Chryzoberyl
 | |
| Właściwości chemiczne i fizyczne | |
| Skład chemiczny |
tlenek glinu i berylu (BeAl2O4) |
|---|---|
| Twardość w skali Mohsa |
8,5 |
| Przełam |
muszlowy, nieregularny/nierówny, schodkowy |
| Łupliwość |
wyraźna wg {110}, niedoskonała wg {010}, słaba wg (001), dobra słupowa |
| Pokrój kryształu |
grubotabliczkowy, słupkowy, tabliczkowy, płytkowy |
| Układ krystalograficzny |
rombowy |
| Właściwości mechaniczne |
kruchy |
| Gęstość |
3,68–3,78 g/cm³ |
| Właściwości optyczne | |
| Barwa |
żółty w odcieniach, też: żółtozielony, szary, brązowy, niebieskozielony, zielony, szmaragdowozielony, brunatny, czerwony, fioletowy, rzadko jasnoniebieski albo bezbarwny |
| Rysa |
biała |
| Połysk |
szklisty, tłusty, diamentowy |
| Współczynnik załamania |
nα = 1.746 nβ = 1.748 nγ = 1.756 (dwuosiowy) |
| Inne |
dwójłomność: 0,010 dyspersja (optyka): 0,015 |
| Dodatkowe dane | |
| Klasyfikacja Strunza |
4.BA.05 |
Chryzoberyl – rzadki minerał z gromady tlenków. Nazwa minerału wywodzi się od greckich słów chrysos – złoto oraz beryllos – beryl, co nawiązuje do jego typowej barwy oraz pierwiastka berylu obecnego w składzie.
Charakterystyka
Właściwości
Składa się w około 20% z tlenku berylu (BeO) i 80% z tlenku glinu (Al2O3). Zawiera czasem domieszkę tlenku żelaza(III) (Fe2O3) oraz tlenku chromu(III) (Cr2O3). Krystalizuje w układzie rombowym. Pojedyncze kryształy charakteryzują się grubotabliczkowym lub słupkowym pokrojem, czasem są pseudoheksagonalne. Często spotykany w formie bliźniaków wg (130), często w formie serca lub sześcioramiennej gwiazdy; bywają wielokrotne. Tworzy także ziarniste agregaty, kryształy wrosłe i narosłe. Jest minerałem kruchym, przezroczystym do przeświecającego. Typowymi zanieczyszczeniami w strukturze są tytan, chrom i żelazo. Nierozpuszczalny w kwasach i nietopliwy. Przewodnictwo elektryczne wzrasta wraz z temperaturą.
Odmiany
Okazy zawierające chrom nazywane są mariinskitami.
- aleksandryt – odznacza się wyjątkową wśród minerałów własnością zmiany barwy.
- cymofan – kocie oko; charakteryzuje się falistym odblaskiem.
Występowanie
Powstaje w stadium pegmatytowym; w utworach kontaktowo-pneumatolitycznych. Stanowi składnik pegmatytów granitowych. Spotykany również w łupkach mikowych, gnejsach, granitach, w postaci otoczaków w żwirach i piaskach. Często współwystępuje z berylem, turmalinem, fenkakitem, szerlitem, granatem, spessartynem, almandynem, albitem, spinelem, skaleniem, kwarcem, sillimanitem, kwarcem dymnym, topazem, muskowitem i andaluzytem.
Miejsca występowania: Sri Lanka – (odmiany ciemnooliwkowozielone) Matara, Ratnapura; Madagaskar, Rosja – (odmiany niebieskawe) Ural; okolice Czelabińska i Jekaterynburga, w Górach Ilmeńskich; USA – Connecticut, Kolorado, Maine, Dakota Południowa; Brazylia – Minas Gerais, Minas Novos (odmiany cytrynowożółte i jasnozielone); Indie, Birma – (odmiany bezbarwne), Australia, Tanzania, Finlandia, Czechy (Morawy), Zimbabwe, DRK, RPA, Kanada, Włochy, Norwegia.
Największy znaleziony kryształ ważył 8 kg (Brazylia 1828 r.). Najpiękniejszy okaz zwany chryzoberylem Hope’a znajduje się w British Museum.
W Polsce – w przeszłości notowany w otoczakach gnejsowych okolic Niemczy. Został stwierdzony na Dolnym Śląsku w druzach pegmatytowych w okolicach Strzegomia i w nieco większych ilościach w piaskach złotonośnych w okolicach Złotoryi. Spotykany także w Szklarach i na Hali Izerskiej w Górach Izerskich.
Zastosowanie
- w jubilerstwie jako kamień szlachetny (wadą chryzoberyli o szlifie brylantowym jest niska dyspersja, czyli brak „ognia”)
- kolekcjonerstwo
Zobacz też
Przypisy
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Chrysoberyl, [w:] Mindat.org [online], Hudson Institute of Mineralogy [dostęp 2025-05-03] (ang.).
- 1 2 Rupert Hochleitner, Minerały, kamienie szlachetne, skały, Multico Oficyna Wydawnicza, 15 kwietnia 2022, s. 352, ISBN 978-83-7073-816-7.
- 1 2 3 4 5 6 7 Jan Parafiniuk, Atlas Minerałów, Multico Oficyna Wydawnicza, 2019, s. 124, ISBN 978-83-7073-845-7.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Eligiusz Szełęg, Minerały i skały Polski, Multico Oficyna Wydawnicza, 2023, s. 102, ISBN 978-83-7073-816-7.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Ryszard Hutnik, Eufrozyna Piątek, Jerzy Wierski, Michał Sachanbiński, Vademecum zbieracza kamieni szlachetnych i ozdobnych, Wydawnictwo geologiczne, 1984, s. 117–118, ISBN 83-220-0199-1 [dostęp 2025-05-03].
- ↑ Chrysoberyl, [w:] WebMineral.com [online] [dostęp 2026-09-17] (ang.).
- 1 2 3 Michał Sachanbiński, Kamienie szlachetne i ozdobne Śląska, Ossolineum, 1979, s. 72–73, ISBN 83-04-00394-6.
Bibliografia
- Małgorzata Frączyk (red.), Leksykon przyrodniczy. Minerały i kamienie szlachetne, Horyzont, 2002, ISBN 978-83-7391-099-7.
- Cally Hall, Klejnoty. Kamienie szlachetne i ozdobne, Wiedza i Życie, 1996, ISBN 83-7184-838-2.
- Kazimierz Maślankiewicz, Kamienie szlachetne, wyd. 3, Warszawa: Wydawnictwo Geologiczne, 1982, ISBN 83-220-0132-0.
- Walter Schumann, Kamienie szlachetne i ozdobne, Alma-Press, 2004, ISBN 83-7020-324-8.
- Nikodem Sobczak, Mała encyklopedia kamieni szlachetnych i ozdobnych, Alfa, 1986, ISBN 83-7001-030-X.