Ampato, Peru'nun güneyindeki And Dağları'nda bulunan, 6.288 metre yüksekliğinde sönük bir stratovolkandır. Arequipa'nın yaklaşık 70-75 kilometre kuzeybatısındadır. Hualca Hualca ve tarihî dönemde etkinlik gösteren Sabancaya ile birlikte kuzey-güney doğrultulu bir volkan zinciri oluşturur.
Yanardağ, aşınmış daha eski bir yapı üzerinde gelişen üç volkanik koniden oluşur. Koniler art arda oluşan lav akıntılarıyla büyümüştür, patlayıcı püskürmeler ise çevreye kül, lapilli ve süngertaşı yaymıştır. Genç lav akıntılarından biri günümüzden 17.000 ± 6.000 yıl öncesine tarihlendirilmiştir. Zirvedeki lav domu daha gençtir. Turbalıklarda bulunan Holosen kül tabakaları da yakın jeolojik geçmişte patlamalar gerçekleşmiş olabileceğini düşündürür.
Günümüzde zirvesini bir buz örtüsü kaplar. Son Buzul Maksimumu sırasında buzullar daha alçak kesimlere ilerlemiştir. Johan Reinhard, 1995'te dağda yaklaşık 500 yıl önce kurban edilmiş bir İnka çocuğunun, Juanita adıyla bilinen mumyasını bulmuştur.
Coğrafya ve jeomorfoloji
Ampato, Colca Kanyonu'nun güneyinde, Hualca Hualca ve Sabancaya'nın oluşturduğu zincirin güney ucunda yer alır. Sabancaya, tarihî dönemde etkinlik göstermiştir. Kuzeydoğudan saat yönünde Colihuiri, Cajamarcana, Sallalli, Japo, Baylillas, Corinta ve Collpa yerleşimleri yanardağı çevreler, Arequipa yaklaşık 70-75 kilometre güneydoğudadır.
Ampato, And Dağları Orta Volkanik Bölgesi'nin bir parçasıdır. Peru'daki bu kuşakta onlarca Pleistosen yanardağı bulunur. El Misti, Huaynaputina, Sabancaya ve Ubinas tarihî dönemde patlamıştır. And Dağları'nın bilinen en büyük tarihî patlaması Huaynaputina'da gerçekleşmiştir. Kuşağın Peru kesimindeki diğer yanardağlar arasında Sara Sara, Solimana, Coropuna, Andagua ve Huambo volkanik alanları, Chachani, Ticsani, Tutupaca, Yucamane, Purupuruni ve Casiri bulunur.
Batıdan Ampato.
Ampato'nun dik yamaçlı üç konisi, buzulların aşındırdığı daha az eğimli bir tabandan yükselir. Güneybatı-kuzeydoğu doğrultusunda sıralanan konilerden en yükseği 6.280 veya 6.288 metreye ulaşır. Ampato, Orta Volkanik Bölge'nin en yüksek yanardağlarından biridir ve And Dağları'nın 35. en yüksek zirvesi olarak sıralanır. Volkanik yapının hacmi yaklaşık 38-42 kilometreküp, kapladığı alan 90-100 kilometrekaredir.
Zirveyi buz örtüsü kaplar, yamaçlarda sirkler ve buzul vadileri bulunur. Yanardağı üç moren kuşağı çevreler. 4.250-4.450 metre yükseklikteki en alçak morenler, günümüzden 25.000-17.000 yıl önceki Son Buzul Maksimumu'na, 4.400-4.650 metredeki orta kuşak, Pleistosen-Holosen sınırındaki yeniden ilerlemeye, 4.800 metrenin üzerindekiler ise Holosen ilerlemelerine bağlanır.
Jeoloji
Güney Amerika'nın batı kıyısı açıklarında Nazca levhası, Güney Amerika levhasının altına dalar. Yakınsama hızı yılda yaklaşık 5-6 santimetredir. Bu süreç, Orta Volkanik Bölge'nin volkanizmasını oluşturur. Bölge Peru, Bolivya ve Şili'ye uzanır. And volkanik kuşağının dört bölümünden biridir, diğerleri Kuzey, Güney ve Austral volkanik bölgeleridir. Bölgedeki dalma-batma, Jura döneminde Güney Atlantik'in açılmasıyla başlayan tektonik gelişimle ilişkilendirilir.
Volkanik yay etkinliği Jura'da Cordillera de la Costa'da başlamış, daha sonra yer değiştirerek Tacaza ve Toquepala gruplarını, son olarak Neojen yaşlı Barroso grubunu oluşturmuştur. Günümüzdeki volkanik yay, Barroso grubunun bulunduğu kesimde daha dar bir alan kaplar. Volkanizma öncesi temel, gnays ve granülitlerden oluşan 1,9-1,0 milyar yıllık Arequipa Masifi kayaçlarını içerir. Bunların üzerinde Mesozoyik Yura grubu ile Mesozoyik-Paleojen Tiabaya birimi bulunur. İlki denizel tortullardan, ikincisi plütonların sokulduğu volkanik tortullardan oluşur. Tacaza ve Barroso grupları bu tortulların üzerine yerleşmiştir.
Ampato'nun altındaki temel, Peru'nun Batı sıradağlarına ait Mesozoyik-Senozoyik tortul ve volkanik kayaçlardan oluşur. Bu temel üzerinde Miyosen-Pliyosen yaşlı ignimbrit ve lavlardan oluşan yüksek bir plato yükselir. Alanı çeşitli fay sistemleri keser. Kuzeydoğu doğrultulu Sepina fayı, 20. ve 21. yüzyıllarda sismik etkinlik göstermiştir ve Ampato ile Sabancaya'nın gelişimini denetlemiş olabilir.
Magmalar manto eriyiklerinden türemekle birlikte, yüzeye ulaşmadan önce farklılaşma süreçlerinden geçer. Ampato ve Sabancaya magmalarının oluşumu, fraksiyonel kristallenme, magma karışımı ve kabuksal malzemenin magmaya katılmasıyla açıklanır. Yapının hacmi ve patlamalar arasındaki durgunluk süreleri belirsiz olduğundan magma üretim hızını hesaplamak güçtür. Ortalama hız bin yılda yaklaşık 0,08-0,09 kilometreküp olarak tahmin edilir. Bu değer, volkanik yapılarda görülen aralıklı hızlı büyüme evrelerini hesaba katmaz. Hız, komşu Sabancaya'nınkinden yaklaşık bir büyüklük mertebesi düşüktür.
Bitki örtüsü
Batı sıradağlarında quechua ve suni gibi farklı iklim kuşakları bulunur. Yüksek kesimlerde öncü bitkiler baskındır, sulak alanlar ise ek biyolojik çeşitlilik merkezleri oluşturur.
Püskürme geçmişi
Ampato ve Sabancaya'nın gelişimi en erken 800.000 yıl önce başlamıştır. Ampato'nun güney, güneydoğu ve güneybatısında yüzeylenen 200-600 metre kalınlığındaki andezitik lav ve skorya istifi, en eski evreyi temsil eder. Argon-argon tarihlendirmeleri 400.000-450.000 yıllık yaşlar vermiştir. Bunun üzerinde, günümüzdeki yanardağa yakın boyutlarda ilk Ampato yapısını oluşturan dasitik lavlar bulunur. Moldepampa evresi adı verilen bu istif, yüzleklerde 200-300 metre kalınlığındadır ve 230.000-200.000 yıl önce oluşmuştur.
Volkanik etkinlikteki bir durgunluğun ardından Yanajaja ara evresi gelişmiştir. Bu evrede eski volkanik kalıntılar üzerinde 200-300 metre kalınlığında andezitik-dasitik lavlar birikmiştir, elde edilen yaşlardan biri 77.000 ± 4.000 yıldır. Daha sonra bugünkü üç koninin ilki olan andezitik kuzey konisi oluşmuştur. Güney konisi birkaç evrede gelişmiş, ilk evrede zirveden lavlar akmıştır. İki lav akıntısının yaşı 34.000 ± 8.000 ve 40.000 ± 3.000 yıl olarak belirlenmiştir. Doğu ve batı yamaçlarına 20 metreden daha kalın blok ve kül akıntıları yayılmıştır. Andezitik ve dasitik iki birimden oluşan bu ürünler, lav domu gelişimiyle ilişkilendirilir. Bunların üzerinde, yine andezitik ve dasitik bileşimli, toplam 150-200 metre kalınlığında lav birimleri bulunur ve her ikisi de Son Buzul Maksimumu sırasında püskürmüş görünmektedir.
Son Buzul Maksimumu sırasında veya öncesinde gerçekleşen patlayıcı püskürmelerin tefraları, Baylillas ve Corinta birimlerinde korunmuştur. Baylillas birimi lapilli, süngertaşı ve skoryadan oluşur. Uzak alanlarda kalın istifler meydana getirse de yoğun aşınım, yayılımının belirlenmesini güçleştirir. Güneybatı ve güney yamaçlardaki skorya akıntıları da bu birime karşılık gelir. Dasitik Corinta birimi ise tek bir büyük patlamayla oluşmuştur. Patlama, dağda bir krater de meydana getirmiştir. Kül bakımından zengin tabakalar içindeki süngertaşlarını kapsayan tefra birikintileri 3-4 metre kalınlığındadır. Güney-güneybatı yamacındaki, bazı yüzleklerde 10 metreyi aşan süngertaşı akıntılarının da bu patlamadan kaynaklandığı düşünülür. Birimin büyük bölümü buzul aşındırmasıyla uzaklaştırılmış olabilir.
Kuzeydoğudan Ampato ve önündeki etkin Sabancaya yanardağı.
Merkezî koni, kuzey ve güney yapıları arasındaki boşlukta gelişmiştir. Andezitik-dasitik lavların toplam kalınlığı en fazla 400-600 metredir. Bir akıntı 17.000 ± 6.000 yıl öncesine tarihlendirilmiştir. Buzul aşındırmasından etkilenmemiş dasitik zirve domu, Ampato'nun en genç püskürme ürünü olarak değerlendirilir.
Çevredeki turbalıklarda bulunan, Erken Holosen'e ait 11.000-8.000 yıllık kül tabakaları Ampato veya Sabancaya'dan kaynaklanmış olabilir. Yaşları 1.790 ± 110, 2.050 ± 70 ve 4.500 ± 125 yıl olan Geç Holosen tefralarının kaynağı da Ampato olabilir, ancak Sabancaya daha olası kaynak olarak kabul edilir.
Tehlikeler
Ampato, günümüzde sönük bir yanardağ olarak değerlendirilir. Gelecekteki patlamalarda buz örtüsünün erimesine bağlı laharlar ve geçmişteki patlayıcı etkinliğe benzer yarı Plinius tipi püskürmeler olası tehlikeler arasındadır.
Peru jeoloji kurumu, Ampato ve Sabancaya için kül yağışı ve lahar tehlikelerini gösteren bir harita yayımlamıştır. Laharlar, Ampato'nun güneyindeki vadilerde 20 kilometre uzağa ulaşabilir. Piroklastik malzeme düşüşü öncelikle yanardağ çevresini tehdit etse de büyük patlamalarda daha geniş alanları etkileyebilir.
İnsanlık tarihi
Ampato'da İnka dönemine ait tören platformları ve yolları saptanmıştır. Dağ, İnka döneminde insan kurban etme törenlerinde kullanılmıştır. Yaklaşık 1466'da Juanita adıyla bilinen çocuk, iki kız ve bir erkek çocukla birlikte burada kurban edilmiştir. Törenin zirvedeki platformda gerçekleştirildiği ve komşu Sabancaya'nın patlaması sırasında dağ ruhlarını yatıştırmayı amaçladığı düşünülür. Mumyalar 1995'te Johan Reinhard ve çalışma arkadaşları tarafından bulunmuştur ve And Kutsal Alanları Müzesi'nde korunmaktadır.
Genellikle çocukların seçildiği bu törenler capacocha olarak bilinir. İmparatorluğun farklı bölgelerinden seçilen çocukların tören için süslenmesi ve adlarının kurban edilmelerinden sonra da anılması, İnka devletinin bütünleşmesiyle ilişkilendirilir.
Modern dönemde bildirilen ilk tırmanış, Kanadalı Richard Revis "Dick" Culbert tarafından 1966'da gerçekleştirilmiştir.
Alcalá-Reygosa, Jesús; Palacios, David; Zamorano Orozco, José Juan (16 Şubat 2016). "Geomorphology of the Ampato volcanic complex (Southern Peru)". Journal of Maps. 12 (5). ss.1160-1169. Bibcode:2016JMaps..12.1160A. doi:10.1080/17445647.2016.1142479.
Andrushko, Valerie A.; Buzon, Michele R.; Gibaja, Arminda M.; McEwan, Gordon F.; Simonetti, Antonio; Creaser, Robert A. (February 2011). "Investigating a child sacrifice event from the Inca heartland". Journal of Archaeological Science (İngilizce). 38 (2). ss.323-333. Bibcode:2011JArSc..38..323A. doi:10.1016/j.jas.2010.09.009. ISSN0305-4403.
.svg){kind=icon}
