rocznica MercedesaJerzy KrzysztońNatalia SzydłowskaKazik
DelikatnyEdward FiszerZbigniew Cybulski
1963KatastrofaZbigniew KubikowskiZygmunt HübnerGrzegorz
Wielki człowiekWłodzimierz OdojewskiZbigniew CybulskiMichał
Spotkanie w Karlowych WarachKarl Josef BenešEdward PłaczekReisch
1965Jutro powrócą ptakiBohdan DrozdowskiNatalia SzydłowskaProkurator

Wizerunek

Wyrazistość kreowanych przez niego postaci, charakterystyczny ubiór i swoista gra, a także śmierć przyczyniły się do powstania wokół jego osoby pewnej legendy (mitu), nadając mu rangę postaci tzw. „kultowej” w polskim kinie powojennym. Aktor nosił zwykle amerykańską, wojskową kurtkę, dżinsy, chlebak oraz charakterystyczne przyciemniane okulary. Jego sposób ubierania się był obiektem podziwu ówczesnej młodzieży. Wiele osób naśladowało jego styl.

Prowadził nonkonformistyczne życie, na jakie tylko pozwalały polskie realia tamtych lat. Sprawiał wrażenie osoby łamiącej wszelkie konwenanse. Wydawał się ciągle gdzieś spieszyć i nie zwracał uwagi na to, co go nie interesowało. Taka postawa budziła porównania do Jamesa Deana, uważanego za kreatora wizerunku „buntownika bez powodu”, „żyjącego na krawędzi”.

Upamiętnienie

W miejscu tragicznego wypadku, na posadzce peronu 3. dworca Wrocław Główny, została wmurowana tablica pamiątkowa, którą odsłonił w 1997 Andrzej Wajda w 30. rocznicę śmierci aktora. Również w tym mieście w Parku Szczytnickim znajduje się skwer jego imienia. Ponadto jednej z ulic w Bielsku-Białej, Dzierżoniowie, Gdańsku, Katowicach, Lesznie, Tarnowie czy Warszawie nadano jego imię.

Od 1969 przyznawana jest nagroda im. Zbyszka Cybulskiego, którą otrzymują młodzi aktorzy „wyróżniający się wybitną indywidualnością”. Zespół 2 plus 1 nagrał w 1977 płytę Aktor, będącą hołdem złożonym zmarłemu artyście. W Dzierżoniowie, gdzie mieszkał, istnieje kinoteatr „Zbyszek” imienia Zbigniewa Cybulskiego. Ponadto w Olkuszu, przy ul. Francesco Nullo 29, działa od 1969 Kino o nazwie „Zbyszek”.

W 2004 postawiono w utworzonej, w Katowicach na placu Grunwaldzkim, Galerii Artystów jako pierwszą płaskorzeźbę z jego wizerunkiem. Ponadto w Kinoteatrze Rialto, w Katowicach, w 2006 umieszczono rzeźbę z jego popiersiem wraz z popiersiem Bogumiła Kobieli.

Odznaczenia, nagrody i wyróżnienia

Pośmiertnie został uhonorowany dwoma odznaczeniami, o czym poinformowano podczas uroczystości pogrzebowych 12 stycznia 1967 w Katowicach, a odznaczenia na trumnie zmarłego złożył Tadeusz Zaorski:

Wpływ na kulturę

Jan Laskowski stworzył w 1967 film dokumentalny Zbyszek, w którym nawiązał do jego tragicznej śmierci. Laskowski włączył w swój montaż wszystkie sceny, w których aktor wskakiwał do pociągu – od Pokolenia po Salto. Jednocześnie sytuował aktora w kontekście odgrywanych przez niego ról, np. zderzając sceny z Szyfrów z Popiołem i diamentem.

Również Wajda w filmie Wszystko na sprzedaż próbował rozliczyć się z mitem Cybulskiego. W tym filmie główną rolę reżysera, który podczas kręcenia filmu staje w obliczu śmierci, zagrał Andrzej Łapicki. W żonę „Aktora” (nazwisko Cybulskiego w filmie nie pada) wcieliła się Elżbieta Czyżewska. Rolę młodego aktora Daniela, zapatrzonego w „Aktora”, zagrał Daniel Olbrychski. Jak wykazała to Marta Bryś, Wajda symbolicznie rzutował legendę Cybulskiego na Olbrychskiego, o czym świadczyły symboliczne sceny – podpalenie w barze przez Olbrychskiego szklanki ze spirytusem i obecność w tym samym barze Adama Pawlikowskiego, który wystąpił w scenie ze spirytusami z Popiołu i diamentu.

O śmierci Zbigniewa Cybulskiego rozmawiają pasażerowie pociągu, którym jedzie główny bohater powieści Edwarda Stachury Siekierezada albo Zima leśnych ludzi na samym początku tej książki. W serialu Osiecka w postać Cybulskiego wcielił się Oskar Borkowski.