Tutupaca

Tutupaca
Güneyden Tutupaca
Yükseklik5.815 m (19.078 ft)
Koordinatlar17°01′35″G 70°22′18″B / 17.02639°G 70.37167°B / -17.02639; -70.37167
ÜlkePeru
BölgeTacna bölgesi
SıradağAnd Dağları
Jeoloji
Dağ türüStratovolkan
Son patlama1802
Peru üzerinde Tutupaca
Tutupaca
Tutupaca
Tutupaca — Peru içindeki konumu

Tutupaca, Peru'nun Tacna bölgesinde bulunan bir yanardağdır. And Dağları'ndaki volkanik kuşaklardan Merkezî Volkanik Bölge'nin Peru kesimindedir. Yaşlı volkanik kayalar üzerinde büyümüş, andezit ve dasit lav akıntıları ile kubbelerinden oluşan üst üste binmiş üç volkanik yapı içerir. En yüksek zirvesinin yüksekliği genellikle 5.815 metre verilir, geçmişte buzullaşmıştır. Bölgedeki volkanizmanın nedeni Nazca levhasının Güney Amerika levhası altına dalmasıdır.

Yapılardan biri tarihsel dönemde, muhtemelen 1802'de çökmüş, hacmi muhtemelen 0,6–0,8 km³'ü aşan bir enkaz çığı ve piroklastik akıntı oluşturmuştur. İlişkili püskürme, Peru'nun tarihsel kayıtlardaki en büyükleri arasındadır. Yaklaşık 700.000 yıl önce başlayan etkinlik Holosen'e kadar sürmüştür. Tarihsel püskürmeler başlangıçta belirsiz görülmüş ve bazıları daha az aşınmış Yucamane'ye atfedilmiştir. Yanardağda fümeroller ve kaplıcalar gibi jeotermal belirtiler vardır.Peru hükûmeti gelecekteki etkinliğini izlemeyi planlamıştır.

Sözlü gelenek

Candarave halkı Tutupaca'yı "kötü", Yucamane'yi "iyi" dağ sayardı, bu ayrım Tutupaca'nın yakın dönem püskürmelerini yansıtabilir. Perulu coğrafyacı Mateo Paz Soldán dağa bir kaside adamıştır.

Jeoloji ve jeomorfoloji

Tutupaca, Candarave kasabasının 25–30 kilometre kuzeyinde, Tacna bölgesinin aynı adlı ilçesindedir. Kuzeyinde Suches Gölü ve Paracota Gölü bulunur. Callazas Nehri kuzeyinden doğuya, sonra doğu yamacı boyunca güneye akar, Tacalaya Nehri batı yamacı boyunca güneye yönelir. Her iki yatağı tektonik çizgisellikler etkiler. İklim soğuk, arazi taşlık ve bitki örtüsü seyrektir. Yağışlı mevsimde dağ karla örtülür, Tutupaca ve diğer dağların erime suları bölgesel nehirlerin önemli kaynağıdır. Yakındaki yerleşimler Sorijani, Tolaveco, Cala Circa, Huajañani, Humapalca, Turun Turun, Huaylani, Pocucho, Quilcata ve Tacalaya'dır. Çevresinden çeşitli yollar geçer, dağın kendisi insan etkinliğinden büyük ölçüde etkilenmemiştir.

Tutupaca, yoğun aşınmış yaşlı kompleks ile daha yeni iki kuzey zirvesinden oluşur. Bir kaynak bunları Temel Tutupaca, Batı Tutupaca ve Yakın Dönem Tutupaca olarak üçe ayırır. Batı Tutupaca, Pleyistosen yaşlı lav kubbeleri, akıntılar ve Plinius tipi püskürme birikintilerinden oluşur, 5.815 metreye ulaşır. Doğu Tutupaca, muhtemelen Holosen yaşlı yedi kubbeden oluşur ve 5.790 metredir. Bu yükseklikler 2015 kaynaklarındandır. Global Volcanism Program doğu zirvesini 5.753, batı zirvesini 5.801 metre verir. En yüksek zirve batıdakidir. Temel rakımı 4.400–4.600 metre, kapladığı alan yaklaşık 150–170 km²'dir.

Yaşlı kompleks başlıca lav akıntılarından oluşur. Pleyistosen buzulları bunları aşındırarak 100 metre kalınlığa varan morenler ve U biçimli vadiler oluşturmuştur. Batı zirvesinde de sirk ve morenler, batıda tefra tabakaları bulunur. Güneyde küçük tepeler biçiminde kubbeler içeren yaşlı kompleks, batı ve güney kesimleri örten ignimbritin kaynağıdır. İki zirve arasındaki bir bacadan çıkan buzul sonrası lavlar tanımlanmıştır. Bir 2024 haritası dağda hâlâ buzullar göstermiştir. Donla parçalanma gibi buzul önü süreçler genç ürünleri değiştirmiştir.

Bileşim

Yaşlı kompleks ve Batı Tutupaca andezit ile dasit, Doğu Tutupaca yalnız dasit üretmiştir. Trakiandezit ve trakit de vardır. Holosen kayaları potasyumca zengin kalk-alkalen bir seri oluşturur. Doğu Tutupaca dasitlerinde amfibol, apatit, biyotit, klinopiroksen, demir-titanyum oksitleri, ortopiroksen, plajiyoklaz, kuvars ve sfen bulunur. Silisyuma göre demir ve magnezyumca zengin mafik kaya parçaları seyrektir. Temel kayalarının hidrotermal değişimi killer oluşturmuştur. Elementel kükürt yatakları saptanmış, 1996 haritasında güneydoğu yamaçta bir kükürt madeni gösterilmiştir.

Yamaç çökmesi

Doğu Tutupaca'da kuzeydoğuya açılan bir kilometre genişliğindeki amfitiyatro büyük bir çökme sonucudur. Yarada genç kubbeler ile yaşlı kompleksin yoğun değişmiş lavları açığa çıkar. Buradan kaynaklanan 6–8 kilometrelik enkaz çığı, çoğunlukla buzul vadilerinde korunur. Paipatja piroklastik akıntısı enkazı iki birime ayırır, kuzeyde Suches Gölü'ne, doğuda Callazas Nehri'ne ulaşır. Bir birim 100–200 metre uzunluğunda tepecikler, diğeri 100–150 metre uzunluğunda ve 10–30 metre yüksekliğinde sırtlar içerir. Rusya'daki Şiveluç gibi başka çökme birikintilerinde de görülen sırtlar, taneli akış içindeki boylanmayla açıklanır. Farklılık, ilk birimin temel kesimden, ikincisinin ise doğu yanardağının genç kubbelerinden oluşmasına bağlanır.

Çökme hidrotermal sistemde başlayıp büyüyen kubbeyi etkilemiş olabilir, toplam hacmi muhtemelen 0,6–0,8 km³'ü aşar, kapladığı alan yaklaşık 12–13 km²'dir. Daha önce güneydoğu-doğu yamaçlarda 6.000–7.500 yıl önce çökme olmuş ve doğu ile güneydoğu buzul vadilerine enkaz taşınmıştır. Batıda ise 17.000–25.000 yıl öncesinden daha eski bir çökme vardır. Benzer büyük yanardağ çökmeleri 1888'de Bandai ve 1980'de St. Helens'te görülmüş, büyük enkaz çığları oluşturmuştur.

Jeolojik ortam

Peru açıklarında Nazca levhası yılda 5–6 santimetre hızla Güney Amerika levhası altına dalar. Bu, Tutupaca'yı içeren Merkezî Volkanik Bölge dâhil Andlar'ın dört volkanik kuşağından üçündeki volkanizmayı doğurur. Diğer kuşaklar Kuzey, Güney ve Austral Volkanik Bölge'dir. Peru'nun diğer yanardağları arasında Sara Sara, Solimana, Coropuna, Andagua volkanik alanı, Ampato–Sabancaya–Hualca Hualca, Chachani, Misti, Ubinas, Huaynaputina, Ticsani, Yucamane, Purupuruni ve Casiri bulunur. Misti'de yaklaşık 2.000 yıl önce, Huaynaputina'da 1600'de büyük püskürmeler olmuştur, ikincisi 1.500 can kaybına ve küresel iklim değişimine yol açmıştır.

Bölgesel temel, kıvrımlanmış Mezozoyik çökeller ve üzerlerindeki Senozoyik volkanik-tortul örtüden oluşur. Tersiyer'de etkin birçok fay ve çizgisellik vardır, biri Tutupaca'yı kuzey-güney yönünde keser, diğerleri jeotermal belirtilerin yerini etkiler. 24–12 milyon yıl önce oluşmuş Huaylillas ignimbritleri bazı merkezlerin altındadır. İlk yanardağ grubu 8,4–5 ve 4–2 milyon yıl önce başlıca lav akıntılarıyla etkin olmuştur. Onları Casiri, Tutupaca ve Yucamane gibi lav ağırlıklı yanardağlar, yaklaşık 100.000 yıl önce ise Purupuruni gibi dasitik kubbeler izlemiştir. Tutupaca çevresindeki diğer yaşlı stratovolkanlar buzullarla yoğun aşınmıştır.

Tutupaca Yanardağı

İklim ve bitki örtüsü

Merkezî Volkanik Bölge'nin çoğu yanardağı 4.000 metrenin üzerinde, sık don görülen soğuk iklimdedir. Yağış çoğunlukla ocak–martta düşer, Tutupaca'da yıllık toplam 200–560 milimetredir. Batı Kordillerası'nın 3.500–3.900 metre kesimlerinde kaktüsler, otsu bitkiler, Peru tüy otu ve yareta ile liken ve yosunlar görülür. Bofedal sulak alanları zengin bitki çeşitliliğine sahiptir. 4.000 metreden yukarıda bitkiler azalır, 2003–2012 gözlemlerinde 5.800 metrede kalıcı kar vardı. Dağ, Vilacota Maure Bölgesel Koruma Alanı içindedir.

Püskürme geçmişi

En yaşlı volkanik kayalar 1.135.000 ± 17.000 yıllıktır. Yaşlı kompleks önce lavlarla, sonra büyük bir patlayıcı püskürmeyle etkin olmuştur. Callazas pomza-kül akıntısı yaşlı kompleksten veya Batı Tutupaca'dan çıkmış olabilir. Yaşlı kompleksle doğu ve batı yapıların etkinlikleri arasında uzun bir duraklama vardır. Küçük eski kubbeler 260.000 ± 200.000, daha genç kubbeler 33.000 ± 5.000 yıllıktır. Etkinlik Holosen'e uzanır, yanardağ potansiyel olarak etkin sayılır. Günümüzde zirvede ve kuzey-kuzeybatı uzanımlı bir hat boyunca fümeroller vardır, depremler de kaydedilmiştir.

1780, 1787, 1802, 1862 ve 1902 püskürmeleri bildirilmiştir, radyokarbon yaşları bu dönemdeki etkinliği destekler. Bazı yazarlar bunları Yucamane'ye bağlamışsa da Samaniego ve çalışma arkadaşları 2015'te Yucamane'nin son kez yaklaşık 3.000 yıl önce püskürdüğünü göstermiştir. Dolayısıyla özellikle 1787 ve 1802 olayları muhtemelen Tutupaca'dadır. Yanardağ, Altiplano'daki MS 400–720 Khonkho tefrasının da olası kaynağıdır.

Doğu Tutupaca'nın çökmesine, Peru tarihinin büyük püskürmelerinden biri eşlik etmiştir, volkanik patlama indeksi 3 veya 4'tür. Dönemin kayıtları 165 kilometre güneyde Arica'ya kül düştüğünü belirtir. Örneklerin kalibre edilmemiş radyokarbon yaşı günümüzden 218 ± 14 yıl öncedir. Kalibre edilmiş iki aralıktan 1731–1802'nin olasılığı %85'tir. Çökme muhtemelen 1802 püskürmesiyle ilişkilidir. Sıcak, yeni magmanın dasitik magma odasına girişi tetikleyici olabilir. Stratigrafi bir piroklastik akıntının ana çökmeden önce geldiğini gösterir, radyokarbon yönteminin çözünürlüğü iki olayı ayıramaz. Muhtemelen kubbe çökmesiyle oluşan bu akıntı doğu yamaçta 6 metreye varan birikinti bırakmıştır. Önceki püskürme yapıyı kararsızlaştırıp Paipatja akıntısını da doğuran ana çökmeyi tetiklemiş olabilir. O sırada nüfus seyrek olduğundan etkiler sınırlı kalmıştır.

Tehlikeler

Yeni etkinlik başka bir çökme başlatabilir. Böyle bir durumda yaklaşık 8.000–10.000 kişi ile yakınlardaki jeotermal ve madencilik altyapısı risk altındadır. Küçük kasabalar, regülatörler, sulama kanalları, Ilo–Desaguadero ve Tacna–Tarata–Candarave yolları da etkilenebilir. Diğer tehlikeler balistik kayalar, piroklastik akıntılar, cüruf çığları, kül ve pomza yağışı, volkanik gazlar ve laharlardır. Tutupaca, Ubinas ve Huaynaputina, Peru'da büyük patlayıcı püskürmeler üretmiş üç yanardağdır.

Peru'nun kamu kurumu ve yanardağ izleme sorumlularından INGEMMET, Tutupaca için tehlike haritası yayımlamıştır. 2017'de dağ, planlanan Güney Volkanoloji Gözlemevi'nin izleyeceği merkezlerden seçilmiştir. Proje deprem, gaz kimyası, deformasyon ve gerçek zamanlı görüntü takibini kapsar. Bütçesi 18,5 milyon Peru solüdür, otuz istasyon ile Sachaca ilçesinde ana gözlemevini içerir. 2019'da etkinleşmiş, düzenli raporlar Mayıs 2019'da başlamıştır. Yanardağ "orta derecede tehlikeli" sayılır.

Jeotermal etkinlik

Tutupaca, Aychullo, Azufre Chico, Azufre Grande, Callazas Nehri, Pampa Turun Turun ve Tacalaya Nehri alanlarını içeren jeotermal sahanın da adıdır. Kaynaklarda alanların ad ve kimliklerinde farklılıklar vardır. Aynı sistemin derindeki sıcaklığı 200 °C'yi aşar. Fümeroller, gayzerler, çamur havuzları, katı kükürt ve hidrojen sülfür gazı ile silisli sinter ve traverten birikintileri bulunur. Dağ etekleri ve vadilerdeki kaplıcalar nehirlere su verir.

Bölge jeotermal elektrik üretimine aday gösterilmiştir. Kanada'dan Alterra Power ile Filipinler'den Energy Development Corporation 2013'te Tutupaca araştırması için ortak girişim kurmuştur, ancak Ekim 2014'te çalışmalar henüz başlamamıştı. 2024'te tahmini elektrik üretim potansiyeli en az 50 megavattı.

Kaynakça

  1. 1 2 3 4 5 Samaniego, Pablo; Valderrama, Patricio; Mariño, Jersy; Vries, Benjamín van Wyk de; Roche, Olivier; Manrique, Nélida; Chédeville, Corentin; Liorzou, Céline; Fidel, Lionel; Malnati, Judicaëlle (1 Haziran 2015). "The historical (218 ± 14 aBP) explosive eruption of Tutupaca volcano (Southern Peru)". Bulletin of Volcanology (İngilizce). 77 (6). s. 13. Bibcode:2015BVol...77...51S. doi:10.1007/s00445-015-0937-8. ISSN 0258-8900.
  2. ↑ "U. Católica de Santa María rinde homenaje a siete científicos arequipeños por sus aportes a la ciencia". La República (İspanyolca). 12 Ocak 2012. Erişim tarihi: 8 April 2018.
  3. ↑ Soldán, Mateo Paz (1863). Géographie du Pérou (Fransızca). Firmin Didot Frères, Fils et Cie. s. 8. OCLC 253927093.
  4. 1 2 3 4 5 "Volcán Tutupaca". INGEMMET (İspanyolca). 5 Haziran 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Mart 2018.
  5. 1 2 3 4 5 6 7 Samaniego, Pablo; Valderrama, Patricio; Mariño, Jersy; Vries, Benjamín van Wyk de; Roche, Olivier; Manrique, Nélida; Chédeville, Corentin; Liorzou, Céline; Fidel, Lionel; Malnati, Judicaëlle (1 Haziran 2015). "The historical (218 ± 14 aBP) explosive eruption of Tutupaca volcano (Southern Peru)". Bulletin of Volcanology (İngilizce). 77 (6). s. 3. Bibcode:2015BVol...77...51S. doi:10.1007/s00445-015-0937-8. ISSN 0258-8900.
  6. 1 2 Cruz, V.; Reyes, R.; Calderón, C.; Flores, R.; Arcos, F.; Casas, J.; Valdivia, I. (2024). Caracterización y evaluación del potencial geotérmico de la zona geotermal de Tutupaca, Candarave, región Tacna. INGEMMET, Boletín Serie B: Geología Económica (İspanyolca). 93. Lima: Instituto Geológico, Minero y Metalúrgico. s. 7.
  7. 1 2 Cruz, V.; Reyes, R.; Calderón, C.; Flores, R.; Arcos, F.; Casas, J.; Valdivia, I. (2024). Caracterización y evaluación del potencial geotérmico de la zona geotermal de Tutupaca, Candarave, región Tacna. INGEMMET, Boletín Serie B: Geología Económica (İspanyolca). 93. Lima: Instituto Geológico, Minero y Metalúrgico. s. 21.
  8. 1 2 3 4 5 Pauccara, Vicentina Cruz; Matsuda, Koji (2015). "Geochemical Study of Thermal Waters in the Tutupaca Geothermal Zone, Tacna, South of Peru" (PDF). Proceedings World Geothermal Congress 2015. s. 17 March 2018.
  9. ↑ Amstutz, G. C. (1959). "On the Formation of Snow Penitentes". Journal of Glaciology (İngilizce). 3 (24). s. 309. doi:10.3189/S0022143000023972 Özgürce erişilebilir. ISSN 0022-1430.
  10. ↑ Begazo, Jesús Gordillo (15 Şubat 2017). "Desarrollo regional tardío y ocupación inca en la pre-cordillera de Tacna". Ciencia & Desarrollo (İspanyolca), 3. ss. 73-81. doi:10.33326/26176033.1996.3.68 Özgürce erişilebilir. ISSN 2304-8891.
  11. ↑ Bernard, Karine; van Wyk de Vries, Benjamin; Samaniego, Pablo; Valderrama, Patricio; Mariño, Jersy (November 2022). "Collisional interactions and the transition between lava dome sector collapse and pyroclastic density currents at Tutupaca volcano (Southern Peru)". Journal of Volcanology and Geothermal Research. Cilt 431. s. 4. Bibcode:2022JVGR..43107668B. doi:10.1016/j.jvolgeores.2022.107668 Özgürce erişilebilir.
  12. 1 2 3 Samaniego, Pablo; Valderrama, Patricio; Mariño, Jersy; Vries, Benjamín van Wyk de; Roche, Olivier; Manrique, Nélida; Chédeville, Corentin; Liorzou, Céline; Fidel, Lionel; Malnati, Judicaëlle (1 Haziran 2015). "The historical (218 ± 14 aBP) explosive eruption of Tutupaca volcano (Southern Peru)". Bulletin of Volcanology (İngilizce). 77 (6). s. 4. Bibcode:2015BVol...77...51S. doi:10.1007/s00445-015-0937-8. ISSN 0258-8900.
  13. 1 2 3 Manrique, Nélida; Samaniego, Pablo; Médard, Etienne; Schiavi, Federica; Mariño, Jersy; Liorzou, Céline (18 Aralık 2019). "Pre-eruptive magmatic processes associated with the historical (218 ± 14 aBP) explosive eruption of Tutupaca volcano (southern Peru)". Bulletin of Volcanology (İngilizce). 82 (1). s. 2. Bibcode:2019BVol...82....6M. doi:10.1007/s00445-019-1335-4. hdl:20.500.12544/2481 Özgürce erişilebilir. ISSN 1432-0819.
  14. 1 2 3 4 Tutupaca. Global Volcanism Program. Smithsonian Institution. Retrieved 21 March 2018.
  15. 1 2 Valderrama, Patricio; Roche, Olivier; Samaniego, Pablo; Vries, Benjamin van Wyk de; Bernard, Karine; Mariño, Jersy (1 Şubat 2016). "Dynamic implications of ridges on a debris avalanche deposit at Tutupaca volcano (southern Peru)". Bulletin of Volcanology (İngilizce). 78 (2). s. 3. Bibcode:2016BVol...78...14V. doi:10.1007/s00445-016-1011-x. ISSN 0258-8900.
  16. ↑ Mariño Salazar, Jersy; Macedo Franco, Luisa Diomira; Valderrama Murillo, Patricio Alonso; Manrique Llerena, Nélida; Samaniego Eguiguren, Pablo (March 2019). "Geología y mapa de peligros del complejo volcánico Tutupaca – [Boletín C 66]". Instituto Geológico, Minero y Metalúrgico – Ingemmet. s. 12. ISSN 1560-9928.
  17. ↑ Mariño Salazar, Jersy; Macedo Franco, Luisa Diomira; Valderrama Murillo, Patricio Alonso; Manrique Llerena, Nélida; Samaniego Eguiguren, Pablo (March 2019). "Geología y mapa de peligros del complejo volcánico Tutupaca – [Boletín C 66]". Instituto Geológico, Minero y Metalúrgico – Ingemmet. s. 26. ISSN 1560-9928.
  18. 1 2 3 "Geología del volcán Tutupaca". INGEMMET (İspanyolca). 8 Ağustos 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Mart 2018.
  19. ↑ Cruz, V.; Reyes, R.; Calderón, C.; Flores, R.; Arcos, F.; Casas, J.; Valdivia, I. (2024). Caracterización y evaluación del potencial geotérmico de la zona geotermal de Tutupaca, Candarave, región Tacna. INGEMMET, Boletín Serie B: Geología Económica (İspanyolca). 93. Lima: Instituto Geológico, Minero y Metalúrgico. s. 27.
  20. ↑ Bernard, Karine; van Wyk de Vries, Benjamin; Samaniego, Pablo; Valderrama, Patricio; Mariño, Jersy (November 2022). "Collisional interactions and the transition between lava dome sector collapse and pyroclastic density currents at Tutupaca volcano (Southern Peru)". Journal of Volcanology and Geothermal Research. Cilt 431. s. 5. Bibcode:2022JVGR..43107668B. doi:10.1016/j.jvolgeores.2022.107668 Özgürce erişilebilir.
  21. ↑ Samaniego, Pablo; Valderrama, Patricio; Mariño, Jersy; Vries, Benjamín van Wyk de; Roche, Olivier; Manrique, Nélida; Chédeville, Corentin; Liorzou, Céline; Fidel, Lionel; Malnati, Judicaëlle (1 Haziran 2015). "The historical (218 ± 14 aBP) explosive eruption of Tutupaca volcano (Southern Peru)". Bulletin of Volcanology (İngilizce). 77 (6). s. 3–4. Bibcode:2015BVol...77...51S. doi:10.1007/s00445-015-0937-8. ISSN 0258-8900.
  22. 1 2 Pauccara, Vicentina Cruz; Matsuda, Koji (2015). "Geochemical Study of Thermal Waters in the Tutupaca Geothermal Zone, Tacna, South of Peru" (PDF). Proceedings World Geothermal Congress 2015. s. 37 March 2018.
  23. ↑ Samaniego, Pablo; Valderrama, Patricio; Mariño, Jersy; Vries, Benjamín van Wyk de; Roche, Olivier; Manrique, Nélida; Chédeville, Corentin; Liorzou, Céline; Fidel, Lionel; Malnati, Judicaëlle (1 Haziran 2015). "The historical (218 ± 14 aBP) explosive eruption of Tutupaca volcano (Southern Peru)". Bulletin of Volcanology (İngilizce). 77 (6). s. 11. Bibcode:2015BVol...77...51S. doi:10.1007/s00445-015-0937-8. ISSN 0258-8900.
  24. ↑ Samaniego, Pablo; Valderrama, Patricio; Mariño, Jersy; Vries, Benjamín van Wyk de; Roche, Olivier; Manrique, Nélida; Chédeville, Corentin; Liorzou, Céline; Fidel, Lionel; Malnati, Judicaëlle (1 Haziran 2015). "The historical (218 ± 14 aBP) explosive eruption of Tutupaca volcano (Southern Peru)". Bulletin of Volcanology (İngilizce). 77 (6). s. 11–12. Bibcode:2015BVol...77...51S. doi:10.1007/s00445-015-0937-8. ISSN 0258-8900.
  25. ↑ Pinti, Daniele (2011), "Mafic and Felsic", Encyclopedia of Astrobiology (İngilizce), Springer Berlin Heidelberg, s. 938, doi:10.1007/978-3-642-11274-4_1893, ISBN 978-3-642-11271-3
  26. 1 2 Mariño, J.; Samaniego, P.; Manrique, N.; Valderrama, P.; Roche, O.; van Wyk de Vries, B.; Guillou, H.; Zerathe, S.; Arias, C.; Liorzou, C. (1 Ağustos 2021). "The Tutupaca volcanic complex (Southern Peru): Eruptive chronology and successive destabilization of a dacitic dome complex". Journal of South American Earth Sciences (İngilizce). Cilt 109. s. 8. Bibcode:2021JSAES.10903227M. doi:10.1016/j.jsames.2021.103227. ISSN 0895-9811.
  27. ↑ Perales, Oscar J.P. (1994). "General overview and prospects of the mining and metallurgical industry in peru". Resources Processing (İngilizce). 41 (2). s. 75. doi:10.4144/rpsj1986.41.72 Özgürce erişilebilir. ISSN 1883-9150.
  28. ↑ Defense Mapping Agency (1996). Latin America, Joint Operations Graphic (Harita) (2 bas.). 1:250000.
  29. ↑ Valderrama, Patricio; Roche, Olivier; Samaniego, Pablo; Vries, Benjamin van Wyk de; Bernard, Karine; Mariño, Jersy (1 Şubat 2016). "Dynamic implications of ridges on a debris avalanche deposit at Tutupaca volcano (southern Peru)". Bulletin of Volcanology (İngilizce). 78 (2). s. 2. Bibcode:2016BVol...78...14V. doi:10.1007/s00445-016-1011-x. ISSN 0258-8900.
  30. ↑ Samaniego, Pablo; Valderrama, Patricio; Mariño, Jersy; Vries, Benjamín van Wyk de; Roche, Olivier; Manrique, Nélida; Chédeville, Corentin; Liorzou, Céline; Fidel, Lionel; Malnati, Judicaëlle (1 Haziran 2015). "The historical (218 ± 14 aBP) explosive eruption of Tutupaca volcano (Southern Peru)". Bulletin of Volcanology (İngilizce). 77 (6). s. 5. Bibcode:2015BVol...77...51S. doi:10.1007/s00445-015-0937-8. ISSN 0258-8900.
  31. ↑ Valderrama, Patricio; Roche, Olivier; Samaniego, Pablo; Vries, Benjamin van Wyk de; Bernard, Karine; Mariño, Jersy (1 Şubat 2016). "Dynamic implications of ridges on a debris avalanche deposit at Tutupaca volcano (southern Peru)". Bulletin of Volcanology (İngilizce). 78 (2). s. 3,5. Bibcode:2016BVol...78...14V. doi:10.1007/s00445-016-1011-x. ISSN 0258-8900.
  32. ↑ Valderrama, Patricio; Roche, Olivier; Samaniego, Pablo; Vries, Benjamin van Wyk de; Bernard, Karine; Mariño, Jersy (1 Şubat 2016). "Dynamic implications of ridges on a debris avalanche deposit at Tutupaca volcano (southern Peru)". Bulletin of Volcanology (İngilizce). 78 (2). s. 7. Bibcode:2016BVol...78...14V. doi:10.1007/s00445-016-1011-x. ISSN 0258-8900.
  33. ↑ Valderrama, Patricio; Roche, Olivier; Samaniego, Pablo; Vries, Benjamin van Wyk de; Bernard, Karine; Mariño, Jersy (1 Şubat 2016). "Dynamic implications of ridges on a debris avalanche deposit at Tutupaca volcano (southern Peru)". Bulletin of Volcanology (İngilizce). 78 (2). s. 4. Bibcode:2016BVol...78...14V. doi:10.1007/s00445-016-1011-x. ISSN 0258-8900.
  34. 1 2 Valderrama, Patricio; Roche, Olivier; Samaniego, Pablo; Vries, Benjamin van Wyk de; Bernard, Karine; Mariño, Jersy (1 Şubat 2016). "Dynamic implications of ridges on a debris avalanche deposit at Tutupaca volcano (southern Peru)". Bulletin of Volcanology (İngilizce). 78 (2). s. 10. Bibcode:2016BVol...78...14V. doi:10.1007/s00445-016-1011-x. ISSN 0258-8900.
  35. ↑ Valderrama, Patricio; Roche, Olivier; Samaniego, Pablo; Vries, Benjamin van Wyk de; Bernard, Karine; Mariño, Jersy (1 Şubat 2016). "Dynamic implications of ridges on a debris avalanche deposit at Tutupaca volcano (southern Peru)". Bulletin of Volcanology (İngilizce). 78 (2). s. 6. Bibcode:2016BVol...78...14V. doi:10.1007/s00445-016-1011-x. ISSN 0258-8900.
  36. ↑ Samaniego, Pablo; Valderrama, Patricio; Mariño, Jersy; Vries, Benjamín van Wyk de; Roche, Olivier; Manrique, Nélida; Chédeville, Corentin; Liorzou, Céline; Fidel, Lionel; Malnati, Judicaëlle (1 Haziran 2015). "The historical (218 ± 14 aBP) explosive eruption of Tutupaca volcano (Southern Peru)". Bulletin of Volcanology (İngilizce). 77 (6). s. 6. Bibcode:2015BVol...77...51S. doi:10.1007/s00445-015-0937-8. ISSN 0258-8900.
  37. 1 2 Mariño, J.; Samaniego, P.; Manrique, N.; Valderrama, P.; Roche, O.; van Wyk de Vries, B.; Guillou, H.; Zerathe, S.; Arias, C.; Liorzou, C. (1 Ağustos 2021). "The Tutupaca volcanic complex (Southern Peru): Eruptive chronology and successive destabilization of a dacitic dome complex". Journal of South American Earth Sciences (İngilizce). Cilt 109. s. 15. Bibcode:2021JSAES.10903227M. doi:10.1016/j.jsames.2021.103227. ISSN 0895-9811.
  38. ↑ Mariño, J.; Samaniego, P.; Manrique, N.; Valderrama, P.; Roche, O.; van Wyk de Vries, B.; Guillou, H.; Zerathe, S.; Arias, C.; Liorzou, C. (1 Ağustos 2021). "The Tutupaca volcanic complex (Southern Peru): Eruptive chronology and successive destabilization of a dacitic dome complex". Journal of South American Earth Sciences (İngilizce). Cilt 109. s. 11. Bibcode:2021JSAES.10903227M. doi:10.1016/j.jsames.2021.103227. ISSN 0895-9811.
  39. 1 2 Valderrama, Patricio; Roche, Olivier; Samaniego, Pablo; Vries, Benjamin van Wyk de; Bernard, Karine; Mariño, Jersy (1 Şubat 2016). "Dynamic implications of ridges on a debris avalanche deposit at Tutupaca volcano (southern Peru)". Bulletin of Volcanology (İngilizce). 78 (2). s. 1. Bibcode:2016BVol...78...14V. doi:10.1007/s00445-016-1011-x. ISSN 0258-8900.
  40. 1 2 3 Samaniego, Pablo; Valderrama, Patricio; Mariño, Jersy; Vries, Benjamín van Wyk de; Roche, Olivier; Manrique, Nélida; Chédeville, Corentin; Liorzou, Céline; Fidel, Lionel; Malnati, Judicaëlle (1 Haziran 2015). "The historical (218 ± 14 aBP) explosive eruption of Tutupaca volcano (Southern Peru)". Bulletin of Volcanology (İngilizce). 77 (6). s. 1. Bibcode:2015BVol...77...51S. doi:10.1007/s00445-015-0937-8. ISSN 0258-8900.
  41. ↑ Stern, Charles R. (2004). "Active Andean volcanism: its geologic and tectonic setting" (PDF). Revista Geológica de Chile. 31 (2). ss. 161-206. doi:10.4067/S0716-02082004000200001 Özgürce erişilebilir. ISSN 0716-0208.
  42. ↑ Mariño, J.; Samaniego, P.; Manrique, N.; Valderrama, P.; Roche, O.; van Wyk de Vries, B.; Guillou, H.; Zerathe, S.; Arias, C.; Liorzou, C. (1 Ağustos 2021). "The Tutupaca volcanic complex (Southern Peru): Eruptive chronology and successive destabilization of a dacitic dome complex". Journal of South American Earth Sciences (İngilizce). Cilt 109. s. 2. Bibcode:2021JSAES.10903227M. doi:10.1016/j.jsames.2021.103227. ISSN 0895-9811.
  43. ↑ Mariño Salazar, Jersy; Macedo Franco, Luisa Diomira; Valderrama Murillo, Patricio Alonso; Manrique Llerena, Nélida; Samaniego Eguiguren, Pablo (March 2019). "Geología y mapa de peligros del complejo volcánico Tutupaca – [Boletín C 66]". Instituto Geológico, Minero y Metalúrgico – Ingemmet. s. 11. ISSN 1560-9928.
  44. ↑ Scandiffio, G.; Verastegui, D.; Portilla, F. (1992). "Geochemical report on the Challapalca and Tutupaca geothermal areas, Peru" (PDF). IAEA. s. 346. Erişim tarihi: 7 Mart 2018.
  45. 1 2 Scandiffio, G.; Verastegui, D.; Portilla, F. (1992). "Geochemical report on the Challapalca and Tutupaca geothermal areas, Peru" (PDF). IAEA. s. 347. Erişim tarihi: 7 Mart 2018.
  46. ↑ Samaniego, Pablo; Valderrama, Patricio; Mariño, Jersy; Vries, Benjamín van Wyk de; Roche, Olivier; Manrique, Nélida; Chédeville, Corentin; Liorzou, Céline; Fidel, Lionel; Malnati, Judicaëlle (1 Haziran 2015). "The historical (218 ± 14 aBP) explosive eruption of Tutupaca volcano (Southern Peru)". Bulletin of Volcanology (İngilizce). 77 (6). s. 2. Bibcode:2015BVol...77...51S. doi:10.1007/s00445-015-0937-8. ISSN 0258-8900.
  47. ↑ Pauccara, Vicentina Cruz; Matsuda, Koji (2015). "Geochemical Study of Thermal Waters in the Tutupaca Geothermal Zone, Tacna, South of Peru" (PDF). Proceedings World Geothermal Congress 2015. s. 27 March 2018.
  48. 1 2 Scandiffio, G.; Verastegui, D.; Portilla, F. (1992). "Geochemical report on the Challapalca and Tutupaca geothermal areas, Peru" (PDF). IAEA. s. 348. Erişim tarihi: 7 Mart 2018.
  49. ↑ Mariño Salazar, Jersy; Macedo Franco, Luisa Diomira; Valderrama Murillo, Patricio Alonso; Manrique Llerena, Nélida; Samaniego Eguiguren, Pablo (March 2019). "Geología y mapa de peligros del complejo volcánico Tutupaca – [Boletín C 66]". Instituto Geológico, Minero y Metalúrgico – Ingemmet. s. 23. ISSN 1560-9928.
  50. ↑ Mariño Salazar, Jersy; Macedo Franco, Luisa Diomira; Valderrama Murillo, Patricio Alonso; Manrique Llerena, Nélida; Samaniego Eguiguren, Pablo (March 2019). "Geología y mapa de peligros del complejo volcánico Tutupaca – [Boletín C 66]". Instituto Geológico, Minero y Metalúrgico – Ingemmet. s. 15. ISSN 1560-9928.
  51. ↑ Gałaś, Andrzej; Panajew, Paweł; Cuber, Piotr (30 Kasım 2015). "Stratovolcanoes in the Western Cordillera – Polish Scientific Expedition to Peru 2003–2012 reconnaissance research". Geotourism/Geoturystyka (İngilizce). 37 (2). s. 66. doi:10.7494/geotour.2014.37.61 Özgürce erişilebilir. ISSN 2353-3641.
  52. ↑ Del Carpio Calienes, José Alberto; Rivera, Marco; Torres, José; Tavera, Hernando; Puma, Nino (August 2022). Evaluación del peligro volcánico en Perú: una herramienta para la gestión del riesgo de desastres (İspanyolca). s. 46.
  53. ↑ Centeno Quico, Riky; Rivera, Marco (April 2020). Reconocimiento automático de señales sísmicas de origen volcánico para la alerta temprana de erupciones volcánicas del sur del Perú. Instituto Geofísico del Perú. s. 26.
  54. ↑ Mariño, J.; Samaniego, P.; Manrique, N.; Valderrama, P.; Roche, O.; van Wyk de Vries, B.; Guillou, H.; Zerathe, S.; Arias, C.; Liorzou, C. (1 Ağustos 2021). "The Tutupaca volcanic complex (Southern Peru): Eruptive chronology and successive destabilization of a dacitic dome complex". Journal of South American Earth Sciences (İngilizce). Cilt 109. s. 9. Bibcode:2021JSAES.10903227M. doi:10.1016/j.jsames.2021.103227. ISSN 0895-9811.
  55. ↑ Mariño, J.; Samaniego, P.; Manrique, N.; Valderrama, P.; Roche, O.; van Wyk de Vries, B.; Guillou, H.; Zerathe, S.; Arias, C.; Liorzou, C. (1 Ağustos 2021). "The Tutupaca volcanic complex (Southern Peru): Eruptive chronology and successive destabilization of a dacitic dome complex". Journal of South American Earth Sciences (İngilizce). Cilt 109. s. 14. Bibcode:2021JSAES.10903227M. doi:10.1016/j.jsames.2021.103227. ISSN 0895-9811.
  56. ↑ Mariño, J.; Samaniego, P.; Manrique, N.; Valderrama, P.; Roche, O.; van Wyk de Vries, B.; Guillou, H.; Zerathe, S.; Arias, C.; Liorzou, C. (1 Ağustos 2021). "The Tutupaca volcanic complex (Southern Peru): Eruptive chronology and successive destabilization of a dacitic dome complex". Journal of South American Earth Sciences (İngilizce). Cilt 109. s. 10. Bibcode:2021JSAES.10903227M. doi:10.1016/j.jsames.2021.103227. ISSN 0895-9811.
  57. ↑ Pauccara, Vicentina Cruz; Matsuda, Koji (2015). "Geochemical Study of Thermal Waters in the Tutupaca Geothermal Zone, Tacna, South of Peru" (PDF). Proceedings World Geothermal Congress 2015. s. 97 March 2018.
  58. 1 2 Cruz, V.; Reyes, R.; Calderón, C.; Flores, R.; Arcos, F.; Casas, J.; Valdivia, I. (2024). Caracterización y evaluación del potencial geotérmico de la zona geotermal de Tutupaca, Candarave, región Tacna. INGEMMET, Boletín Serie B: Geología Económica (İspanyolca). 93. Lima: Instituto Geológico, Minero y Metalúrgico. s. 78.
  59. 1 2 Centeno Quico, Riky; Rivera, Marco (April 2020). Reconocimiento automático de señales sísmicas de origen volcánico para la alerta temprana de erupciones volcánicas del sur del Perú. Instituto Geofísico del Perú. s. 27.
  60. ↑ Yucamane. Global Volcanism Program. Smithsonian Institution. Retrieved 21 March 2018.
  61. ↑ Marsh, Erik J; Harpel, Christopher J; Damby, David E (December 2024). "The Khonkho tephra: A large-magnitude volcanic eruption coincided with the rise of Tiwanaku in the Andes". The Holocene. 34 (12). ss. 1870, 1865. doi:10.1177/09596836241275000 Özgürce erişilebilir.
  62. ↑ Samaniego, Pablo; Valderrama, Patricio; Mariño, Jersy; Vries, Benjamín van Wyk de; Roche, Olivier; Manrique, Nélida; Chédeville, Corentin; Liorzou, Céline; Fidel, Lionel; Malnati, Judicaëlle (1 Haziran 2015). "The historical (218 ± 14 aBP) explosive eruption of Tutupaca volcano (Southern Peru)". Bulletin of Volcanology (İngilizce). 77 (6). s. 14–15. Bibcode:2015BVol...77...51S. doi:10.1007/s00445-015-0937-8. ISSN 0258-8900.
  63. ↑ Manrique, Nélida; Samaniego, Pablo; Médard, Etienne; Schiavi, Federica; Mariño, Jersy; Liorzou, Céline (18 Aralık 2019). "Pre-eruptive magmatic processes associated with the historical (218 ± 14 aBP) explosive eruption of Tutupaca volcano (southern Peru)". Bulletin of Volcanology (İngilizce). 82 (1). s. 23. Bibcode:2019BVol...82....6M. doi:10.1007/s00445-019-1335-4. hdl:20.500.12544/2481 Özgürce erişilebilir. ISSN 1432-0819.
  64. ↑ Samaniego, Pablo; Valderrama, Patricio; Mariño, Jersy; Vries, Benjamín van Wyk de; Roche, Olivier; Manrique, Nélida; Chédeville, Corentin; Liorzou, Céline; Fidel, Lionel; Malnati, Judicaëlle (1 Haziran 2015). "The historical (218 ± 14 aBP) explosive eruption of Tutupaca volcano (Southern Peru)". Bulletin of Volcanology (İngilizce). 77 (6). s. 4–5. Bibcode:2015BVol...77...51S. doi:10.1007/s00445-015-0937-8. ISSN 0258-8900.
  65. 1 2 Samaniego, Pablo; Valderrama, Patricio; Mariño, Jersy; Vries, Benjamín van Wyk de; Roche, Olivier; Manrique, Nélida; Chédeville, Corentin; Liorzou, Céline; Fidel, Lionel; Malnati, Judicaëlle (1 Haziran 2015). "The historical (218 ± 14 aBP) explosive eruption of Tutupaca volcano (Southern Peru)". Bulletin of Volcanology (İngilizce). 77 (6). s. 16. Bibcode:2015BVol...77...51S. doi:10.1007/s00445-015-0937-8. ISSN 0258-8900.
  66. ↑ Mariño Salazar, Jersy; Macedo Franco, Luisa Diomira; Valderrama Murillo, Patricio Alonso; Manrique Llerena, Nélida; Samaniego Eguiguren, Pablo (March 2019). "Geología y mapa de peligros del complejo volcánico Tutupaca – [Boletín C 66]". Instituto Geológico, Minero y Metalúrgico – Ingemmet. s. 106-107. ISSN 1560-9928.
  67. ↑ Del Carpio Calienes, José Alberto; Rivera, Marco; Torres, José; Tavera, Hernando; Puma, Nino (August 2022). Evaluación del peligro volcánico en Perú: una herramienta para la gestión del riesgo de desastres (İspanyolca). s. 18.
  68. ↑ "Quiénes Somos". INGEMMET (İspanyolca). 7 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Nisan 2018.
  69. ↑ "Funciones y Organigrama". INGEMMET (İspanyolca). 29 Eylül 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Nisan 2018.
  70. ↑ Hancco, Nelly (18 Nisan 2017). "Ingemmet elabora el mapa de peligro del volcán Sara Sara" (İspanyolca). Diario Correo. Erişim tarihi: 7 March 2018.
  71. ↑ Hancco, Nelly (31 Ekim 2017). "IGP vigilará los 10 volcanes más peligrosos del Perú". Diario Correo (İspanyolca). Erişim tarihi: 7 March 2018.
  72. ↑ Centeno Quico, Riky; Rivera, Marco (April 2020). Reconocimiento automático de señales sísmicas de origen volcánico para la alerta temprana de erupciones volcánicas del sur del Perú. Instituto Geofísico del Perú. s. 13.
  73. ↑ Del Carpio Calienes, José Alberto; Rivera, Marco; Torres, José; Tavera, Hernando; Puma, Nino (August 2022). Evaluación del peligro volcánico en Perú: una herramienta para la gestión del riesgo de desastres (İspanyolca). s. 3.
  74. ↑ Cruz, V.; Reyes, R.; Calderón, C.; Flores, R.; Arcos, F.; Casas, J.; Valdivia, I. (2024). Caracterización y evaluación del potencial geotérmico de la zona geotermal de Tutupaca, Candarave, región Tacna. INGEMMET, Boletín Serie B: Geología Económica (İspanyolca). 93. Lima: Instituto Geológico, Minero y Metalúrgico. s. 19.
  75. ↑ Pauccara, Vicentina Cruz; Matsuda, Koji (2015). "Geochemical Study of Thermal Waters in the Tutupaca Geothermal Zone, Tacna, South of Peru" (PDF). Proceedings World Geothermal Congress 2015. s. 87 March 2018.
  76. ↑ Scandiffio, G.; Verastegui, D.; Portilla, F. (1992). "Geochemical report on the Challapalca and Tutupaca geothermal areas, Peru" (PDF). IAEA. s. 370. Erişim tarihi: 7 Mart 2018.
  77. ↑ Steinmüller, Klaus (September 2001). "Modern hot springs in the southern volcanic Cordillera of Peru and their relationship to Neogene epithermal precious-metal deposits". Journal of South American Earth Sciences (İngilizce). 14 (4). s. 381. Bibcode:2001JSAES..14..377S. doi:10.1016/S0895-9811(01)00033-5. ISSN 0895-9811.
  78. ↑ Scandiffio, G.; Verastegui, D.; Portilla, F. (1992). "Geochemical report on the Challapalca and Tutupaca geothermal areas, Peru" (PDF). IAEA. s. 355. Erişim tarihi: 7 Mart 2018.
  79. ↑ Quispe, Juan Luis Silvera (27 Mayıs 2013). "Perú tiene reserva geotérmica para generar 3 mil MW de electricidad". La República (İspanyolca). Erişim tarihi: 7 March 2018.
  80. ↑ Flores, Alena Mae S. (19 Haziran 2013). "EDC signs Peru, Chile contracts". Manila Standard Today. Erişim tarihi: 8 May 2018.
  81. ↑ Poma, Sandy (22 Ekim 2014). "En Tacna hay alto potencial geotérmico". Diario Correo (İspanyolca). Erişim tarihi: 8 May 2018.
  82. ↑ Cruz, V.; Reyes, R.; Calderón, C.; Flores, R.; Arcos, F.; Casas, J.; Valdivia, I. (2024). Caracterización y evaluación del potencial geotérmico de la zona geotermal de Tutupaca, Candarave, región Tacna. INGEMMET, Boletín Serie B: Geología Económica (İspanyolca). 93. Lima: Instituto Geológico, Minero y Metalúrgico. s. 8.