Chachani

Chachani
En yüksek noktası
Yükseklik6.057 m (19.872 ft) 
Çıkıntı1.976 m (6.483 ft) 
Koordinatlar16°11′39″G 71°31′54″B / 16.19417°G 71.53167°B / -16.19417; -71.53167
ÜlkePeru
SıradağAnd Dağları
Jeoloji
Dağ türüVolkanik kompleks
Peru üzerinde Chachani
Chachani
Chachani
Chachani - Peru içindeki konumu

Chachani, Peru'nun güneyinde, Arequipa kentinin yaklaşık 22 kilometre kuzeybatısında bulunan bir volkanik komplekstir. And Dağları Orta Volkanik Bölgesi'nin parçasıdır ve en yüksek noktası 6.057 metreye ulaşır. Lav domları, volkanik koniler, Nocarane gibi ayrı yanardağlar ve lav kalkanlarından oluşur. Kompleksin altında bir kaldera bulunduğu düşünülür.

Pliyosen ve Erken Pleistosen'de La Joya, Arequipa Airport ve Yura Tüfü gibi geniş ignimbritler püskürtmüştür. Daha sonra kaldera içinde gelişen volkanik yapı, yaklaşık 56.500 yıl öncesine kadar büyümüştür. Tarihî patlaması bilinmemekle birlikte sönük kabul edilir. Arequipa'ya yakınlığı nedeniyle yüksek riskli yanardağlar arasındadır.

Coğrafya ve jeomorfoloji

Chachani, Arequipa'nın ve havaalanının kuzeyindedir. Arequipa kenti, Chachani ile El Misti'nin eteğinde kurulmuştur. Arequipa-Chivay yolu güneydoğu eteğini izler, toprak yol ise yaklaşık 5.000 metreye ulaşır. Ulaşım kolaylığı nedeniyle sık tırmanılan altıbinliklerdendir. İdari olarak Cayma, Yura ve Cerro Colorado ilçelerinde yer alır.

Kompleks yaklaşık 17 kilometre genişliğinde ve çevresine göre yaklaşık 2 kilometre yüksekliğindedir. Ana Chachani'nin yanı sıra kuzeyde 5.784 metrelik Nocarane, doğu-batı doğrultulu sırtta La Horqueta ve El Rodado bulunur. Diğer yükseltiler arasında 5.852 metrelik Los Ángeles ve 5.820 metrelik Trigo sayılır. Toplamda 12'den fazla volkanik yapı vardır.

Nocarane'nin kuzeybatısında Colorado lav domları, güneyde ise yaklaşık 8 kilometre genişliğindeki Airport Domes lav kalkanı bulunur. Akıntılarının dalgalı yüzeyleri ve yüksek ön cepheleri, lavın yüksek viskozitesini yansıtır. Kuzeyde 20 kilometre genişliğinde bir amfitiyatro biçiminde izlenen kaldera sınırı, güneyde Arequipa çöküntüsüne açılır. Daha genç El Misti, kalderanın kenarında gelişmiştir.

Jeoloji

Nazca levhasının Güney Amerika levhasının altına dalması, bölgenin volkanizma ve deprem etkinliğini oluşturur. Volkanik kayaçlar, Prekambriyen temel üzerinde yer alır ve geniş Neojen-Kuvaterner ignimbritlerini kapsar. Chachani, yüksek Altiplano ile daha alçak Arequipa havzası arasındaki sınırdadır.

Kompleks ağırlıklı olarak andezit ve dasit püskürtmüştür. Kayaçlar potasyum bakımından zengin, kalk-alkalen bir seri oluşturur ve bazı örneklerde adakit özellikleri görülür. Fenokristaller arasında ojit, biyotit, hornblend ve hipersten bulunur. Arequipa ignimbritlerinin riyolitleri ayrıca ilmenit, manyetit, plajiyoklaz, kuvars ve sanidin içerir.

Püskürme geçmişi

Chachani ile ilişkilendirilen en eski büyük ürünler, Arequipa'nın yapı taşı olarak kullanılan sillar ignimbritleridir. La Joya ignimbriti yaklaşık 4,8 milyon, Arequipa Airport ignimbriti yaklaşık 1,65 milyon yıllıktır. Yura Tüfü ve Capillune Formasyonu da bu eski evreyle ilişkilidir. Daha yaşlı Río Chili ignimbriti yaklaşık 13 milyon yıl öncesine tarihlendirilmiştir, ancak çıkış merkezi kesin bilinmez.

Kuvaterner'de Chachani kompleksi kaldera içinde gelişmiştir. Chingana, Estribo, Nocarane, Colorado domları ve diğer eski yapılar için yaklaşık 1 milyon-500.000 yıllık yaşlar elde edilmiştir. Daha sonra El Rodado, La Horqueta ve ana Chachani oluşmuştur. Ana yapı yaklaşık 130.000-131.000 yıllıktır. Airport Domes 290.000-400.000, Uyupampa lavları ise 230.000-280.000 yıl öncesine tarihlendirilmiştir.

En genç ölçümlerden biri, Cabrería domlarında elde edilen 56.500 ± 31.600 yıllık yaştır. Volcancillo daha genç olabilir ve bazı kraterler Holosen yaşlı freatik etkinlikle ilişkilendirilir. Tarihî bir patlama bilinmez, son etkinliğin zamanı da kesin değildir. Zirvede solfatarlar, Yura ve Socosani'de sıcak su kaynakları bildirilmiştir. Güneybatı yamaçlarda sık sismik etkinlik görülür.

Buzullaşma

Dağ, geçmişte beş buzullaşma evresi geçirmiştir. Son Buzul Maksimumu sırasında buzullar 3.150-3.600 metreye kadar inmiş ve belirgin morenler bırakmıştır. Küçük Buz Çağı'na bağlanan morenler 5.100-5.300 metrededir. Günümüzde kalıcı buzul yerine sınırlı kar alanları bulunur. Donmuş zemin ve özellikle Nocarane çevresinde kaya buzulları varlığını sürdürür. Bazıları 1,8 kilometre uzunluğa ulaşır. Etkin kaya buzulları 4.810 metrenin üzerinde, daha alçaktaki etkin olmayan örnekler ise 4.160 metreye kadar uzanır.

İklim ve canlılar

Soğuk Humboldt Akıntısı ve subtropikal yüksek basınç sistemi, bölgenin kurak iklimini belirler. Arequipa'da yıllık yağış 100 milimetrenin altındadır. Dağdaki sıfır derece seviyesi yaklaşık 5.000 metrededir ve günlük sıcaklık farkı 20 °C'ye ulaşabilir. 3.500-3.900 metre arasında kaktüsler, otlar, yareta, likenler ve yosunlar yetişir. Bitki örtüsü 4.500 metrenin üzerinde seyrekleşir. Dağın bir bölümü Salinas y Aguada Blanca Ulusal Koruma Alanı içindedir. Yaklaşık 5.400 metrede gözlenen kertenkeleler, sürüngenler için bilinen en yüksek yaşam alanlarından birini oluşturur.

Tehlikeler ve izleme

Arequipa ve çevresindeki havaalanı, hidroelektrik tesisleri ve barajlar, yanardağın etki alanındadır. 2023 verilerine göre yamaçlarında yaklaşık 349.000 kişi yaşamaktadır. Yeni etkinlik, lav ve piroklastik akıntılar, tefra yağışı ve karın erimesiyle oluşacak çamur akıntıları yoluyla tehlike yaratabilir. Dört temel senaryo değerlendirilir: lav akıntıları, lav domu gelişimi, piroklastik akıntılar ve Plinius tipi patlamalar.

Chachani yüksek riskli kabul edilir. Peru Jeofizik Enstitüsü 2018'de dağda bir izleme istasyonu kurmuştur. Etkinliği sismometreler ve eğimölçerlerle izlenir. Volkanik süreçlerin komşu su kaynaklarını kirletmesi de kaygı konusudur.

Kültürel önem ve madencilik

Chachani, Cayma'nın koruyucu dağ ruhu olarak görülür. İnkalar dağı kutsal saymış ve zirvesini tören alanı olarak kullanmıştır. Kükürt madenciliği ve yağma, buradaki yapıların büyük bölümünü yok etmiştir. Buna rağmen capacocha kurbanlarına ilişkin buluntular ele geçmiştir. Kuzey yamaçta meydanlar çevresinde düzenlenen yapı grupları ve olası ambarlardan oluşan bir İnka konaklama istasyonu bulunur.

Sömürge döneminde dağda kükürt çıkarıldığı bildirilmiştir. Beyaz sillar taşı da Arequipa'nın tarihî yapılarında kullanılmıştır.

Kaynakça

  1. 1 2 3 4 5 Palacios et al. 2009, s. 1.
  2. ↑ "Chachani". Andes Specialists (İngilizce). Erişim tarihi: 12 Nisan 2020.
  3. 1 2 Andrés et al. 2011, s. 151.
  4. 1 2 3 Andrés et al. 2011, s. 152.
  5. ↑ Cuber, Panajew & Gałaś 2015, s. 64.
  6. ↑ Legros 2001, s. 16.
  7. 1 2 "Volcán Chachani" (İspanyolca). Ministerio de Comercio Exterior y Turismo. 3 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Mayıs 2019.
  8. 1 2 Arteaga et al. 2023, s. 49.
  9. ↑ de Silva & Francis 1990, s. 288.
  10. 1 2 3 4 Alcalá, J.; Zamorano, J. J.; Palacios, D. (1 Nisan 2012). "Volcanic and glacial evolution of Chachani-Nocarane complex (Southern Peru) deduced from the geomorphologic map". EGU General Assembly Conference Abstracts. Cilt 14. s. 3677. Bibcode:2012EGUGA..14.3677A.
  11. 1 2 Aguilar et al. 2015, s. 138.
  12. ↑ Aguilar et al. 2022, s. 2.
  13. ↑ de Silva & Francis 1990, ss. 294-295.
  14. ↑ de Silva & Francis 1990, s. 293.
  15. 1 2 García, Chorowicz & Legros 1997, s. 453.
  16. ↑ Bullard 1962, s. 445.
  17. ↑ García, Chorowicz & Legros 1997, s. 450.
  18. 1 2 Kosaka Masuno, Macedo Franco & Diaz Urquizo 2000, s. 11.
  19. ↑ Pallares et al. 2015, s. 644.
  20. ↑ Lebti et al. 2006, s. 252.
  21. ↑ Aguilar et al. 2015, s. 139.
  22. ↑ Legros 2001, s. 26.
  23. ↑ Portillo, Felix; Onuma, Naoki; Aramaki, Shigeo (20 Ekim 1984). "Petrography and major element chemistry of the volcanic rocks of the Andes, southern Peru". Geochemical Journal (İngilizce). 18 (5). s. 226. Bibcode:1984GeocJ..18..217A. doi:10.2343/geochemj.18.217 Özgürce erişilebilir. ISSN 0016-7002.
  24. 1 2 Paquereau, P.; Thouret, J.-C.; Wörner, G.; Fornari, M.; Roperch, P. (1 Nisan 2003). "Neogene ignimbrites in the area of Arequipa, southern Peru: correlations, flow directions and sources". Egs - AGU - Eug Joint Assembly. s. 10465. Bibcode:2003EAEJA....10465P.
  25. ↑ García, Chorowicz & Legros 1997, s. 449.
  26. ↑ Lebti et al. 2006, s. 253.
  27. ↑ Lebti et al. 2006, s. 273.
  28. ↑ Lebti et al. 2006, s. 257.
  29. ↑ Pallares et al. 2015, s. 645.
  30. ↑ Aguilar et al. 2015, ss. 138-139.
  31. ↑ Arteaga et al. 2023, s. 50.
  32. ↑ Aguilar et al. 2022, s. 15.
  33. 1 2 Cuber, Panajew & Gałaś 2015, s. 66.
  34. ↑ Degg, Martin R.; Chester, David K. (2005). "Seismic and Volcanic Hazards in Peru: Changing Attitudes to Disaster Mitigation". The Geographical Journal. 171 (2). s. 135. Bibcode:2005GeogJ.171..125D. doi:10.1111/j.1475-4959.2005.00155.x. ISSN 0016-7398. JSTOR 3451364.
  35. ↑ "Chachani". volcano.oregonstate.edu. 20 Şubat 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Mayıs 2019.
  36. ↑ Macedo, Orlando; Ancassi, Rosa; Centeno, Ricky (2014). "Sismos distales de fractura observados en la zona de los volcanes Misti y Chachani". Repositorio Institucional - IGP (İspanyolca). s. 4.
  37. ↑ Pallares et al. 2015, s. 643.
  38. ↑ Payne, D. (1998). "Climatic implications of rock glaciers in the arid Western Cordillera of the Central Andes". Glacial Geology and Geomorphology. s. 6 – ResearchGate vasıtasıyla.
  39. ↑ Reygosa, Jesús Alcalá; Palenque, Jose Úbeda; Estremera, David Palacios; Pablo, Nuria de Andrés de (2011). "Medio periglaciar, permafrost y riesgos naturales en un volcán tropical extinto: Nevado Chachani (sur de Perú)". Scripta Nova. Revista Electrónica de Geografía y Ciencias Sociales (İngilizce). Cilt 15. ISSN 1138-9788.
  40. ↑ Polk, Mary H.; Young, Kenneth R.; Crews-Meyer, Kelley A. (1 Aralık 2005). "Biodiversity conservation implications of landscape change in an urbanizing desert of Southwestern Peru". Urban Ecosystems (İngilizce). 8 (3). s. 314. Bibcode:2005UrbEc...8..313P. doi:10.1007/s11252-005-4864-x. ISSN 1573-1642.
  41. ↑ Cerdeña, José; Farfán, Jackie; Quiroz, Aarón J. (15 Şubat 2021). "A high mountain lizard from Peru: The world's highest-altitude reptile". Herpetozoa (İngilizce). Cilt 34. ss. 61-65. doi:10.3897/herpetozoa.34.61393 Özgürce erişilebilir. ISSN 2682-955X.
  42. 1 2 Vela et al. 2016, s. 14.
  43. ↑ Rivera et al. 2021, s. 20.
  44. ↑ Arteaga et al. 2023, s. 51.
  45. ↑ Vela et al. 2016, s. 29.
  46. ↑ "Arequipa: IGP inicia vigilancia de actividad volcánica del Chachani". El Comercio. 2 Eylül 2018. Erişim tarihi: 26 Mayıs 2019.
  47. ↑ Puma, Roger Machacca; Calienes, José Alberto Del Carpio; Porras, Marco Antonio Rivera; Huarache, Hernando Jhonny Tavera; Franco, Luisa Diomira Macedo; Calle, Jorge Andrés Concha; Zerpa, Ivonne Alejandra Lazarte; Quico, Riky Gustavo Centeno; Sacsi, Nino Celestino Puma; Aguilar, José Luis Torres; Alva, Katherine Andrea Vargas; Igme, John Edward Cruz; Quispe, Lizbeth Velarde; Nina, Javier Vilca; Garay, Alan Reinhold Malpartida (1 Kasım 2021). "Monitoring of active volcanoes in Peru by the Instituto Geofísico del Perú: Early warning systems, communication, and information dissemination". Volcanica (İngilizce). 4 (S1). s. 52. doi:10.30909/vol.04.S1.4971 Özgürce erişilebilir. hdl:20.500.12816/5024 Özgürce erişilebilir. ISSN 2610-3540.
  48. ↑ Espirilla, Alfonso Torres; Gómez, Trinidad Betty Paredes de (2 Eylül 2022). "Distribution and assessment of the environmental risk of heavy metals in Aguada Blanca reservoir, Peru". Revista Ambiente & Água (İngilizce). 17 (4). s. 5. doi:10.4136/ambi-agua.2838 Özgürce erişilebilir. ISSN 1980-993X.
  49. ↑ Love 2017, s. 25.
  50. ↑ Ceruti 2013, ss. 360-361.
  51. ↑ Ceruti 2013, s. 362.
  52. ↑ Socha, Dagmara M.; Reinhard, Johan; Perea, Ruddy Chávez (March 2021). "Inca Human Sacrifices on Misti Volcano (Peru)". Latin American Antiquity (İngilizce). 32 (1). s. 143. doi:10.1017/laq.2020.78 Özgürce erişilebilir. ISSN 1045-6635.
  53. ↑ Socha & Sieczkowska-Jacyna 2025, s. 1.
  54. ↑ Socha & Sieczkowska-Jacyna 2025, s. 2.
  55. ↑ Socha & Sieczkowska-Jacyna 2025, s. 3.
  56. ↑ Ceruti 2013, s. 369.
  57. ↑ Ceruti 2013, s. 361.

Kullanılan eserler