Yucamane

Yucamane
Yucamani
Güneybatıdan Yucamane
Yükseklik5.495 m (18.028 ft)
Koordinatlar17°11′G 70°12′B / 17.183°G 70.200°B / -17.183; -70.200
ÜlkePeru
BölgeTacna bölgesi
SıradağAnd Dağları
Jeoloji
Dağ türüStratovolkan
Son patlamaMÖ 1320
Peru üzerinde Yucamane
Yucamane
Yucamane
Yucamane — Peru içindeki konumu

Yucamane, Yucamani veya Yucumane, Peru'nun güneyindeki Tacna bölgesinde bulunan andezitik bir stratovolkandır.

Nazca levhasının Güney Amerika levhasının altına dalmasıyla oluşan üç And volkanik kuşağından biri olan Merkezî Volkanik Bölge'nin Peru kesimindedir. Peru'nun etkin yanardağları Ubinas, Sabancaya ve El Misti de bu bölgeye bağlıdır. Yucamane, kuzeyindeki Yucamane Chico ve Calientes yanardağlarıyla birlikte Pleyistosen yaşlı bir volkanik grup oluşturur.

Yucamane esas olarak lav akıntılarından, daha az miktarda da piroklastik birikintilerden oluşur. Fumarol etkinliği gösteren, iyi korunmuş bir zirve krateri vardır. Volkanik grup Pleyistosen'de etkin olmuş, Holosen'de ise Yucamane'de birkaç patlamalı püskürme, Calientes'te lav çıkışlı püskürmeler gerçekleşmiştir.

Yucamane'nin tarihlendirilmiş son püskürmesi MÖ 1320'de meydana gelmiştir. Yucamane'ye atfedilen bazı püskürmelerin muhtemelen Tutupaca'da gerçekleşmiş olması nedeniyle tarihsel dönemde püskürüp püskürmediği belirsizdir.

Coğrafya ve jeomorfoloji

Yucamane, Peru'nun Tacna bölgesinin Candarave iline bağlı Candarave ilçesinde, Vilacota Gölü'nün batısında yer alır. Candarave kasabası yanardağın 7-11 kilometre güneybatısında, Tacna kenti ise 90 kilometre güneyindedir. Yamaçlarında Aricota, Cairani, Camilaca, Cucachi, Huanuara, Morjani, Pallata, Susapaya, Tarata, Ticaco, Totora ve Yucamane Pampa gibi çoğunlukla tarımla geçinen yerleşimlerin yanı sıra sulama altyapısı ve önemli yollar bulunur. Geçmişte yanardağda kükürt madenciliği yapılmıştır. Bölgeye uluslararası Ilo-Desaguadero karayolu dâhil çeşitli yollarla ulaşılabilir. Bir yol, Yucamane'nin kuzeybatı yamacından çıkarak Yucamane ile Calientes arasındaki dağ geçidinin yakınına ulaşır. Yanardağ ve çevresi, Vilacota-Maure koruma alanı içindedir.

Bölgesel yapı

And Dağları, Güney Amerika'nın en güneyindeki Ateş Toprakları takımadalarından kuzeydeki Venezuela'ya kadar 9000 kilometre uzanan, dünyanın en uzun sıradağlarıdır. Peru'nun güneyinde Andlar, yükseklikleri 4000-5000 metreye ulaşan Batı Cordillera ve Doğu Cordillera gibi, birbirlerinden Altiplano ile ayrılan dağ zincirlerinden oluşur. Andlar'da başta Arjantin, Bolivya, Şili, Kolombiya, Ekvador ve Peru'da olmak üzere 2000'den fazla yanardağ bulunur.

İspanyolların gelişinden bu yana Peru'da yedi yanardağ etkinlik göstermiştir. Bununla birlikte bölgenin uzaklığı ve nüfusun seyrekliği nedeniyle Peru'daki volkanik etkinlik genellikle yetersiz kaydedilmiştir. Yucamane, Peru, Bolivya, Şili ve Arjantin boyunca uzanan ve Andlar'ın üç büyük volkanik kuşağından biri olan Merkezî Volkanik Bölge'ye bağlıdır.

Peru'da aşırı aşınmış yaklaşık 400 yanardağ ile etkin El Misti, Sabancaya ve Ubinas yanardağları volkanik alanı oluşturur. Andagua volkanik alanı, Casiri, Chachani, Coropuna, Firura, Huaynaputina, Tutupaca ve Yucamane yakın tarihsel dönemde etkinlik göstermiş olabilir. Peru'nun tarihsel dönemdeki en büyük püskürmesi 1600'de Huaynaputina'da gerçekleşmiş, 1500 kişinin ölümüne ve büyük ekonomik zarara neden olmuştur. Diğer büyük püskürmeler El Misti'de günümüzden 2000 yıl önce, Ubinas'ta 1000 yıl önce ve Tutupaca'da yaklaşık iki yüzyıl önce meydana gelmiştir. Ampato, Chachani ve Coropuna'nın yükseklikleri 6000 metreyi aşar.

Yerel yapı

Yucamane'nin yüksekliği farklı kaynaklarda 5495, 5500 veya 5508 metre olarak verilir. Yüksek bir karmaşık yanardağdır. Yaklaşık 800 metre genişliğindeki zirve kraterinin içinde, 300 metre çapında ve yaklaşık 120 metre derinliğinde daha küçük bir krater bulunur. Zirve krateri genç bir görünüme sahiptir, yanardağın gençliği nedeniyle buzullaşma izleri azdır. Yucamane koni biçimindedir ve esas olarak lav akıntıları ile daha az miktarda blok ve kül akıntıları ve piroklastik akıntılardan oluşur. Lav akıntıları 20-50 metre kalınlığındadır ve sıklıkla karakteristik akma sırtları gösterir. Özellikle üst batı ve üst güney yamaçlarında yaygındırlar. Doğu yamacında ve güney yamacının uzak kesiminde piroklastik akıntıların oranı daha yüksektir.

Yamaç eğimine göre, dağın daha az eğimli alt bölümünü oluşturan "Yucamane I" ile onun üzerine yerleşen daha dik yamaçlı "Yucamane II" birbirinden ayrılmıştır. Alt kesimde, muhtemelen Son Buzul Maksimumu'na ait buzullaşma izleri bulunur. Yanardağ, Callazas ve Calientes nehirleri arasındaki hafif eğimli bir düzlük üzerinde yükselir. Güneydoğu yamacında ikincil bir volkanik merkez olan, 4200 metre yüksekliğindeki Mal Paso bulunur. Bu koni 1,5 kilometre genişliğindedir ve kısmen tahrip olmuş bir kratere sahiptir.

Yucamane'nin kuzeyinde, yüksekliği 5025, 5310 veya 5355 metre olarak verilen Yucamane Chico ile 5368, 5358 veya 4980 metre olarak verilen Calientes gibi başka yanardağlar bulunur. Bunlar Yucamane ile birlikte 11 kilometre uzunluğunda, kuzey-güney doğrultulu bir volkanik zincir oluşturur. Calientes ve Yucamane, 20-25 kilometreküp hacminde ve 58-60 kilometrekare taban alanına sahip bir yanardağ çifti olarak değerlendirilir. Bölgedeki diğer yanardağlar arasında San Pedro, López Extraña ve çok daha eski olan Nazaparco bulunur. Nazaparco, andezitik kayaçlarla riyolitik blok ve kül akıntılarından oluşur. Yucamane Chico ve Calientes, Yucamane gibi ışınsal uzanan lav akıntılarıyla çevrilidir. Calientes, Yucamane'nin güneyinde 8-12 kilometreküp hacminde bir ignimbrit oluşturmuştur. Calientes'in bir kilometre genişliğindeki zirve kraterinde bir lav kubbesi kompleksi bulunur. Bir kilometre uzunluğundaki, muhtemelen buzul kökenli bir vadisi de en genç lav kubbeleriyle dolmuştur. Üst kesimi iyi korunmuşken alt yamaçları daha eski yanardağlar gibi aşınmıştır.

Eski yanardağlarda yamaç kesimi çökmesi izleri görülür. Geçmişteki buzullaşma, yaklaşık 4300 metre yükseklikte morenler ve yaklaşık 0,5-1 kilometreküp hacminde buzul birikintileri bırakmıştır. Bu volkanik kompleks, Peru'nun güneyindeki Cordillera del Barroso dağ zincirinin bir parçasıdır. Yucamane yakınında Andlar boyunca kuzeybatı-güneydoğu doğrultulu bir dizi normal fay uzanır. Yucamane fayı, yanardağları kuzey-güney doğrultusunda keser. Kuzeybatı-güneydoğu doğrultulu diğer fay, Yucamane Chico fayı olarak adlandırılır. Yucamane Chico Yanardağı kabaca bu fayların kesiştiği noktadadır.

Hidroloji

Yanardağın yamaçlarından batıya, doğuya ve güneye doğru akan sular, sırasıyla Yucamane'nin doğusundaki Calientes ve batısındaki Callazas nehirlerine ulaşır. İki nehir de güneye akar ve sonunda birleşerek Büyük Okyanus'a dökülen Locumba Nehri'ni oluşturur. Bu nehirlerin suları, Yucamane'nin kayaçları da dâhil olmak üzere volkanik kayaçlardan kaynaklanan yüksek miktarda arsenik içerir. İçme suyundaki arsenik, iç organ hasarı ve kanserle ilişkilidir.

Jeoloji

Güney Amerika'nın batı kıyısı açıklarında Nazca levhası, Güney Amerika levhasının altına yılda yaklaşık 4,6 santimetre hızla dalar. Bu dalma-batma süreci Andlar'daki volkanik etkinliğin nedenidir. Dalan levha, ergiyik oluşumunu sağlayan akışkanlar salar, oluşan ergiyikler yüzeyde volkanik etkinlik yoluyla püskürür. Süreç levha kenarı boyunca tekdüze değildir. Nazca levhasının dalma açısı değişir ve volkanik etkinlik, açının yeterince dik olduğu Kuzey Volkanik Bölge, Merkezî Volkanik Bölge ve Güney Volkanik Bölge olmak üzere üç kuşakta yoğunlaşır.

Bölgede volkanizma Jura'dan bu yana etkindir. En eski volkanik yayın kalıntıları Peru'nun kıyı sıradağlarında ayırt edilebilir. Miyosen'de Peru'nun tamamı boyunca volkanik etkinlik görülürken Pliyosen-Pleyistosen etkinliği, Merkezî Volkanik Bölge'nin parçası olarak Peru'nun güneyiyle sınırlı kalmıştır. Volkanik merkezler Batı Cordillera'da yoğunlaşır. Peru'nun yanardağları ilk kez 1962 ve 1966'da kataloglanmış, De Silva ve Francis tarafından 1991'de önemli bir derleme yayımlanmıştır. Bunlar arasında stratovolkanlar, ignimbritler, lav kubbeleri ve lav akıntısı alanları bulunur.

Yucamane'nin temel kayaçları, Paleozoyik yaşlı Tacaza Grubu (alt Tacaza formasyonunun lavları), Jura yaşlı Yura Grubu (Hualhuani formasyonunun tortulları), Neojen yaşlı volkanik Huaylillas formasyonu ve 10-1 milyon yıllık Barroso Grubu'ndan oluşur. Bu temelin bazı kesimleri Yucamane'nin güneyinde yüzeye çıkar. Temelde güneydeki Arequipa tektonik bloğu ile kuzeydeki Paracas masifi olmak üzere iki büyük tektonik blok bulunur. Her ikisi de gnays gibi magmatik ve metamorfik kayaçlardan oluşur ve Mezozoyik tortul kayaçlar ile Senozoyik volkanik kayaçlarla örtülüdür. Yucamane'nin altında büyük, halka biçimli bir magmatik sokulum bulunduğu düşünülmektedir.

Petroloji

Yucamane, andezit, bazaltik andezit, trakiandezit ve dasit püskürtmüştür. Bu kayaçlar potasyumca zengin, kalk-alkali bir topluluk oluşturur. Yüzeye çıkan yanardağ yapısının büyük kısmını andezitler meydana getirir. Andezitik kayaçlar amfibol, biyotit, hornblend, oksit, plajiyoklaz ve kuvars fenokristalleri içerir. Calientes de benzer bir kayaç topluluğu üretmiştir, ancak Yucamane'deki bazaltik andezit ve andezit hâkimiyetinin yerini orada dasit alır. Magmalar, yer kabuğu malzemesinin özümlenmesi ve amfibolün fraksiyonlaşması yoluyla oluşmuştur. Volkanik kayaçlardaki arsenik, Yucamane çevresindeki nehirlerde su kirliliğine neden olur.

İklim ve doğal özellikler

Bölgenin iklimi kurak tropikaldir. Yucamane'de yıllık yağış yaklaşık 180-200 milimetredir. Yağışın çoğu yaz aylarında düşer ve miktarı dağlardan uzaklaşıp güneybatıya, kıyıya doğru azalır. Yağışlardan sonra dağ zaman zaman karla örtülür. Yağışın azlığı nedeniyle yanardağlar görece az aşınmıştır. 4500 metrenin üzerinde sıcaklık hemen her zaman donma düzeyindedir. 3800-4500 metre yükseltide gündüz sıcaklığı 5 °C'ye ulaşabilse de gece donları olağandır.

Üst yamaçlarda genel olarak seyrek bitki örtüsüne sahip nemli tundra bulunur. Alt yamaçların doğu ve batısında páramo, güneyinde ise dağ bozkırı bitki örtüsü görülür. Yamaçlarda quenoa ağaçlıkları gözlemlenmiştir, daha aşağı kesimler ise otlaklarla kaplıdır. Yanardağ, Vilacota Maure Bölgesel Koruma Alanı içindedir. Brachistosternus ninapo adlı akrep türünün adı yanardağdan gelir. Ninapo, Keçuvacada "ateş püskürten dağ" anlamındaki ifadenin birleştirilmesiyle oluşturulmuştur. Bu akrep Yucamane ve El Misti yanardağlarının yamaçlarında keşfedilmiştir.

Püskürme geçmişi

Yucamane Chico'dan elde edilen kayaçlar 6,14 ± 0,11 ve 5,47 ± 0,09 milyon yıl öncesine tarihlendirilmiştir. Nazaparco için 6,23 ± 0,1 milyon yıllık yaş belirlenmiştir. Bölgede ayrıca 540.000 ± 270.000, 486.000 ± 11.000, 200.000-150.000, 126.000 ± 3000, 95.600 ± 16.700, 133.400 ± 13.500, 102.000 ± 6000 ve 3000 ± 3000 yıl öncesine ait tarihler verilmiştir. 200.000-150.000 yıllık tarih ignimbrite aittir, bu püskürmenin volkanik patlama indeksi muhtemelen 6'ya ulaşmış ve günümüzde gömülü olan bir kaldera oluşturmuş olabilir.

Yucamane'nin tarihlendirilmemiş bir ilk evresi vardır. Lav akıntıları günümüzden 380.000 ± 300.000, 23.000 ± 1000, 7100 ± 1000 ve 3000 ± 2000 yıl öncesine tarihlendirilmiştir. Calientes ile Yucamane'nin etkinlik dönemleri çakışmıştır, her ikisi de morenlerin üzerine yayılan lav akıntıları üretmiştir.

Tefrokronoloji, 44.000 ± 2130/2910 yıl önce bir püskürme gerçekleştiğini göstermiştir. Başka bir püskürme 36.450 ± 250 yıl önce gerçekleşerek yanal bir patlama oluşturmuş, batı ve güney yamaçlarına blok ve kül birikintileri yerleştirmiştir. Honda blok ve kül akıntısı birikintisini oluşturan diğer bir olay 29.200 +170/−160 yıl önce, bir başkası da 3270 ± 50/3085 ± 35 yıl önce meydana gelmiştir. Sonuncu püskürmede Yucamane, ponza, lapilli ve tefra biçiminde en az 7.000.000 metreküp malzeme çıkarmıştır. Volkanik patlama indeksi 5 olan bu püskürmenin serpinti birikintileri Quelccaya Buz Örtüsü'ne ulaşmış ve buz örtüsü yakınındaki göllerin kimyasını etkilemiştir.

Geç Pleyistosen ve Holosen etkinliği, Vulkano tipi ve freatomagmatik püskürmeler dâhil olmak üzere esas olarak patlamalı nitelikteydi. Bu etkinlik volkanik kül yağışları, blok ve kül akıntıları, piroklastik akıntılar ve piroklastik dalgalar oluşturmuştur. Buzul sonrası dönemde toplam yaklaşık dört-beş patlamalı püskürme gerçekleşmiş, yanardağın güney ve güneydoğu yamaçlarında tefra birikintileri bırakmıştır.

Tarihsel etkinlik

Bölgede 1787, 1802, 1862 ve 1902 yıllarında bildirilen püskürmeler Yucamane'ye de atfedilmiştir, ancak bazıları gerçekte Tutupaca'da meydana gelmiş olabilir. Candarave sakinlerinin Tutupaca'yı "kötü dağ", Yucamane'yi ise "iyi dağ" olarak adlandırması, ilkinde yaşanan volkanik etkinlikle ilişkili olabilir. Tutupaca daha fazla aşındığı için oradaki volkanik etkinlik kısmen Yucamane'ye atfedilmiştir. 1787 ve 1902 olaylarında kül çıkışı olmuştur. Arequipa merkezli El Deber gazetesinin 1874 tarihli bir sayısında Yucamane'nin 1787'de "patladığı" ve "buhar çıkardığı" belirtilir. Bununla birlikte 3270 ± 50/3085 ± 35 yıl önceki püskürmeden daha genç volkanik malzeme görülmemektedir. Genel olarak tarihsel kayıtlar parçalı ve azdır, Global Volcanism Program, en son olay olarak MÖ 1320 püskürmesini kabul eder.

Yucamane'nin zirve kraterinde fumarol etkinliği vardır. Fumaroller yağışlardan sonra daha kolay fark edilir ve çok güçlü değildir. Yucamane, uyuyan bir yanardağ olarak değerlendirilir. Uydu görüntülerinde, kökeni belirsiz yaklaşık 3 °C'lik sıcaklık anomalileri gözlemlenmiştir. Yucamane'nin doğusunda bulunan, gayzerler ve sıcak su kaynakları içeren Caliente jeotermal alanı Yucamane ile ilişkili görünmemektedir.

Tehlikeler

2021 itibarıyla yanardağ sismometreler, eğim algılayıcıları ve kameralarla izlenmektedir. Peru jeoloji kurumu INGEMMET, Yucamane'yi "orta derecede tehlikeli" bir yanardağ olarak değerlendirir. Kurum, Yucamane için kül yağışı, lav akıntısı ve piroklastik akıntı tehlike haritaları yayımlamıştır. İnternet sitesinde başka tehlike haritaları da bulunmaktadır. Bu haritalara göre batı, doğu ve güney yamaçları lav akıntılarının tehdidi altındadır, eski yanardağlar kuzey yamacının büyük bölümünü korur. Piroklastik akıntı tehlikesi daha uzağa, yanardağın güneybatısındaki Aricota Gölü'ne kadar uzanır.

Lav akıntıları araziyi örtebilir, yanıcı maddeleri tutuşturabilir ve nehirlerde lav setleri oluşturabilir. Bu setlerin yıkılması ani taşkınlara yol açabilir. Piroklastik akıntıların yüksek hızı ve sıcaklığı ise boğulma, gömülme ve yanık tehlikesi yaratır. Tehlike bölgesinde 9000'den fazla kişi yaşar. Bir püskürmenin kül yağışı güneydoğuya, Şili sınırına kadar uzanarak Candarave, Ilabaya, Pachia, Palca ve Tarata yerleşimlerini etkileyebilir. Daha kuzeydeki bir yanardağda gerçekleşen 1999 Ticsani depremleri gibi volkanik depremler ile volkanik gazlar da ek tehlikelerdir.

Ayrıca bakınız

Kaynakça

  1. 1 2 3 4 5 6 7 Yucamane. Global Volcanism Program. Smithsonian Institution.
  2. 1 2 Yucamane. Global Volcanism Program. Smithsonian Institution. Synonyms & Subfeatures.
  3. ↑ "Yucumane". Volcano World. Oregon State University. 9 Nisan 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Ocak 2018.
  4. 1 2 3 4 Smoll, Lionel Fídel; Huaccán, Alfredo Huamaní (May 2001). "Mapa preliminar de amenaza volcánica potencial del volcan Yucamane" (PDF). Boletin N°26: Serie C: Geodinámica e Ingeniería Geológica (in Spanish). p. 11.
  5. 1 2 Yucamane. Global Volcanism Program. Smithsonian Institution. Photo Gallery.
  6. 1 2 Rivera, Marco; Samaniego, Pablo; Vela, Jessica; Le Pennec, Jean-Luc; Guillou, Hervé; Paquette, Jean-Louis; Liorzou, Céline (1 March 2020). "The eruptive chronology of the Yucamane-Calientes compound volcano: A potentially active edifice of the Central Andes (southern Peru)". Journal of Volcanology and Geothermal Research. 393 106787. Bibcode:2020JVGR..39306787R. doi:10.1016/j.jvolgeores.2020.106787 ISSN 0377-0273. S2CID 213760918. p. 2.
  7. 1 2 RIVERA, Marco; MARIÑO, Jersy (2004). "Geología, petrología y evaluación preliminar de las amenazas volcánicas". Boletín de la Sociedad Geológica del Perú (in Spanish). 98: 7–27 – via Academia.edu. p. 2.
  8. 1 2 Vela, Jessica; Samaniego, Pablo; Rivera, Marco (October 2014). "Estudio Tefro-estratigráfico preliminar del depósito de caída de la última erupción del volcán Yucamane (Tacna)" (PDF). INGEMMET (in Spanish). 17th Peruvian Geological Congress. Archived from the original (PDF) on 15 January 2018. Retrieved 14 January 2018. p. 1.
  9. ↑ "Volcán Yucamane". ovi.ingemmet.gob.pe (İspanyolca). INGEMMET. 27 Haziran 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ağustos 2016.
  10. 1 2 3 4 "Geología del complejo volcánico Yucamane-Calientes (Tacna)". INGEMMET (İspanyolca). 16 Ocak 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Ocak 2018.
  11. 1 2 3 Smoll, Lionel Fídel; Huaccán, Alfredo Huamaní (May 2001). "Mapa preliminar de amenaza volcánica potencial del volcan Yucamane" (PDF). Boletin N°26: Serie C: Geodinámica e Ingeniería Geológica (in Spanish). p. 2.
  12. ↑ Smoll, Lionel Fídel; Huaccán, Alfredo Huamaní (May 2001). "Mapa preliminar de amenaza volcánica potencial del volcan Yucamane" (PDF). Boletin N°26: Serie C: Geodinámica e Ingeniería Geológica (in Spanish). p. 13.
  13. 1 2 3 4 5 S., Lionel Fidel; H., Alfredo Huamani. "Mapa Geologico del Sistema Volcanico Yucamane" (PDF) (in Spanish). INGEMMET. Retrieved 14 January 2018.
  14. 1 2 "Volcán Yucamani". Inventario Turistico del Perú (İspanyolca). MINCETUR. 14 Ocak 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Ocak 2018.
  15. ↑ Gałaś, Andrzej; Panajew, Paweł; Cuber, Piotr (30 November 2015). "Stratovolcanoes in the Western Cordillera – Polish Scientific Expedition to Peru 2003–2012 reconnaissance research". Geotourism/Geoturystyka. 37 (2): 61. doi:10.7494/geotour.2014.37.61 ISSN 2353-3641. p. 61-62.
  16. 1 2 3 Samaniego, Pablo; Valderrama, Patricio; Mariño, Jersy; Vries, Benjamín van Wyk de; Roche, Olivier; Manrique, Nélida; Chédeville, Corentin; Liorzou, Céline; Fidel, Lionel; Malnati, Judicaëlle (1 June 2015). "The historical (218 ± 14 aBP) explosive eruption of Tutupaca volcano (Southern Peru)". Bulletin of Volcanology. 77 (6): 51. Bibcode:2015BVol...77...51S. doi:10.1007/s00445-015-0937-8 ISSN 0258-8900. S2CID 127649737. p. 1.
  17. 1 2 Silva, SL de; Francis, P. W. (1 March 1990). "Potentially active volcanoes of Peru-Observations using Landsat Thematic Mapper and Space Shuttle imagery". Bulletin of Volcanology. 52 (4): 286–301. Bibcode:1990BVol...52..286D. doi:10.1007/BF00304100 ISSN 0258-8900. S2CID 140559785. p. 287.
  18. 1 2 Smoll, Lionel Fídel; Morche, Wolfgang; Juárez, Segundo Ñúnez (May 1997). "Inventario de volcanes del Perú" (PDF). Boletín Ingemmet. Serie C: Geodinámica e Ingeniería Geológica (in Spanish) (15). p. 1.
  19. 1 2 3 RIVERA, Marco; MARIÑO, Jersy (2004). "Geología, petrología y evaluación preliminar de las amenazas volcánicas". Boletín de la Sociedad Geológica del Perú (in Spanish). 98: 7–27 – via Academia.edu. p. 3.
  20. ↑ Rivera, Marco; Samaniego, Pablo; Vela, Jessica; Le Pennec, Jean-Luc; Guillou, Hervé; Paquette, Jean-Louis; Liorzou, Céline (1 March 2020). "The eruptive chronology of the Yucamane-Calientes compound volcano: A potentially active edifice of the Central Andes (southern Peru)". Journal of Volcanology and Geothermal Research. 393 106787. Bibcode:2020JVGR..39306787R. doi:10.1016/j.jvolgeores.2020.106787 ISSN 0377-0273. S2CID 213760918. p. 1.
  21. ↑ Gałaś, Andrzej; Panajew, Paweł; Cuber, Piotr (30 November 2015). "Stratovolcanoes in the Western Cordillera – Polish Scientific Expedition to Peru 2003–2012 reconnaissance research". Geotourism/Geoturystyka. 37 (2): 61. doi:10.7494/geotour.2014.37.61 ISSN 2353-3641. p. 61.
  22. 1 2 3 4 5 6 Rivera, Marco; Samaniego, Pablo; Vela, Jessica; Le Pennec, Jean-Luc; Guillou, Hervé; Paquette, Jean-Louis; Liorzou, Céline (1 March 2020). "The eruptive chronology of the Yucamane-Calientes compound volcano: A potentially active edifice of the Central Andes (southern Peru)". Journal of Volcanology and Geothermal Research. 393 106787. Bibcode:2020JVGR..39306787R. doi:10.1016/j.jvolgeores.2020.106787 ISSN 0377-0273. S2CID 213760918. p. 4.
  23. 1 2 3 4 5 6 7 Smoll, Lionel Fídel; Huaccán, Alfredo Huamaní (May 2001). "Mapa preliminar de amenaza volcánica potencial del volcan Yucamane" (PDF). Boletin N°26: Serie C: Geodinámica e Ingeniería Geológica (in Spanish). p. 1.
  24. 1 2 Smoll, Lionel Fídel; Huaccán, Alfredo Huamaní (May 2001). "Mapa preliminar de amenaza volcánica potencial del volcan Yucamane" (PDF). Boletin N°26: Serie C: Geodinámica e Ingeniería Geológica (in Spanish). p. 53.
  25. 1 2 Rivera, Marco; Samaniego, Pablo; Vela, Jessica; Le Pennec, Jean-Luc; Guillou, Hervé; Paquette, Jean-Louis; Liorzou, Céline (1 March 2020). "The eruptive chronology of the Yucamane-Calientes compound volcano: A potentially active edifice of the Central Andes (southern Peru)". Journal of Volcanology and Geothermal Research. 393 106787. Bibcode:2020JVGR..39306787R. doi:10.1016/j.jvolgeores.2020.106787 ISSN 0377-0273. S2CID 213760918. p. 5.
  26. 1 2 3 Vela, Jessica; Samaniego, Pablo; Rivera, Marco (October 2014). "Estudio Tefro-estratigráfico preliminar del depósito de caída de la última erupción del volcán Yucamane (Tacna)" (PDF). INGEMMET (in Spanish). 17th Peruvian Geological Congress. Archived from the original (PDF) on 15 January 2018. Retrieved 14 January 2018. p. 2.
  27. 1 2 Cruz, Vicentina; Vargas, Victor; Matsuda, Koji (2010). "Geochemical Characterization of Thermal Waters in the Calientes Geothermal Field, Tacna, South of Peru" (PDF). Proceedings World Geothermal Congress 2010.
  28. 1 2 RIVERA, Marco; MARIÑO, Jersy (2004). "Geología, petrología y evaluación preliminar de las amenazas volcánicas". Boletín de la Sociedad Geológica del Perú (in Spanish). 98: 7–27 – via Academia.edu. p. 4.
  29. ↑ Silva, SL de; Francis, P. W. (1 March 1990). "Potentially active volcanoes of Peru-Observations using Landsat Thematic Mapper and Space Shuttle imagery". Bulletin of Volcanology. 52 (4): 286–301. Bibcode:1990BVol...52..286D. doi:10.1007/BF00304100 ISSN 0258-8900. S2CID 140559785. p. 296.
  30. 1 2 S., Lionel Fidel; H., Alfredo Huamani. "Mapa Geomorfologico del Sistema Volcanico Yucamane" (PDF) (in Spanish). INGEMMET. Retrieved 14 January 2018.
  31. ↑ Smoll, Lionel Fídel; Huaccán, Alfredo Huamaní (May 2001). "Mapa preliminar de amenaza volcánica potencial del volcan Yucamane" (PDF). Boletin N°26: Serie C: Geodinámica e Ingeniería Geológica (in Spanish). p. 54.
  32. 1 2 Rivera Porras, Marco Antonio; Samaniego Eguiguren, Pablo; Vela Valdez, Jessica Carolina; Le Pennec, Jean-Luc (October 2018). "Geología y evaluación de peligros del Complejo Volcánico Yucamane - Calientes (Candarave - Tacna) - [Boletín C 65]". Instituto Geológico, Minero y Metalúrgico. p. 6.
  33. ↑ Rivera Porras, Marco Antonio; Samaniego Eguiguren, Pablo; Vela Valdez, Jessica Carolina; Le Pennec, Jean-Luc (October 2018). "Geología y evaluación de peligros del Complejo Volcánico Yucamane - Calientes (Candarave - Tacna) - [Boletín C 65]". Instituto Geológico, Minero y Metalúrgico. p. 39.
  34. ↑ Smoll, Lionel Fídel; Morche, Wolfgang; Juárez, Segundo Ñúnez (May 1997). "Inventario de volcanes del Perú" (PDF). Boletín Ingemmet. Serie C: Geodinámica e Ingeniería Geológica (in Spanish) (15). p. 45.
  35. 1 2 Cotrina Chávez, Gerson José; Vargas Rodríguez, Víctor; Olarte Concha, Yeslin; Sánchez Díaz, Mauro; Peña Laureano, Fluquer; Pari Pinto, Walter (2009). "Hidrogeología de la cuenca del río Locumba - [Boletín H 2]" (PDF). Boletín Ingemmet. Serie H: Hidrogeología (in Spanish) (15). p. 21.
  36. 1 2 3 Rivera, Marco; Samaniego, Pablo; Vela, Jessica; Le Pennec, Jean-Luc; Guillou, Hervé; Paquette, Jean-Louis; Liorzou, Céline (1 March 2020). "The eruptive chronology of the Yucamane-Calientes compound volcano: A potentially active edifice of the Central Andes (southern Peru)". Journal of Volcanology and Geothermal Research. 393 106787. Bibcode:2020JVGR..39306787R. doi:10.1016/j.jvolgeores.2020.106787 ISSN 0377-0273. S2CID 213760918. p. 6.
  37. 1 2 Rivera, Marco; Samaniego, Pablo; Vela, Jessica; Le Pennec, Jean-Luc; Guillou, Hervé; Paquette, Jean-Louis; Liorzou, Céline (1 March 2020). "The eruptive chronology of the Yucamane-Calientes compound volcano: A potentially active edifice of the Central Andes (southern Peru)". Journal of Volcanology and Geothermal Research. 393 106787. Bibcode:2020JVGR..39306787R. doi:10.1016/j.jvolgeores.2020.106787 ISSN 0377-0273. S2CID 213760918. p. 8.
  38. ↑ Smoll, Lionel Fídel; Huaccán, Alfredo Huamaní (May 2001). "Mapa preliminar de amenaza volcánica potencial del volcan Yucamane" (PDF). Boletin N°26: Serie C: Geodinámica e Ingeniería Geológica (in Spanish). p. 21.
  39. ↑ Smoll, Lionel Fídel; Huaccán, Alfredo Huamaní (May 2001). "Mapa preliminar de amenaza volcánica potencial del volcan Yucamane" (PDF). Boletin N°26: Serie C: Geodinámica e Ingeniería Geológica (in Spanish). p. 22.
  40. ↑ Smoll, Lionel Fídel; Huaccán, Alfredo Huamaní (May 2001). "Mapa preliminar de amenaza volcánica potencial del volcan Yucamane" (PDF). Boletin N°26: Serie C: Geodinámica e Ingeniería Geológica (in Spanish). p. 23.
  41. 1 2 3 Rivera, Marco; Samaniego, Pablo; Vela, Jessica; Le Pennec, Jean-Luc; Guillou, Hervé; Paquette, Jean-Louis; Liorzou, Céline (1 March 2020). "The eruptive chronology of the Yucamane-Calientes compound volcano: A potentially active edifice of the Central Andes (southern Peru)". Journal of Volcanology and Geothermal Research. 393 106787. Bibcode:2020JVGR..39306787R. doi:10.1016/j.jvolgeores.2020.106787 ISSN 0377-0273. S2CID 213760918. p. 3.
  42. ↑ Cotrina Chávez, Gerson José; Vargas Rodríguez, Víctor; Olarte Concha, Yeslin; Sánchez Díaz, Mauro; Peña Laureano, Fluquer; Pari Pinto, Walter (2009). "Hidrogeología de la cuenca del río Locumba - [Boletín H 2]" (PDF). Boletín Ingemmet. Serie H: Hidrogeología (in Spanish) (15). p. 26.
  43. ↑ Smoll, Lionel Fídel; Huaccán, Alfredo Huamaní (May 2001). "Mapa preliminar de amenaza volcánica potencial del volcan Yucamane" (PDF). Boletin N°26: Serie C: Geodinámica e Ingeniería Geológica (in Spanish). p. 18.
  44. ↑ McClintock, Tyler R.; Chen, Yu; Bundschuh, Jochen; Oliver, John T.; Navoni, Julio; Olmos, Valentina; Lepori, Edda Villaamil; Ahsan, Habibul; Parvez, Faruque (July 2012). "Arsenic exposure in Latin America: Biomarkers, risk assessments and related health effects". Science of the Total Environment. 429: 76–91. Bibcode:2012ScTEn.429...76M. doi:10.1016/j.scitotenv.2011.08.051 ISSN 0048-9697. PMC 3977337. PMID 22119448.
  45. 1 2 Thouret, Jean-Claude; Rivera, Marco; Wörner, Gerhard; Gerbe, Marie-Christine; Finizola, Anthony; Fornari, Michel; Gonzales, Katherine (1 July 2005). "Ubinas: the evolution of the historically most active volcano in southern Peru" (PDF). Bulletin of Volcanology. 67 (6): 558. Bibcode:2005BVol...67..557T. doi:10.1007/s00445-004-0396-0 ISSN 0258-8900. S2CID 129294486.
  46. ↑ Gamarra, Jorge Barriga; Peralta, Federico Yabar (16 February 2017). "Investigación de la actividad volcánica en Tacna". Ciencia & Desarrollo (in Spanish) (6). ISSN 2304-8891. p. 126.
  47. 1 2 Gałaś, Andrzej; Panajew, Paweł; Cuber, Piotr (30 November 2015). "Stratovolcanoes in the Western Cordillera – Polish Scientific Expedition to Peru 2003–2012 reconnaissance research". Geotourism/Geoturystyka. 37 (2): 61. doi:10.7494/geotour.2014.37.61 ISSN 2353-3641. p. 63.
  48. ↑ Smoll, Lionel Fídel; Morche, Wolfgang; Juárez, Segundo Ñúnez (May 1997). "Inventario de volcanes del Perú" (PDF). Boletín Ingemmet. Serie C: Geodinámica e Ingeniería Geológica (in Spanish) (15). p. 4.
  49. ↑ Smoll, Lionel Fídel; Morche, Wolfgang; Juárez, Segundo Ñúnez (May 1997). "Inventario de volcanes del Perú" (PDF). Boletín Ingemmet. Serie C: Geodinámica e Ingeniería Geológica (in Spanish) (15). p. 3.
  50. 1 2 Cotrina Chávez, Gerson José; Vargas Rodríguez, Víctor; Olarte Concha, Yeslin; Sánchez Díaz, Mauro; Peña Laureano, Fluquer; Pari Pinto, Walter (2009). "Hidrogeología de la cuenca del río Locumba - [Boletín H 2]" (PDF). Boletín Ingemmet. Serie H: Hidrogeología (in Spanish) (15). p. 19.
  51. ↑ Cotrina Chávez, Gerson José; Vargas Rodríguez, Víctor; Olarte Concha, Yeslin; Sánchez Díaz, Mauro; Peña Laureano, Fluquer; Pari Pinto, Walter (2009). "Hidrogeología de la cuenca del río Locumba - [Boletín H 2]" (PDF). Boletín Ingemmet. Serie H: Hidrogeología (in Spanish) (15). p. 17.
  52. ↑ Mathieu, L.; van Wyk de Vries, B.; Holohan, Eoghan P.; Troll, Valentin R. (15 July 2008). "Dykes, cups, saucers and sills: Analogue experiments on magma intrusion into brittle rocks". Earth and Planetary Science Letters. 271 (1): 11. Bibcode:2008E&PSL.271....1M. doi:10.1016/j.epsl.2008.02.020 ISSN 0012-821X.
  53. 1 2 3 RIVERA, Marco; MARIÑO, Jersy (2004). "Geología, petrología y evaluación preliminar de las amenazas volcánicas". Boletín de la Sociedad Geológica del Perú (in Spanish). 98: 7–27 – via Academia.edu. p. 9.
  54. ↑ "Idrogeología de la cuenca del Río Locumba - Mapa Geológico" (PDF). INGEMMET. Archived from the original (PDF) on 21 July 2018. Retrieved 14 January 2018.
  55. ↑ Rivera, Marco; Samaniego, Pablo; Vela, Jessica; Le Pennec, Jean-Luc; Guillou, Hervé; Paquette, Jean-Louis; Liorzou, Céline (1 March 2020). "The eruptive chronology of the Yucamane-Calientes compound volcano: A potentially active edifice of the Central Andes (southern Peru)". Journal of Volcanology and Geothermal Research. 393 106787. Bibcode:2020JVGR..39306787R. doi:10.1016/j.jvolgeores.2020.106787 ISSN 0377-0273. S2CID 213760918. p. 16.
  56. 1 2 Rivera, Marco; Samaniego, Pablo; Vela, Jessica; Le Pennec, Jean-Luc; Guillou, Hervé; Paquette, Jean-Louis; Liorzou, Céline (1 March 2020). "The eruptive chronology of the Yucamane-Calientes compound volcano: A potentially active edifice of the Central Andes (southern Peru)". Journal of Volcanology and Geothermal Research. 393 106787. Bibcode:2020JVGR..39306787R. doi:10.1016/j.jvolgeores.2020.106787 ISSN 0377-0273. S2CID 213760918. p. 17.
  57. ↑ Rivera, Marco; Samaniego, Pablo; Vela, Jessica; Le Pennec, Jean-Luc; Guillou, Hervé; Paquette, Jean-Louis; Liorzou, Céline (1 March 2020). "The eruptive chronology of the Yucamane-Calientes compound volcano: A potentially active edifice of the Central Andes (southern Peru)". Journal of Volcanology and Geothermal Research. 393 106787. Bibcode:2020JVGR..39306787R. doi:10.1016/j.jvolgeores.2020.106787 ISSN 0377-0273. S2CID 213760918. p. 18.
  58. ↑ Samuel, Melvin S.; Selvarajan, E.; Sarswat, Ankur; Muthukumar, Harshiny; Jacob, Jaya Mary; Mukesh, Malavika; Pugazhendhi, Arivalagan (February 2022). "Nanomaterials as adsorbents for As(III) and As(V) removal from water: A review". Journal of Hazardous Materials. 424: 3. doi:10.1016/j.jhazmat.2021.127572
  59. ↑ Galán de Mera, Antonio; González, Adolfo; Cáceres, César (2003). "La vegetación de la alta montaña andina del sur del Perú". Acta Botanica Malacitana (in Spanish) (28): 121–147. doi:10.24310/abm.v28i0.7271 hdl:10630/3804. ISSN 0210-9506. p. 124.
  60. 1 2 Cotrina Chávez, Gerson José; Vargas Rodríguez, Víctor; Olarte Concha, Yeslin; Sánchez Díaz, Mauro; Peña Laureano, Fluquer; Pari Pinto, Walter (2009). "Hidrogeología de la cuenca del río Locumba - [Boletín H 2]" (PDF). Boletín Ingemmet. Serie H: Hidrogeología (in Spanish) (15). p. 32.
  61. ↑ Smoll, Lionel Fídel; Huaccán, Alfredo Huamaní (May 2001). "Mapa preliminar de amenaza volcánica potencial del volcan Yucamane" (PDF). Boletin N°26: Serie C: Geodinámica e Ingeniería Geológica (in Spanish). p. 14.
  62. ↑ Cotrina Chávez, Gerson José; Vargas Rodríguez, Víctor; Olarte Concha, Yeslin; Sánchez Díaz, Mauro; Peña Laureano, Fluquer; Pari Pinto, Walter (2009). "Hidrogeología de la cuenca del río Locumba - [Boletín H 2]" (PDF). Boletín Ingemmet. Serie H: Hidrogeología (in Spanish) (15). p. 13.
  63. 1 2 Ochoa, José Antonio (2004). "Brachistosternus ninapo una nueva especie (Scorpiones:Bothriuridae) de los Andes occidentales en el sur del Perú". Revista Peruana de Biología (in Spanish). 11 (2): 139–148. doi:10.15381/rpb.v11i2.2449 ISSN 1727-9933.
  64. ↑ Del Carpio Calienes, José Alberto; Rivera, Marco; Torres, José; Tavera, Hernando; Puma, Nino (August 2022). "Evaluación del peligro volcánico en Perú: una herramienta para la gestión del riesgo de desastres". p. 46.
  65. ↑ Smoll, Lionel Fídel; Huaccán, Alfredo Huamaní (May 2001). "Mapa preliminar de amenaza volcánica potencial del volcan Yucamane" (PDF). Boletin N°26: Serie C: Geodinámica e Ingeniería Geológica (in Spanish). p. 25.
  66. ↑ Smoll, Lionel Fídel; Huaccán, Alfredo Huamaní (May 2001). "Mapa preliminar de amenaza volcánica potencial del volcan Yucamane" (PDF). Boletin N°26: Serie C: Geodinámica e Ingeniería Geológica (in Spanish). p. 27.
  67. ↑ Rivera, Marco; Samaniego, Pablo; Vela, Jessica; Le Pennec, Jean-Luc; Guillou, Hervé; Paquette, Jean-Louis; Liorzou, Céline (1 March 2020). "The eruptive chronology of the Yucamane-Calientes compound volcano: A potentially active edifice of the Central Andes (southern Peru)". Journal of Volcanology and Geothermal Research. 393 106787. Bibcode:2020JVGR..39306787R. doi:10.1016/j.jvolgeores.2020.106787 ISSN 0377-0273. S2CID 213760918. p. 7.
  68. ↑ Smoll, Lionel Fídel; Huaccán, Alfredo Huamaní (May 2001). "Mapa preliminar de amenaza volcánica potencial del volcan Yucamane" (PDF). Boletin N°26: Serie C: Geodinámica e Ingeniería Geológica (in Spanish). p. 67.
  69. 1 2 Rivera, Marco; Samaniego, Pablo; Vela, Jessica; Le Pennec, Jean-Luc; Guillou, Hervé; Paquette, Jean-Louis; Liorzou, Céline (1 March 2020). "The eruptive chronology of the Yucamane-Calientes compound volcano: A potentially active edifice of the Central Andes (southern Peru)". Journal of Volcanology and Geothermal Research. 393 106787. Bibcode:2020JVGR..39306787R. doi:10.1016/j.jvolgeores.2020.106787 ISSN 0377-0273. S2CID 213760918. p. 10.
  70. ↑ Juvigné, Etienne; Thouret, Jean-Claude; Loutsch, Isabelle; Lamadon, Sébastien; Frechen, Manfred; Fontugne, Michel; Rivera, Marco; Dávila, Jasmine; Mariño, Jersy (1 Haziran 2008). "Retombées volcaniques dans des tourbières et lacs autour du massif des Nevados Ampato et Sabancaya (Pérou méridional, Andes Centrales)". Quaternaire (Fransızca). 19 (2). s. 159. doi:10.4000/quaternaire.3362 Özgürce erişilebilir. hdl:20.500.12544/669 Özgürce erişilebilir.
  71. ↑ Rivera, Marco; Samaniego, Pablo; Vela, Jessica; Le Pennec, Jean-Luc; Guillou, Hervé; Paquette, Jean-Louis; Liorzou, Céline (1 March 2020). "The eruptive chronology of the Yucamane-Calientes compound volcano: A potentially active edifice of the Central Andes (southern Peru)". Journal of Volcanology and Geothermal Research. 393 106787. Bibcode:2020JVGR..39306787R. doi:10.1016/j.jvolgeores.2020.106787 ISSN 0377-0273. S2CID 213760918. p. 9.
  72. ↑ Vela, Jessica; Samaniego, Pablo; Rivera, Marco (October 2014). "Estudio Tefro-estratigráfico preliminar del depósito de caída de la última erupción del volcán Yucamane (Tacna)" (PDF). INGEMMET (in Spanish). 17th Peruvian Geological Congress. Archived from the original (PDF) on 15 January 2018. Retrieved 14 January 2018. p. 4.
  73. ↑ Beal, Samuel A.; Kelly, Meredith A.; Stroup, Justin S.; Jackson, Brian P.; Lowell, Thomas V.; Tapia, Pedro M. (1 April 2014). "Natural and anthropogenic variations in atmospheric mercury deposition during the Holocene near Quelccaya Ice Cap, Peru". Global Biogeochemical Cycles. 28 (4): 445–446. Bibcode:2014GBioC..28..437B. doi:10.1002/2013GB004780 ISSN 1944-9224. PMC 6370314. PMID 30760944.
  74. ↑ RIVERA, Marco; MARIÑO, Jersy (2004). "Geología, petrología y evaluación preliminar de las amenazas volcánicas". Boletín de la Sociedad Geológica del Perú (in Spanish). 98: 7–27 – via Academia.edu. p. 6.
  75. ↑ Valderrama, Pablo; Samaniego, Pablo; Mariño, Jersy; Manrique, Nélida; de Vries, B. V. W.; Fidel, Lionel (2013). "Una gran erupción del volcán Tutupaca (Tacna) ocurrida hace aproximadamente 200 años AP: implicaciones para la evaluación de la amenaza" (PDF). Foro Internacional de Peligros Geológicos, Arequipa (in Spanish): 1. Archived from the original (PDF) on 21 July 2018. Retrieved 14 January 2018.
  76. ↑ Samaniego, Pablo; Valderrama, Patricio; Mariño, Jersy; Vries, Benjamín van Wyk de; Roche, Olivier; Manrique, Nélida; Chédeville, Corentin; Liorzou, Céline; Fidel, Lionel; Malnati, Judicaëlle (1 June 2015). "The historical (218 ± 14 aBP) explosive eruption of Tutupaca volcano (Southern Peru)". Bulletin of Volcanology. 77 (6): 51. Bibcode:2015BVol...77...51S. doi:10.1007/s00445-015-0937-8 ISSN 0258-8900. S2CID 127649737. p. 3.
  77. ↑ Samaniego, Pablo; Valderrama, Patricio; Mariño, Jersy; Vries, Benjamín van Wyk de; Roche, Olivier; Manrique, Nélida; Chédeville, Corentin; Liorzou, Céline; Fidel, Lionel; Malnati, Judicaëlle (1 June 2015). "The historical (218 ± 14 aBP) explosive eruption of Tutupaca volcano (Southern Peru)". Bulletin of Volcanology. 77 (6): 51. Bibcode:2015BVol...77...51S. doi:10.1007/s00445-015-0937-8 ISSN 0258-8900. S2CID 127649737. p. 13.
  78. ↑ Silva, SL de; Francis, P. W. (1 March 1990). "Potentially active volcanoes of Peru-Observations using Landsat Thematic Mapper and Space Shuttle imagery". Bulletin of Volcanology. 52 (4): 286–301. Bibcode:1990BVol...52..286D. doi:10.1007/BF00304100 ISSN 0258-8900. S2CID 140559785. p. 297.
  79. ↑ Smoll, Lionel Fídel; Huaccán, Alfredo Huamaní (May 2001). "Mapa preliminar de amenaza volcánica potencial del volcan Yucamane" (PDF). Boletin N°26: Serie C: Geodinámica e Ingeniería Geológica (in Spanish). p. 19.
  80. ↑ Rivera, Marco; Samaniego, Pablo; Vela, Jessica; Le Pennec, Jean-Luc; Guillou, Hervé; Paquette, Jean-Louis; Liorzou, Céline (1 March 2020). "The eruptive chronology of the Yucamane-Calientes compound volcano: A potentially active edifice of the Central Andes (southern Peru)". Journal of Volcanology and Geothermal Research. 393 106787. Bibcode:2020JVGR..39306787R. doi:10.1016/j.jvolgeores.2020.106787 ISSN 0377-0273. S2CID 213760918. p. 15.
  81. ↑ "Actividad Histórica del Volcán Yucamane". INGEMMET (İspanyolca). 16 Ocak 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Ocak 2018.
  82. ↑ Jay, J. A.; Welch, M.; Pritchard, M. E.; Mares, P. J.; Mnich, M. E.; Melkonian, A. K.; Aguilera, F.; Naranjo, J. A.; Sunagua, M.; Clavero, J. (1 January 2013). "Volcanic hotspots of the central and southern Andes as seen from space by ASTER and MODVOLC between the years 2000 and 2010". Geological Society, London, Special Publications. 380 (1): 165. Bibcode:2013GSLSP.380..161J. doi:10.1144/SP380.1 ISSN 0305-8719. S2CID 129450763.
  83. ↑ Gamarra, Jorge Barriga; Peralta, Federico Yabar (16 February 2017). "Investigación de la actividad volcánica en Tacna". Ciencia & Desarrollo (in Spanish) (6). ISSN 2304-8891. p. 127.
  84. ↑ Cotrina Chávez, Gerson José; Vargas Rodríguez, Víctor; Olarte Concha, Yeslin; Sánchez Díaz, Mauro; Peña Laureano, Fluquer; Pari Pinto, Walter (2009). "Hidrogeología de la cuenca del río Locumba - [Boletín H 2]" (PDF). Boletín Ingemmet. Serie H: Hidrogeología (in Spanish) (15). p. 91.
  85. ↑ Puma, Roger Machacca; Calienes, José Alberto Del Carpio; Porras, Marco Antonio Rivera; Huarache, Hernando Jhonny Tavera; Franco, Luisa Diomira Macedo; Calle, Jorge Andrés Concha; Zerpa, Ivonne Alejandra Lazarte; Quico, Riky Gustavo Centeno; Sacsi, Nino Celestino Puma; Aguilar, José Luis Torres; Alva, Katherine Andrea Vargas; Igme, John Edward Cruz; Quispe, Lizbeth Velarde; Nina, Javier Vilca; Garay, Alan Reinhold Malpartida (1 Kasım 2021). "Monitoring of active volcanoes in Peru by the Instituto Geofísico del Perú: Early warning systems, communication, and information dissemination". Volcanica (İngilizce). 4 (S1). s. 52. doi:10.30909/vol.04.S1.4971 Özgürce erişilebilir. hdl:20.500.12816/5024 Özgürce erişilebilir. ISSN 2610-3540.
  86. ↑ Del Carpio Calienes, José Alberto; Rivera, Marco; Torres, José; Tavera, Hernando; Puma, Nino (August 2022). "Evaluación del peligro volcánico en Perú: una herramienta para la gestión del riesgo de desastres". p. 63.
  87. 1 2 S., Lionel Fidel; H., Alfredo Huamani. "Mapa preliminar de amenaza volcanica potencial del volcan Yucamane" (PDF) (in Spanish). INGEMMET. Retrieved 14 January 2018.
  88. 1 2 S., Lionel Fidel; H., Alfredo Huamani. "Mapa de amenaza pro flujos de lava del volcano Yucamane" (PDF) (in Spanish). INGEMMET. Retrieved 14 January 2018.
  89. 1 2 S., Lionel Fidel; H., Alfredo Huamani. "Mapa de amenaza pro flujos piroclasticos del volcano Yucamane" (PDF) (in Spanish). INGEMMET. Retrieved 14 January 2018.
  90. ↑ "Mapa de Peligros del volcán Yucamane". INGEMMET (İspanyolca). 17 Ocak 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Ocak 2018.
  91. 1 2 Smoll, Lionel Fídel; Huaccán, Alfredo Huamaní (May 2001). "Mapa preliminar de amenaza volcánica potencial del volcan Yucamane" (PDF). Boletin N°26: Serie C: Geodinámica e Ingeniería Geológica (in Spanish). p. 96.
  92. ↑ RIVERA, Marco; MARIÑO, Jersy (2004). "Geología, petrología y evaluación preliminar de las amenazas volcánicas". Boletín de la Sociedad Geológica del Perú (in Spanish). 98: 7–27 – via Academia.edu. p. 14.
  93. ↑ Smoll, Lionel Fídel; Huaccán, Alfredo Huamaní (May 2001). "Mapa preliminar de amenaza volcánica potencial del volcan Yucamane" (PDF). Boletin N°26: Serie C: Geodinámica e Ingeniería Geológica (in Spanish). p. 98.