Daniel Olbrychski

Lata 60.

13 grudnia 1961 został aktorem zawodowym. Występował wówczas w Młodzieżowym Studiu Poetyckim, realizowanym w Telewizji Polskiej przez Andrzeja Konica, gdzie m.in. zagrał tytułową rolę w Kubie na podstawie Archipelagu ludzi odzyskanych Igora Newerlego. W latach 60. zaczął występować w Kabarecie Olgi Lipińskiej.

Na początku studiów został dostrzeżony przez reżysera Janusza Nasfetera, który obsadził go w roli Korala w swoim filmie Ranny w lesie (1964) według powieści Witolda Zalewskiego. Polecony Andrzejowi Wajdzie przez Jana Kreczmara, został obsadzony w roli Rafała Olbromskiego w Popiołach (1965), ekranizacji powieści Stefana Żeromskiego o tym samym tytule. Na potrzeby filmu podjął naukę jazdy konno, którą kontynuował także w kolejnych latach. Za rolę w filmie otrzymał nagrodę Złotej Maski dla ulubionego aktora filmowego w plebiscycie „Expressu Wieczonego”. Wystąpił także jako podporucznik Stefan „Żbik” Olewicz w dramacie wojennym Janusza Morgensterna Potem nastąpi cisza (1965). W 1967 premierę miały cztery filmy z Olbrychskim w roli głównej: zagrał Andrzeja w komedii muzycznej Stanisława Barei Małżeństwo z rozsądku, Tolka Szczepaniaka w Bokserze Juliana Dziedziny, Franka w Skoku Kazimierza Kutza i Marka Arensa w Jowicie Janusza Morgensterna. Następnie zagrał studenta w filmie krótkometrażowym Krzysztofa Zanussiego Zaliczenie, Karola XII w Hrabinie Cosel Jerzego Antczaka i Azję Tuhajbejowicza w ekranizacji Pana Wołodyjowskiego w reż. Jerzego Hoffmana (wszystkie z 1968). Asystował Andrzejowi Wajdzie podczas kręcenia komedii satyrycznej Polowanie na muchy (1969), w której zagrał – wymyśloną przez samego siebie – drugoplanową rolę malarza. W 1969 r. pojawił się także w debiutanckim filmie długometrażowym Krzysztofa Zanussiego Struktura kryształu i zagrał dwie role teatralne: Gustawa w Ślubach panieńskich (reż. Adam Hanuszkiewicz) w Teatrze Powszechnym w Warszawie i Banka w Makbecie (reż. Andrzej Wajda) w Teatrze Telewizji.

W 1969 został pierwszym laureatem Nagrody im. Zbyszka Cybulskiego.

Lata 70.

Pojawił się w epizodycznej roli porucznika Stefana Sowińskiego w Soli ziemi czarnej (1970) Kazimierza Kutza. Zagrał główne role w dramatach Wajdy: Bolesława w Brzezinie (1970) i Tadeusza w Krajobrazie po bitwie (1970). Za rolę w tym drugim był kandydatem do nagrody za najlepszą rolę męską na 23. Międzynarodowym Festiwalu Filmowego w Cannes, ale przegrał z Marcello Mastroiannim. Również w 1970 wykreował na scenie Teatru Narodowego w Warszawie tytułowe role w reżyserowanych przez Adama Hanuszkiewicza: Hamlecie i Beniowskim.

W zachodnim kinie zadebiutował epizodyczną rolą Siergieja Abramowa w międzynarodowej produkcji Miklósa Jancsó Pacyfistka (Égi bárány, 1970). Zagrał główną rolę, Ziemowita Brauna, w dramacie psychologicznym Krzysztofa Zanussiego Życie rodzinne (1971). Wystąpił u boku Jana Kreczmara w telewizyjnym filmie Krzysztofa Zanussiego Die Rolle (1972) oraz zagrał w kolejnych dwóch filmach Wajdy: Mateusza Lewitę w niemieckim dramacie Piłat i inni (1972) i Pana Młodego w ekranizacji Wesela (1972). W 1972 otrzymał nagrodę Złotej Maski dla ulubionego aktora (ex eaquo z Janem Himilsbachem) w plebiscycie „Expressu Wieczornego”. Wystąpił w roli Klaudiusza we włoskim filmie Rzym chce nowego Cezara (Roma rivuole Cesare, 1973).

W 1974 r. premierę miał Potop Jerzego Hoffmana, w którym zagrał główną postać Andrzeja Kmicica. Mimo że jeszcze przed premierą był krytykowany w prasie za przyjęcie roli w filmie, a Hoffman – za powierzenie mu jej, występ w superprodukcji okazał się jednym z najważniejszych kroków w jego dorobku aktorskim, zapewnił mu najlepsze recenzje i największą popularność wśród widzów. Jak sam twierdzi, za występ w filmie zainkasował ok. 150 tys. zł. Międzynarodowy rozgłos zyskał dzięki występowi w roli Borowieckiego w ekranizacji Ziemi obiecanej (1974) w reż. Andrzeja Wajdy.

W 1976 podpisał się pod „Listem 296”, będącym apelem przedstawicieli kultury o zbadanie represji wobec robotników i członków KOR. Wyrażając w ten sposób publiczne wsparcie dla opozycji do ówczesnej władzy w Polsce, zaczął być bojkotowany przez rządową telewizję, która odmawiała emisji filmów i spektakli Teatru Telewizji z udziałem Olbrychskiego. Po występie w roli Stanisława Przybyszewskiego w polsko-norweskiej produkcji Haakona Sandøya Dagny (1977) zrobił sobie kilkumiesięczną przerwę od występów w filmach. W 1978 wystąpił w Theatre des Amandiers w Nanterre jako Herald von Wullnow w sztuce Petera Handlego Les gens déraisonnables sont en voie de disparition (pol. Szaleńcy są na wymarciu; reż. Claude Régy(inne języki)) i jeden z bohaterów przedstawienia Witkacego Oni (reż. Andrzej Wajda).

Na wielki ekran powrócił rolą Jana Brońskiego w międzynarodowej produkcji Volkera Schlöndorffa Blaszany bębenek (1979), a w czasie kręcenia filmu pracował także na planie psychologicznego melodramatu Andrzeja Wajdy Panny z Wilka (1979), w którym zagrał główną rolę – Wiktora Rubena. Oba filmy w 1980 zostały nominowane do Oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego, przy czym pierwszy zdobył statuetkę.

Lata 80.

Na początku lat 80. zaangażował się w działania „Solidarności”, m.in. wygłosił apel poległych podczas organizowanych 16 grudnia 1980 uroczystości odsłonięcia pomnika stoczniowców poległych w Grudniu 1970 w Gdańsku i wystąpił w koncertach okolicznościowych, na których zbierano fundusze na sfinansowanie budowy pomnika stoczniowców, a w 1981 podpisał się pod „listem ośmiu” (napisanym przez Józefa Rybickiego do Wojciecha Jaruzelskiego w proteście wobec wprowadzenia stanu wojennego w Polsce), czym naraził się SB. Jeszcze przed wprowadzeniem stanu wojennego zagrał tytułową rolę w spektaklu Teatru Telewizji Otello (reż. Andrzej Chrzanowski), który – z powodu cenzurowania Olbrychskiego – miał telewizyjną premierę dopiero w 1984.

Po wyjeździe do Francji występował w roli Retta Butlera w Przeminęło z wiatrem w paryskim Theatre Marigny. Pozostając na emigracji, wykreował kolejne role kinowe: austriackiego dyrygenta Karla Kremera w filmie Claude’a Leloucha Jedni i drudzy (Les uns et les autres, 1981), Saint-Genisa w dramacie Josepha Loseya Pstrąg (La truite, 1982), Saula Portera w filmie Jean-Pierre Igouxa La Derelitta (1983) i jedną z głównych ról w debiutanckiej produkcji Monique Enckell Gdybym miał 1000 lat (Si j’avais mille ans, 1983), a także drugoplanową rolę Wiktorczyka w niemiecko-francuskim filmie wojennym Andrzeja Wajdy Miłość w Niemczech (Eine Liebe in Deutschland, 1983). Następnie wystąpił w niemiecko-fińskiej koprodukcji Vojtěcha Jasný’ego Nieznośny samobójca (Bis später, ich muss mich erschiessen, 1984), ekranizacji Samobójcy Nikołaja Erdmana, a także zagrał radzieckiego szachistę Tac-Taca w nagrodzonym Oscarem dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego dramacie Richarda Dembo Przekątna gońca (La Diagonale du fou, 1984) i podwójną rolę – bliźniaków Vincenta i Thomasa Delaune – we Flashbacku (1985) Olivera Nolina.

W 1982 na 35. Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Cannes wręczył Wernerowi Herzogowi Złotą Palmę dla najlepszego reżysera. Od połowy lat 80. grał poetyckie koncerty z pianistą Januszem Olejniczakoem, z którym występował m.in. w Australii i Stanach Zjednoczonych. W 1985 powrócił na polską scenę rolą Rodryka w Cydzie (reż. Adam Hanuszkiewicz) w Teatrze Ateneum w Warszawie, a po latach przerwy pojawił się w polskim filmie, kreując postać Grzegorza, kierownika ośrodka Monaru w filmie psychologicznym Andrzeja Trzosa-Rastawieckiego …jestem przeciw (1985). Zagrał główną rolę Scope’a w filmie Piotra Szulkina Ga, ga. Chwała bohaterom (1986).

Do końca lat 80. wykreował także kolejne role w zagranicznych produkcjach: Daniela, kochanka Chiary, we włoskiej komedii Francesco Nuttiego Casablanca, Casablanca (1985), Leona Jogichesa w niemiecko-czeskosłowackim filmie biograficznym Margarethe von Trotty Róża Luksemburg (1986), poetę Franza von Schobera w niemiecko-austriacko-szwajcarskim filmie muzyczno-biograficznym Fritza Lehnera Notturno (1986), Hareda we włoskim miniserialu Tajemnice Sahary (1988), terrorystę w greckim filmie Kostasa Zinirisa To teleftaio stoichima (1988) i Szpicla w amerykańskim melodramacie Philipa Kaufmana Nieznośna lekkość bytu (1988), księdza Adama we włoskim dramacie Michaela Andersona Przed sklepem jubilera (1989) na podstawie utworu Karola Wojtyły o tym samym tytule, księdza Adriana we włoskiej komedii telewizyjnej Franco Giraldiego Izabella Kłamczucha (1989) i hitlerowskiego policjanta Karla Gieringa we włosko-francuskim dramacie wojennym Jacques’a Rouffio Czerwona orkiestra (1989) o losach Leopolda Treppera. Za rolę hokeisty Pita Hoefgesa w filmie telewizyjnym Dietera Wedela Kampf der Tiger (1987) dla ZDF zainkasował 120 tys. marek, wówczas najwyższą gażę w historii stacji. Zagrał także epizodyczne role w serialach telewizyjnych Gillesa Béhata: dziennikarza-alkoholika Victora w jednym z odcinków Wysokiego napięcia (1988) i Rolanda Korsky’ego w Coplanie (1989).

Lata 90.

W 1990 wystąpił w Teatrze Rampa w Warszawie w przedstawieniu Andrzeja Strzeleckiego Czerwony stoliczek na podstawie wierszy Jana Brzechwy i wcielił się w rosyjskiego choreografa we włoskim miniserialu Rai 1 Passi d’amore. W 1993 zagrał tytułową rolę w spektaklu Paula Claudela Księga Krzysztofa Kolumba (reż. Ryszard Nyczka i Wojciech Starostecki) wystawionym przez Teatr Miejski w Gdyni na żaglowcu „Dar Pomorza” zacumowanym przy Skwerze Kościuszki w Gdyni. Zagrał kolejne główne role filmowe: Rafała Nawrota w komedii romantycznej Radosława Piwowarskiego Kolejność uczuć (1993), Stiepana w polsko-gruzińsko koprodukcji Yolandy Zauberman Mam na imię Iwan, a ty Abraham (1993) i mecenasa w komedii Filipa Bajona Lepiej być piękną i bogatą (1993) oraz wystąpił w roli Edmunda Keana w spektaklu Geniusz i szaleństwo (reż. Andrzej Łapicki) w Teatrze Powszechnym w Warszawie. W 1994 wyprodukował spektakl objazdowy Listy miłosne, w którym przez kilka lat grał z Barbarą Wrzesińską w Polsce i za granicą, m.in. w USA i Kanadzie. W tym samym roku wystąpił jako Regimentarz w Śnie srebrnym Salomei (reż. Krzysztof Nazar) w Teatrze Telewizji i zagrał naukowca w chłodno przyjętym przez krytyków Transatlantisie (1995) Christiana Wagnera.

Zagrał Borysa w debiucie reżyserskim Krystyny Jandy Pestka (1995) i tytułowego bohatera w Dziejach mistrza Twardowskiego (1995) Krzysztofa Gradowskiego, ekranizacji powieści Józefa Ignacego Kraszewskiego. 13 października 1995 w Teatrze Rampa w Warszawie odbył się benefis z okazji 50. urodzin Olbrychskiego pt. „Och! Daniel!”, który został wyemitowany w TVP1. W 1996 r. wystąpił w spektaklu Ronalda Harwooda Odbita sława (reż. Janusz Zaorski) w Teatrze Telewizji. Zagrał w filmie Claude Leloucha Mężczyźni i kobiety, sposób użycia (Les hommes et les femmes, mode d’emploi, 1996) i główną rolę, nadporucznika, w Ucieczce (1997) Livii Gyármathy(inne języki). Wcielił się w Kopnowskiego, rosyjskiego arystokratę polskiego pochodzenia, w filmie Nikity Michałkowa Cyrulik syberyjski (1998), którego budżet wynosił ok. 28 mln dol. W 1998 r. premierę miał spektakl Teatru Telewizji Ksiądz Marek (reż. Krzysztof Nazar), w którym zagrał postać Kossakowskiego. Zagrał Kopnovskiya w rosyjsko-francusko-włosko-czeskim melodramacie Nikity Michałkowa Cyrulik syberyjski (1998). Wcielił się w Tuhaj-beja w ekranizacji Ogniem i mieczem Henryka Sienkiewicza, zostając jedynym aktorem, który zagrał w filmowej odsłonie trylogii w reżyserii Jerzego Hoffmana.

W latach 90. podjął także kilka pozaaktorskich projektów. Wydał dwie książki autobiograficzne: „Anioły wokół głowy” (1992) i „Parę lat z głowy” (1997). W 1994 nagrał kasetę pt. Chwasty polskie: klasyki polskiej erotyki, która była wydawana wraz z książką o tym samym tytule. Sygnował swoim wizerunkiem wódkę „Daniel”, która wzbudziła znikome zainteresowanie wśród klientów.

Lata 2000–2009

17 listopada 2000 wywołał skandal obyczajowy, niszcząc pracę Piotra Uklańskiego Naziści podczas ekspozycji w galerii Zachęta w Warszawie, po czym zarzucił Uklańskiemu wykorzystanie – bez jego wiedzy i zgody – jego wizerunku jako nazisty (poprzez umieszczenie na jednym z fotosów kadru z filmu Jedni i drudzy) i propagowanie faszyzmu. Incydent zarejestrowała Telewizja Polska, która następnie nagłośniła go w mediach, a sprawę komentowali liczni publicyści, dziennikarze i inni aktorzy. Olbrychski po zdarzeniu wystąpił w programie Pod napięciem w TVN, w którym stoczył spór o wystawę z dyrektorką Zachęty, Andą Rottenberg. Minister kultury i sztuki Kazimierz Michał Ujazdowski podjął decyzję o zamknięciu wystawy.

Zagrał Nassaieva we francuskim thrillerze Jérome Salle’a(inne języki) Anthony Zimmer (2005). Wystąpił w ósmym odcinku programu dokumentalnego Michała Wójcika i Macieja Łubieńskiego Było, nie było (2008) poświęconym obronie Jasnej Góry i wyprodukowanym dla Discovery TVN Historia. Zagrał epizodyczną rolę taksówkarza we francusko-włoskim filmie Francisa Hustera Człowiek i jego pies (Un homme et son chien, 2009).

Lata 2010–2019

Zagrał rolę drugoplanową w amerykańskim filmie Phillipa Noyce’a Salt (2010) z Angeliną Jolie I wystąpił w węgierskim filmie Miklósa Jancsó Szlag trafił sprawiedliwość (2010). Wcielił się w marszałka Józefa Piłsudskiego w filmie Jerzego Hoffmanna 1920 Bitwa warszawska (2011). W grudniu 2011, z okazji 50-lecia pracy twórczej, zagrał w spektaklu Po drodze do Madison w Teatrze 6. piętro w Warszawie, a po występie uczestniczył w benefisie na swoją cześć. Jesienią 2012 dołączył do obsady telenoweli TVP1 Klan. W 2015 zasiadł w jury sekcji „Cinéfondation” na 68. MFF w Cannes. W październiku 2020 w Teatrze IMKA w Warszawie premierowo wystąpił w spektaklu Serge’a Kribusa Niespodziewany powrót(reż. Magdalena Łazarkiewicz).

Lata 2020–

Po sukcesie sprzedażowym audiobooka książki biograficznej Andrzeja Kosmali pt. „Życie jak wino” o Krzysztofie Krawczyku nagrał mówione wersje Trylogii Henryka Sienkiewicza. W 2024 poprowadził w Darłowie uroczystość wręczenia Nagrody Króla Eryka Pomorskiego, na której odczytał laudację na cześć Aleksandra Kwaśniewskiego, jednego z laureatów wyróżnienia. Od 2025 gra Abrasza w spektaklu Serge’a Kribusa Przebłyski (reż. Agata Duda-Gracz), którego jest współproducentem.