Elbistan (Kürtçe: Olbiston), Kahramanmaraş iline bağlı bir ilçedir. Akdeniz Bölgesi, İç Anadolu Bölgesi ve Doğu Anadolu bölgelerinin kesiştiği noktada konumlanmıştır. TÜİK 2023 yılı ADNKS nüfus sayımına göre tüm ilçe nüfusu belde ve köyleriyle birlikte 127.755'tir. Elbistan, 6 Şubat 2023'te meydana gelen Kahramanmaraş depremlerinden önemli ölçüde etkilenmiştir. Depremler sonrasında yaşanan göç hareketleri nedeniyle ilçenin nüfusu 2022'de 141.307 iken 2023 yılında 127.755'e gerilemiştir. 2024 yılında ise nüfus yeniden artış göstererek 130.246'ya ulaşmıştır.
Etimoloji
Roma ve Bizans döneminde Plasta diye adlandırılan şehir Ermenice kaynaklarda Ablasta, Ablastayn; Arapça kaynaklarda Ablestin, Ablusteyn; Farsça kaynaklarda Ablistin olarak geçer. Osmanlı hakimiyetine girmesiyle bugünkü söylenişine uygun şekil almıştır. Halk arasında Albıstan şeklinde de telaffuz edilir. Elbistan, Bizans İmparatorluğu'nun Ablasta olarak adlandırdığı bir yerleşim yeridir. IV. Murad, Bağdat Seferi sırasında Osmanlı kaynaklarında Albustan olarak adlandırılan Elbistan'dan geçmiştir. Ablastan, Albıstan gibi farklı dönemlerde değişik isimlendirmeler yapılmış olup Arap tarihçiler tarafından ise Ablustayn olarak bahsedilmiştir. XVI. yüzyıldan itibaren Arap tarihçisi İbn İyâs dışındaki tüm tarihçiler tarafından Albistan veya Elbistan olarak bahsedilmiştir.
Coğrafya
İlçe sınırları Doğu Anadolu Bölgesi'nin Yukarı Fırat Bölümü'ndedir. Elbistan ilçe merkezinin deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 1.136 metredir. İlçenin yüzölçümü 432km²dir. İlçenin toplam yüzölçümü 2.201km²dir. Yaklaşık olarak 37 doğu meridyeni - 38 kuzey paraleli arasında bulunan Elbistan'ın kuzeyinde Darende ve Gürün, güneyinde Nurhak ve Ekinözü, doğusunda Malatya, Doğanşehir ve Akçadağ, batısında ise Afşin ve Göksun ilçeleri bulunmaktadır. Elbistan, Malatya şehir merkezine 120km, Sivas'a 232km, Adıyaman'a 160km, Kayseri'ye 216km, Adana'ya 280km ve bağlı bulunduğu Kahramanmaraş şehir merkezine ise 158km uzaklıktadır. İlçenin konumu nedeniyle bir tarafı soğuk iken diğer tarafı sıcaktır.
Tarihçe
Elbistan'ın tarihi çok eskiye dayanır. İlçe höyük oluşumları açısından çok zengindir. Kara Höyük Mahallesinde yapılan kazı çalışmalarında Geç Hitit dönemine ait bazı eserler gün yüzüne çıkarılmıştır. Ayrıca Elbistan ilçesindeki Yukarı Ceyhan bölgesinde yapılan kazılarda şu ana kadar 21 tane höyüğe rastlanmıştır. Bugün Kahramanmaraş Müzesi'nde bulunan Maraş AslanıArıtaş'ta bulunmuştur. Elbistan'da henüz bir müze olmadığı için bu eserler; İstanbul, Ankara, Adana ve Kahramanmaraş'ta sergilenmektedir. Elbistan ve köylerinde Oğuzların Avşar, Bayat, Beydili boyları çoğunlukta olmakla birlikte hemen hemen 24 Oğuz boyunun tamamı mevcuttur.
Bizans ile Abbasiler arasında 9., 10. ve 11. yüzyıllarda çeşitli savaşlar meydana geldi. Elbistan, 1084'te Selçuklular tarafından fethedildiyse de, Haçlı Seferleri sırasında sık sık yağmalandı ve el değiştirdi. Elbistan, 1144 yılında Anadolu Selçuklu Devleti Sultanı I. Mesud zamanında tekrar alındı. Ancak bu dönemde de sık sık Danişmentliler ile mücadele edildi. Ardından, 1190 yılında II. Kılıçarslan ülkeyi 11 oğlu arasında paylaştırdı. Elbistan Tuğrul Şah'a verildi. Bölge Kösedağ Muharebesi'nden sonra Moğol hakimiyetine girdi. Hakimiyet 1273-1277 yılları arasındaydı. Moğol hakimiyetinden sonra, 15 Nisan 1277 tarihinde Memlûk Sultanı Baybars'ın Moğol ordusunu yenmesi ile 112 sene Memlûk Devleti bütün bölgede egemen oldu. Dulkadiroğulları Beyliği, bölgede 176 sene Memlük Devleti'ne bağlı olarak hakimiyet kurdu. Bölge, Osmanlılarca ilk defa I. Bayezit döneminde kuşatıldıysa da (1399), bu girişim başarısızlıkla sonuçlandı. 1400 yılında da Timur, Elbistan ve yöresini yağmaladı. Bu yağmadan sonra Elbistan 16. yüzyılın başlarına kadar yağmalandı. Bölge, Osmanlılarca 1515 yılına kadar çeşitli şekillerde kuşatıldıysa da bu girişimler başarılı olamadı.
Elbistan, Osmanlı Devleti'ne son katılan beylik olan Dulkadiroğlu Beyliği'ne başkentlik yapmıştır. Beyliğin başkenti ancak 1507'de Elbistan'ın savaşta tamamen yakılmasından sonra Maraş'a taşınmıştır. Ancak kısa bir süre Maraş'tan yönetilen beylik 1515'te Turnadağ Muharebesi ile Osmanlı İmparatorluğu'na katılmıştır.
Osmanlı dönemi
I. Selim döneminde Turnadağ Muharebesi (1515) ile Osmanlı İmparatorluğuna katıldı. 1522 yılında Maraş bölgesi, özel yönetiminden ayrılır, sancak haline gelir ve Elbistan da Maraş'ın kazası haline gelir. Evliya Çelebi'nin Seyahatnâme'sinde bölge hakkında bilgiler verir:
Bu dağlar ve beldelerde hep Türkmenler otururlar. Lisanları (kendileri gibi) Buhara illerinden gelmedir. Bütün Türkler on iki çeşit lisan üzere konuşurlar.
Abdülaziz döneminde, Halep Vilayeti kurulunca Maraş kazaya dönüşürken, Elbistan ve köy çevresi eski önemini kaybetmiştir. 1871 yılında da Elbistan'da ilk kez belediye teşkilatı kurulmuştur. I. Dünya Savaşı'nda Osmanlı'nın Halep'i kaybetmesiyle, Halep Vilayeti'ne bağlılık sona ermişti.
Cumhuriyet dönemi
Türkiye Cumhuriyeti'nin ilanından sonra Maraş günümüzdeki şeklini aldı ve Elbistan tamamen Maraş'a bağlandı. Yerleşik hayata geçtikten sonra yaylaya çıkma geleneği 1980'lerden sonra terk edilmiştir.
Elbistan'ın il olması yönündeki taleplerin 1970'li yıllara kadar uzandığı belirtilmektedir. 12 Şubat 1993 tarihinde Elbistan'dan Ankara'ya giden bir heyette yer alan muhtar Nuri Taphasanoğlu'nun girişimleri üzerine dönemin başbakanıSüleyman Demirel'in Taphasanoğlu'nun ceketinin arkasına "Muhtarım, Elbistan il oldu" ifadesini yazarak imzaladığı aktarılmıştır. Ancak Elbistan il statüsüne geçirilmedi.
Elbistan'ın il olması konusu 2000'li yıllarda da gündemde kaldı. 2000 yılında dönemin Kahramanmaraş milletvekilleri tarafından Elbistan'ın il yapılmasını öngören bir kanun teklifi TBMM'ye sunuldu. Teklifte Elbistan'ın il yapılmasının yanı sıra Tanır, Çardak ve Arıtaş'ın ilçe yapılması öngörülüyordu.
2004 yılında CHPYalova Milletvekili Muharrem İnce tarafından Elbistan'ın il yapılmasını öngören bir kanun teklifi sunuldu. Teklif, Elbistan adıyla yeni bir il kurulmasını amaçlıyordu.
2010 yılında CHP Kahramanmaraş Milletvekili Durdu Özbolat tarafından Elbistan'ın il yapılmasını öngören bir kanun teklifi verildi. Teklifte Elbistan merkez olmak üzere Afşin, Ekinözü, Göksun ve Nurhak ilçelerinin bağlanacağı yeni bir il kurulması öngörülüyordu.
2011 yılında MHP Kahramanmaraş Milletvekili Mehmet Akif Paksoy tarafından Afşinelbistan Adıyla Bir İl Kurulması Hakkında Kanun Teklifi sunuldu. Teklifte Afşin, Elbistan, Göksun, Nurhak ve Ekinözü ilçelerinin Afşinelbistan adıyla kurulacak yeni bir ile bağlanması öngörülüyordu.
2016 yılında CHPGaziantep Milletvekili Mehmet Gökdağ tarafından Elbistan'ın il yapılmasını öngören yeni bir kanun teklifi sunuldu.
2018 yılında CHPKahramanmaraş Milletvekili Ali Öztunç, Elbistan'ın il yapılması amacıyla kanun teklifi verdiğini açıkladı. Öztunç, Elbistan'ın il yapılmasını ve Afşin, Nurhak, Ekinözü ve Göksun ilçelerinin referandum sonucuna göre Elbistan'a bağlanmasını önerdi.
12 Kasım 2021 tarihinde Ali Öztunç tarafından Elbistan'ın il yapılmasını amaçlayan yeni bir kanun teklifi sunuldu. Teklifte Kahramanmaraş'a bağlı Elbistan ilçesinin il yapılması öngörülüyordu.
2023 yılında Kahramanmaraş merkezli depremlerin ardından Elbistan'ın il olması talebi yeniden gündeme geldi. Elbistan'da il olma talebini dile getiren bazı kişilere tepki gösteren MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli, "Sabote etmeye hakkınız yok. Sessizlik olacak. Dağılın gidin!" ifadelerini kullandı.
24 Kasım 2023 tarihinde Ali Öztunç tarafından Elbistan'ın il yapılmasını öngören yeni bir kanun teklifi TBMM Başkanlığına sunuldu. Teklifte Elbistan ilçe merkezi merkez olmak üzere yeni bir il kurulması ve Afşin, Ekinözü, Göksun ve Nurhak ilçelerinin bu ile bağlanması öngörülüyordu.
Kahramanmaraş'ın Pazarcık ilçesinde 6 Şubat 2023 Pazartesi günü sabah saat 04.17'de 7,7 büyüklüğünde bir deprem meydana geldi. Deprem, Kahramanmaraş, Hatay, Osmaniye, Adıyaman, Gaziantep, Şanlıurfa, Diyarbakır, Malatya ve Adana başta olmak üzere çevre illerde yoğun şekilde hissedildi ve yıkıma neden oldu. 7,7 büyüklüğündeki depremin ardından saat 13.24'te bir deprem daha meydana geldi. Merkez üssü Kahramanmaraş'ın Elbistan ilçesi olan depremin büyüklüğü 7,6 olarak kaydedildi. Elbistan'da deprem nedeniyle 900'den fazla kişi hayatını kaybetti.
Ekonomi
Afşin-Elbistan A Termik Santrali
İlçenin ekonomisinde tarım ve tarıma dayalı ticaret ağırlıklı paya sahiptir. Termik santraller ve şeker fabrikası dışında sanayi henüz gelişmemiştir. Özellikle kırsal kesimlerde tarım büyük önem arz etmektedir. Afşin-Elbistan termik santralleri Türkiye'nin elektrik üretimine önemli bir katkı sağlamaktadır. Şu anda mevcut olan iki santral toplam 17 milyar kwh elektrik üretmektedir. Bölgedeki kömür yataklarının toplam 5 milyar tondan fazla rezerve sahip olduğu MTA kurumunca açıklanmıştır. Bölgenin en büyük şeker fabrikası olan Elbistan Şeker Fabrikası ovada ve civar illerde yetişen pancarları işler.
Cumhuriyet'in ilk yıllarından itibaren sürekli sosyolojik gelişmeler gösteren Elbistan'ın en önemli geçim kaynağı tarım ve hayvancılıktır. Tarımsal olarak üretilen en önemli ürünler tahıl ve şeker pancarıdır. İlçede ayrıca şeker fabrikası, PVC kapı ve pencere fabrikası, tuğla fabrikası gibi birçok sanayi kuruluşu bulunmaktadır. Bunlara ek olarak, kömür dışında sınırları içerisindeki köylerde mermer, krom gibi madenler bulunmaktadır. Ayrıca devlet tarafından bir Organize sanayi bölgesi kurulması kararlaştırılmış olup bu OSB'nin sanayileşmeyi çok hızlandırması beklenmektedir.
2019 yılında Tarım ve Orman Bakanlığı'nca Doğan kırsal mahallesine kurulacak besi çiftliğinde her yıl 100 binden fazla büyükbaş hayvan yetiştirilecektir. Organize Bölgesi'nin kurulması kararlaştırılmış olup bu tesisin kapsayacağı arazi 4 bin dönümden çok olacaktır. Bu besi bölgesinin çevresinde ayrıca çeşitli kesimhaneler, sucuk ve et ürünleri fabrikaları, bir yem fabrikası ve deri işleme fabrikaları bulunacaktır.
26 Ocak 2015 tarihinde Elbistan Organize Sanayi Bölgesi'nde 1. etap alanına ait yol, içme suyu, atık su, yağmur suyu ve iletişim hatlarının döşenmesini kapsayacak altyapı projesi için ilk kazma vuruldu.
Ulaşım
Gölbaşı-Nurhak yolu ile Elbistan güneydoğu illerinin batıya açılan kapısıdır. Ayrıca Elbistan-Afşin-Sarız yolunun faaliyete geçmesi, havaalanının yapılması ve Kayseri-Malatya hızlı tren projesinin Elbistan üzerinden planlanması, Elbistan'ın gelişmesine büyük katkı sağlayacaktır. Elbistan 140.000'i aşan nüfusuyla ve içinde barındırdığı ticaret hacmi ve oluşan sermaye açısından Türkiye'nin 18 ilinden daha büyüktür.
Not: Büyükşehir yasası nedeniyle köyler mahalle statüsüne geçtiğinden 2013'ten itibaren kır nüfusu tabloda yer almamıştır.
Eğitim
Elbistan'da köyler dahil toplam 95 okul bulunmaktadır. Sadece şehir merkezinde toplam 13 ilkokul, 10 ortaokul, 10 lise ve 6 (4 ayrı kurum) özel eğitim kurumu, 10 dershane ve 1 MYO ve 1 fakülte vardır. KSÜ'ye bağlı meslek yüksek okulu bulunmaktadır. Yürütme Kurulunun 3 Ağustos 1988 tarihli kararı ile İnönü Üniversitesi'ne bağlı olarak kurulmuştur. 9 Mayıs 2018 tarih ve 7141 sayılı kanun ile kurulan Kahramanmaraş İstiklal Üniversitesi'ne bağlanmıştır. Ayrıca Elbistan Mühendislik Fakültesi 2011 yılında KSÜ'ye bağlı olarak kurulmuştur. 18 Mayıs 2018 tarihinde yeni kurulan Kahramanmaraş İstiklal Üniversitesi'ne bağlanmıştır.
Sağlık
Şehirde iki devlet hastanesi vardır. En büyüğü 2017 yılında açılan 300 yataklı Elbistan Devlet Hastanesi'dir. Diğeri de Elbistan Ağız ve Diş Hastanesi'dir.
1981 yılında kurulan Elbistanspor, yeni adıyla Elbistan Belediyespor, amatör kümelerde mücadele ediyor. Elbistanspor 8 sezon 3. Lig'de oynadı. 1993 sezonunda amatör kümeye düştü. 2010 yılında kurulan Bölgesel Amatör Ligde mücadele eden Elbistan Belediyespor iki yıl üst üste baraj maçı ile ligde kaldı. 2018 yılında Türkoğlu Belediyespor'u yenerek Bölgesel Amatör Lig'e yükseldi. Başkan İsmail Hakkı Arslan'dır.
12Tektaş, Nazım (2007). "Dulkadir Beylği'nin Osmanlı Devleti'ne İlhakı". Çadırdan Saraya Saraydan Sürgüne Osmanlı. Çatı Yayıncılık. ss.174, 175. ISBN 975-7645-70-2.
↑Şahiner, Atilla (2008). "Yavuz Sultan Selim". Osmanlı Tarihi. Lacivert Yayıncılık. s.113. ISBN 978-9944-75-902-1.
↑Derviş Mehmet Zılli bin, Evliya Çelebi (2006). "Mar-iş (Maraş)". Seyahatname. Yeni Şafak Gazetesi. s.297. ISBN 975-363-798-5.
↑Bilgin, Arif. "ELBİSTAN'DA YÖNETİM". Elbistan Belediyesi. 28 Haziran 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Aralık 2009.
↑"Doğan, yatırımları inceledi". Elbistan Yayla Köyle Köyleri Kültür Yardımlaşma ve Dayanışma Derneği (EYAKDER). 23 Mayıs 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ocak 2010.
↑"1935 Genel Nüfus Sayımı"(PDF). 20 İlkteşrin 1935 Genel Nüfus Sayımı. DİE. 2 Haziran 2021 tarihinde kaynağından(PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Şubat 2021.
↑ . "1945 Genel Nüfus Sayımı"(PDF). 21 Ekim 1945 Genel Nüfus Sayımı. DİE. 15 Ağustos 2019 tarihinde kaynağından(PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Şubat 2021.
↑ . "1955 Genel Nüfus Sayımı"(PDF). 23 Ekim 1955 Genel Nüfus Sayımı. DİE. 2 Haziran 2021 tarihinde kaynağından(PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Şubat 2021.
"Merkezi Dağıtım Sistemi"(html) (Doğrudan bir kaynak olmayıp ilgili veriye ulaşmak için sorgulama yapılmalıdır). Türkiye İstatistik Kurumu. Erişim tarihi: 13 Nisan 2016.
"Elbistan Nüfusu - Kahramanmaraş". nufusu.com. Erişim tarihi: 5 Şubat 2021.Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
↑Trabzon Büyükşehir Belediyesi Bilgi İşlem Dairesi Başkanlığı. "Kardeş Şehirler". trabzon.bel.tr. 2 Aralık 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Nisan 2025.