Hualca Hualca

Hualca Hualca

Gualcagualca
Yükseklik	6.025 m (19.767 ft)
Koordinatlar	15°43′13″G 71°51′38″B / 15.72028°G 71.86056°B / -15.72028; -71.86056
Ülke	Peru
Sıradağ	And Dağları
Jeoloji
Dağ türü	Stratovolkan
Hualca Hualca Hualca Hualca - Peru içindeki konumu

Hualca Hualca, Peru'nun güneyindeki And Dağları'nda bulunan, 6.025 metre yüksekliğinde sönmüş bir yanardağdır. Arequipa'nın yaklaşık 70 kilometre kuzeybatısında, Ampato ve Sabancaya ile aynı volkan zincirinde yer alır. Cabanaconde ve Pinchollo halkı için önemli bir su kaynağı ve kutsal dağdır.

Kuzey yamacındaki geniş amfitiyatro biçimli çöküntü, Pleistosen'deki büyük bir heyelanla oluşmuştur. Çökmeden sonra gelişen volkanizma, yeni zirve ve lav domları meydana getirmiştir. Daha sonra buzullar dağın yüzeyini aşındırmış ve çok sayıda moren bırakmıştır. Kuzeyde kaplıcalar ve gayzerler bulunur. Komşu Sabancaya'nın magma odaları da Hualca Hualca'nın altında yer alır.

Coğrafya ve jeomorfoloji

Yanardağ, Caylloma ilinde, Colca Vadisi'nin güneyinde yer alır. Kuzey eteğinde Cabanaconde ve Pinchollo bulunur. Çevredeki diğer yerleşimler Madrigal, Lari, Maca, Achoma ve Ichupampa'dır. Dağdan gelen su, kanal ve barajlarla toplanarak Cabanaconde çevresindeki tarlalara taşınır. Pinchollo'dan kuzey yamaç üzerinden birkaç günlük tırmanış yapılabilir.

Yaklaşık 14 kilometre genişliğindeki düzensiz yarım daire biçimli sırt, 1.600 metre derinlikte bir amfitiyatroyu çevreler. Uçurumlar 700-1.000 metre yüksekliğe ulaşır. Ana zirve, sırtın güneydoğusundadır. Çöküntü yaklaşık 3.500 metre yükseklikte Colca Vadisi'ne açılır. Heyelanın yapıdan uzaklaştırdığı hacim yaklaşık 1,3 kilometreküptür.

Çöküntü içinde 5.310 metrelik Nevado de Puye, 5.190 metrelik Cerro Ahuashune ve kuzeyde Mirador Cruz del Cóndor seyir noktasını taşıyan volkanik yapı bulunur. Huayuray ve Hualca-Hualca vadileri çöküntüden kuzeye uzanır ve sulama suyu sağlar. Batı eteğinde Mucurca Gölü yer alır.

Jeoloji

Hualca Hualca, And Dağları Orta Volkanik Bölgesi'ndedir. Bölgenin volkanizması, Nazca levhasının Güney Amerika levhasının altına kuzeydoğu yönünde dalmasıyla oluşur. Hualca Hualca, Sabancaya ve Ampato birlikte yaklaşık 630 kilometrekarelik Ampato volkanik kompleksini oluşturur. Hualca Hualca, kompleksin en eski yanardağıdır.

Temelde Paleozoyik sokulum kayaçları, Yura grubunun tortulları, Oligosen-Miyosen volkanitleri, Barroso grubunun Pliyosen ignimbritleri ve Kuvaterner birikintileri bulunur. Volkanik yapı, yer yer bir kilometreden kalın istifler oluşturan lav akıntılarından meydana gelmiştir. Kuzey kesimi çeşitli etkin fay sistemleriyle kesilir. Sığ depremler, volkanik ve tektonik süreçlerle ilişkilendirilir.

Kayaçlar andezit-trakiandezitten dasit-trakidasite uzanan, potasyum bakımından zengin kalk-alkalen bir seri oluşturur. Amfibol, biyotit, plajiyoklaz ve piroksen fenokristalleri içerir. Magmaların dalma-batma sırasında değişime uğrayan manto malzemesinin erimesinden türediği ve yüzeye ulaşmadan önce fraksiyonel kristallenme geçirdiği düşünülür.

İklim ve canlılar

4.500 metrenin üzerindeki yıllık sıcaklıklar yaklaşık 1-6 °C arasındadır. Yıllık yağış 800-1.000 milimetreye ulaşır ve alçak kesimlere doğru azalır. Aralık-mart yağışlı dönemdir. Amazon havzasından gelen nem, Güney Amerika yaz musonuyla bölgeye taşınır. Nisan-kasım arasında kurak dönem yaşanır. El Niño olayları sıcaklığın artması ve yağışın azalmasıyla ilişkilidir.

4.500 metrenin altında Festuca ve Stipa türlerinin baskın olduğu otsu bitki örtüsü, kaktüsler ve öncü bitkiler bulunur. Daha yüksekte Azorella compacta gibi yastık biçimli bitkiler gelişir. Yaklaşık 5.000 metreden sonra liken ve yosunlar dışında bitki örtüsü büyük ölçüde kaybolur. Güney vadilerindeki su birikim alanlarında bofedal sulak alanları oluşur. 3.800-4.500 metre arasında alpaka, sığır, lama ve koyun otlatılır. Bölgenin kuşları arasında And kondoru bulunur.

Buzullaşma

Eski buzullaşmaların morenleri yaklaşık 3.650 metreye kadar iner. Doğu yamaçta ve Huayuray Vadisi'nde belirgin morenler vardır. Bazıları 7 kilometre uzunluğa ve 120 metre yüksekliğe ulaşır. Son Buzul Maksimumu sırasında Ampato kompleksinin buz örtüsü yaklaşık 347 kilometrekareyi kaplamıştır.

Kozmojenik izotop ölçümleri, Hualca Hualca'daki buzul ilerlemeleri için yaklaşık 17.000-16.000 ve 12.000 yıllık yaşlar vermiştir. Son büyük geri çekilme Holosen'in başında gerçekleşmiştir. Huayuray Vadisi'ndeki iki ilerleme, Küçük Buz Çağı'na bağlanır.

Zirve çevresinde buzullar ve ikincil zirvelerde kalıcı kar bulunur. Buzul yarıkları ve seraklar görülür. Buzullar hızla küçülmektedir. Huayuray Buzulu, 1955-2000 arasında yüzeyinin yarısını, 2000-2008 arasında ise kalan yüzeyinin yaklaşık yarısını kaybetmiştir. Bu gerileme, bölgenin su kaynaklarını tehdit eder.

Püskürme geçmişi

Hualca Hualca, Pliyosen ve Pleistosen'de etkin olmuştur. Ana yapıyı oluşturan ilk lavların yaşları 1,07 ± 0,3 milyon yıl ile 610.000 ± 10.000 yıl arasındadır. Hidrotermal değişim ve volkanik etkinlik, dağı büyük çökmeye hazırlamıştır. Çökme bir patlamayla ilişkili değildir ve depremle tetiklenmiş olabilir. Ardından zirve yeniden gelişmiş, kuzeydoğuya lav akmış, ancak çöküntü tamamen dolmamıştır.

Yaklaşık 550.000 yıl önce etkinlik çöküntü içine kaymış, Nevado de Puye, Cerro Ahuashune ve Mirador Cruz del Cóndor yapıları oluşmuştur. Son 600.000 yıl içinde daha küçük ikinci bir çökme gerçekleşmiştir. Birikinti Colca Nehri'ni tıkayarak Chivay'a kadar uzanan geçici bir göl meydana getirmiştir. Göl, seti aşarak boşalmıştır. Volkanik etkinliğin kar alanlarını etkilemesiyle oluşan laharlar da Colca Vadisi'ne inmiştir.

Elde edilen en genç yaş yaklaşık 164.000 yıldır. Yanardağ sönmüş olarak değerlendirilir, ancak zirvenin güneybatısında Holosen yaşlı olabilecek küçük lav merkezleri bulunabileceği belirtilmiştir.

Jeotermal etkinlik ve Sabancaya

Zirvenin birkaç kilometre kuzeyindeki Pinchollo gayzeri başlıca jeotermal oluşumlardandır. Başlangıçta üç olan gayzerden biri 2001 depreminde gömülmüş, biri sıcak su kaynağına dönüşmüştür. Puye Puye gibi alanlarda sıcak su ve çamur havuzları bulunur. Kompleksin altında yaygın bir hidrotermal sistem vardır.

Sabancaya'nın magma odaları, Hualca Hualca'nın yaklaşık 13 kilometre altında yer alır. Magma hareketleri, Hualca Hualca'da dönemsel yüzey yükselmelerine neden olmuştur. 1992-1996 arasında yılda yaklaşık 2 santimetrelik yükselmeyi 1999'a kadar süren alçalma izlemiştir. 2012-2019 yükselmesi kuzeyde çok sayıda depremi tetiklemiştir. 2014-2020 döneminde yükselme hızı yılda yaklaşık 4,5 santimetre olarak ölçülmüştür.

Sabancaya'nın kül yağışları Hualca Hualca'yı da etkiler. Kar ve buzun erimesiyle oluşabilecek laharlar, tarım alanları ve altyapı için tehlike oluşturur. Risk altındaki yapılar arasında bölge için önemli olan Majes-Siguas kanalı da vardır.

Kültürel ve dinî önem

Hualca Hualca, İnka döneminde apu adı verilen bir dağ tanrısı olarak kabul edilmiştir. Sabancaya patlamalarında, bölgedeki dağ tanrılarını yatıştırmak için kurbanlar sunulmuştur. Yaklaşık 5.800 metre yükseklikte adak kalıntıları bulunmuştur. Dağa saygı, İspanyol fethinden sonra da sürmüştür.

Cabanaconde halkı dağı anne olarak görür ve suyunu anne sütüne benzetir. Kadınların beyaz şapkaları, dağın kar örtüsünü simgeler. Yerel kuruluş anlatısında insanların dağın içinden çıktığı söylenir. Cabanaconde ve Pinchollo halkının su törenleri, dağdan gelen suyun düzenli akmasını sağlamayı amaçlar. Majes kanalının kullanılmaya başlanmasından sonra bu törenler azalmış, ancak bütünüyle ortadan kalkmamıştır.

Galeri

• 
  Dağın güneyindeki sulak alanlar.
• 
  Pinchollo gayzeri.
• 
  Cabanaconde üzerinde yükselen Hualca Hualca.

Kaynakça

Kullanılan eserler

• Velasco, Matthew Carlos (2025). The mountain embodied: head shaping and personhood in the ancient Andes. First. Austin: University of Texas Press. ISBN 978-1-4773-3152-1. 
• Zavala, B.; Churata, D.; Varela, F.; Benavente, C.; Mariño, J. (July 2015). Propuesta de geoparque Cañón del Colca y Valle de los Volcanes de Andagua. 1 Simposio de Geoparques, Arequipa. Lima: INGEMMET. ss. 56-61. hdl:20.500.12544/2094. 
• Alcalá-Reygosa, J.; Macías, J.L.; Arce, J.L.; Gómez, J.C.; Cisneros Máximo, G.; Layer, P.W.; Zamorano, J.J. (September 2024). "Reconstruction of Hualca Hualca volcano (southern Peru) based on geomorphological and geological evidence and 40Ar/39Ar dating". Geomorphology. Cilt 461. doi:10.1016/j.geomorph.2024.109288. hdl:10486/713368 .  Bilinmeyen parametre |article-number= görmezden gelindi (yardım)
• Gelles, Paul H. (2000). Water and power in Highland Peru: The cultural politics of irrigation and development (İngilizce). Rutgers University Press. ISBN 978-0-8135-2807-6 – Internet Archive vasıtasıyla. 
• Biggar, John (2020). The Andes – A guide for climbers and skiers. 5th. Andes. s. 182. ISBN 978-0-9536087-6-8. 
• "South America, Peru, Cordillera Occidental, high altitude archaeology and various ascents". American Alpine Journal. 1998. 
• Alcalá-Reygosa, Jesús; Palacios, David; Zamorano Orozco, José Juan (19 Ekim 2016). "Geomorphology of the Ampato volcanic complex (Southern Peru)". Journal of Maps. 12 (5). ss. 1160-1169. Bibcode:2016JMaps..12.1160A. doi:10.1080/17445647.2016.1142479. 
• Zavala Carrión, Bilberto Luis; Mariño Salazar, Jersy; Lacroix, Pascal; Taipe Maquerhua, Edu Luis; Tatard, Lucile; Benavente Escobar, Carlos Lenin; Pari Pinto, Walter; Macedo Franco, Luisa Diomira; Peña Laureano, Fluquer; Paxi Zamalloa, Rosario; Delgado Madera, Gabino Fabrizio; Fidel Smoll, Lionel; Vílchez Mata, Manuel Salomón; Villacorta Chambi, Sandra Paula; Ochoa Zubiate, Magdie Beltzadit; Luque Poma, Griselda; Rosado Seminario, Malena; Antayhua Vera, Yanet; Núñez Juárez, Segundo; Vásquez Cardeña, Shianny; Wathelet, Marc; Guillier, Bertrand; Bondoux, Francis; Norabuena, Edmundo; Gómez Avalos, Juan Carlos (April 2012). Evaluación de la seguridad física del distrito de Maca: Estudios geológicos, geofísicos y monitoreo de movimientos en masa. Provincia de Caylloma, región Arequipa. Informe Técnico; N° A6628. Instituto Geológico Minero y Metalúrgico – INGEMMET & L'Institut de recherche pour le développement – IRD. hdl:20.500.12544/1494. 
• Alcalá-Reygosa, Jesús; Palacios, David; Vázquez-Selem, Lorenzo (August 2017). "A preliminary investigation of the timing of the local last glacial maximum and deglaciation on HualcaHualca volcano – Patapampa Altiplano (arid Central Andes, Peru)". Quaternary International. Cilt 449. ss. 149-160. Bibcode:2017QuInt.449..149A. doi:10.1016/j.quaint.2017.07.036. 
• Rivera Porras, Marco Antonio; Aguilar Contreras, Rigoberto; Manrique Llerena, Nélida (December 2017). Propuesta técnica para la implementación de miradores geoturísticos del volcán Sabancaya, región Arequipa. Instituto Geológico, Minero y Metalúrgico – INGEMMET. s. 29. hdl:20.500.12544/996. 
• Soncco Calsina, Yhon Hidelver; Manrique Llerena, Nélida; Lazarte Zerpa, Ivonne Alejandra (2018). "Evaluación de peligros volcánicos de la concesión minera Hualca Hualca I, Caylloma – Arequipa". Instituto Geológico, Minero y Metalúrgico – INGEMMET. Informe Técnico; N° A6832. Instituto Geológico, Minero y Metalúrgico – INGEMMET. s. 25. hdl:20.500.12544/1762. 
• Tyc, Andrzej; Gaidzik, Krzysztof; Ciesielczuk, Justyna; Masías, Pablo; Paulo, Andrzej; Postawa, Adam; Żaba, Jerzy (April 2022). "Thermal springs and active fault network of the central Colca River basin, Western Cordillera, Peru". Journal of Volcanology and Geothermal Research. Cilt 424. Bibcode:2022JVGR..42407513T. doi:10.1016/j.jvolgeores.2022.107513. hdl:20.500.12544/3923 .  Bilinmeyen parametre |article-number= görmezden gelindi (yardım)
• Cruz, L.; Ortega, M.; Anccasi, R.; Apaza, F.; Tapite, E.; Miranda, R.; Masías, P.; Japura, S. (2024). Estudio y monitoreo de la erupción del volcán Sabancaya (Arequipa), periodo 2013 – 2019. Boletín Serie C: Geodinámica e Ingeniería Geológica. 11. INGEMMET. s. 97. 
• Rivera, M.; Mariño, J.; Samaniego, P.; Delgado, R.; Manrique, N. (2015). Geología y evaluación de peligros del complejo volcánico Ampato – Sabancaya (Arequipa). Boletín, Serie C: Geodinámica e Ingeniería Geológica, 61 (İspanyolca). INGEMMET. s. 122. 
• Alcalá-Reygosa, J. (15 Eylül 2017). "El Último Máximo Glaciar local y la deglaciación de la Zona Volcánica Central Andina: El caso del volcán HualcaHualca y del altiplano de Patapampa (Sur de Perú)". Cuadernos de Investigación Geográfica (İspanyolca). 43 (2). ss. 649-666. Bibcode:2017CuaIG..43..649A. doi:10.18172/cig.3231 . ISSN 1697-9540. 
• Alcalá, J.; Palacios Estremera, David; Zamorano Orozco, José Juan; Vázquez-Selem, Lorenzo (2011). "Last glacial maximum and deglaciation of Ampato volcanic complex, Southern Peru". Cuaternario y geomorfología: Revista de la Sociedad Española de Geomorfología y Asociación Española para el Estudio del Cuaternario. 25 (1–2). ss. 121-136. ISSN 0214-1744. 
• Gałaś, Andrzej; Panajew, Paweł; Cuber, Piotr (2014). "Stratovolcanoes in the Western Cordillera – Polish Scientific Expedition to Peru 2003–2012 reconnaissance research". Geotourism/Geoturystyka (İngilizce). 37 (2). s. 61. doi:10.7494/geotour.2014.37.61 . ISSN 2353-3641. 
• Gelles, Paul H. (1996). "The political ecology of irrigation in an Andean peasant community". Canals and communities. University of Arizona Press. ss. 88-116. doi:10.1353/book.101225. ISBN 978-0-8165-4892-7. JSTOR j.ctv2ngx5k7.8. 
• "South America, Peru, Southern Peru, Hualca Hualca, Cordillera Volcánica". American Alpine Journal. 1980. 
• Stensrud, Astrid B. (January 2016). "Climate change, water practices and relational worlds in the Andes". Ethnos. 81 (1). ss. 75-98. doi:10.1080/00141844.2014.929597. 
• Alcalá, J.; Úbeda, J.; Thouret, J. C.; Palacios, D. (2005). Glacial evolution in the Ampato–Sabancaya-Hualcahualca volcanic complex (Southern Peru) (PDF). 6th International Symposium on Andean Geodynamics (ISAG-2005). Barcelona. ss. 26-28. 
• Ciesielczuk, Justyna; Żaba, Jerzy; Bzowska, Grażyna; Gaidzik, Krzysztof; Głogowska, Magdalena (March 2013). "Sulphate efflorescences at the geyser near Pinchollo, southern Peru". Journal of South American Earth Sciences. Cilt 42. ss. 186-193. Bibcode:2013JSAES..42..186C. doi:10.1016/j.jsames.2012.06.016. 
• Torres, José Luis; Antayhua Vera, Yanet Teresa; Romero, Gonzalo; Tavera, Hernando; Byrdina, Svetlana (December 2024). Estructura interna del volcán Sabancaya mediante el método de magnetotelúrica (pdf) (İspanyolca). Instituto Geofísico del Perú. hdl:20.500.12816/5655. 
• Pritchard, M. E.; Simons, M. (February 2004). "An InSAR-based survey of volcanic deformation in the central Andes". Geochemistry, Geophysics, Geosystems. 5 (2). Bibcode:2004GGG.....5.2002P. doi:10.1029/2003GC000610. 
• Observatorio Vulcanológico del INGEMMET (August 2017). Evaluación del proceso eruptivo del volcán Sabancaya, región Arequipa (İspanyolca). s. 45. hdl:20.500.12544/811. 
• Cacya, Lourdes; Huayhua, Cesar; Meza, Pablo (2018). "Susceptibilidad de la infraestructura Colca–Siguas a los peligros por actividad volcánica del Sabancaya" (PDF). Boletín de la Sociedad Geológica del Perú (İspanyolca). ISSN 0079-1091. 
• Chávez, Chávez; Antonio, José (July 2001). "Investigaciones arqueológicas de alta montaña en el sur del Perú". Chungará (Arica). 33 (2). ss. 283-288. doi:10.4067/S0717-73562001000200014 . ISSN 0717-7356. 
• Reinhard, Johan (1985). "Sacred mountains: An ethno-archaeological study of High Andean ruins". Mountain Research and Development. 5 (4). ss. 299-317. doi:10.2307/3673292. ISSN 0276-4741. JSTOR 3673292. 
• Cook, Noble David; Cook, Alexandra Parma (2007). People of the volcano: Andean counterpoint in the Colca Valley of Peru. Duke University Press. ISBN 978-0-8223-3988-5. OCLC 74987603. 
• Gelles, Paul H. (November 1995). "Equilibrium and extraction: Dual organization in the Andes". American Ethnologist. 22 (4). ss. 710-742. doi:10.1525/ae.1995.22.4.02a00040. 
• Ceruti, María Constanza (2013). "Mismi y Huarancante: nevados sagrados del Valle de Colca". Anuario de Arqueología, Rosario (İspanyolca). Cilt 5. Departamento de Arqueología, Escuela de Antropología, Facultad de Humanidades y Artes. ss. 345-358. hdl:2133/5076. ISSN 1852-8554. 
• Shippee, Robert (1932). "Lost Valleys of Peru: Results of the Shippee-Johnson Peruvian Expedition". Geographical Review. 22 (4). ss. 562-581. Bibcode:1932GeoRv..22..562S. doi:10.2307/208814. ISSN 0016-7428. JSTOR 208814. 
• Boelens, Rutgerd; Gelles, Paul H. (July 2005). "Cultural politics, communal resistance and identity in Andean irrigation development". Bulletin of Latin American Research. 24 (3). ss. 311-327. doi:10.1111/j.0261-3050.2005.00137.x. 
• Paerregaard, Karsten (2023). Andean meltdown: A climate ethnography of water, power, and culture in Peru. 1st. University of California Press. ISBN 978-0-520-39393-6. 

Bir dağ veya dağ grubu ile ilgili bu madde taslak seviyesindedir. Madde içeriğini genişleterek Vikipedi'ye katkı sağlayabilirsiniz.