Dziuplaki

Szpak przy dziupli

Dziuplaki – gatunki ptaków, które zakładają gniazda w dziuplach, a także różnego rodzaju wnękach i szczelinach (próchniejących drzew, skał, murów, wśród kamieni) oraz w norach ziemnych.

W Polsce są to na przykład dzięcioły, szpak, sikory, muchołówki, kowalik, pełzacz leśny i ogrodowy, wróbel mazurek i domowy, większość sów, dudek, kraska, siniak, gągoł, gniazdująca w szczelinach skalnych i pod kamieniami białorzytka, wygrzebująca nory brzegówka.

Dziuplaki gnieżdżące się w dziuplach dzieli się na pierwotne, czyli takie które samodzielnie wykuwają dziuple (w Europie Środkowej dzięcioły z wyjątkiem krętogłowa), oraz wtórne, czyli takie, które korzystają z dziupli istniejących (większość dziuplaków, np. szpak). Niektóre występujące w Polsce sikory mogą zajmować dziuple gotowe jak i wydłubywać własne w miękkim, zbutwiałym drewnie.

Nie wszystkie dziuplaki gnieżdżą się wyłącznie w dziuplach.

Dziuplaki cechuje na ogół jasna, jednolita, niemaskująca barwa skorupki jaj.

Miejsca gniazdowania dziuplaków

Dzięcioł duży przy dziupli
Dzięcioł pasiasty przy dziupli w kaktusie

Dziuple drzew

Dziuplaki gnieżdżące się w dziuplach drzew można podzielić na pierwotne i wtórne:

Dziuplaki pierwotne

Dziuplaki pierwotne są to gatunki ptaków gnieżdżące się w dziuplach, które same wykuwają.

Dzioborożec rudy
W dziupli tukana
bogatka karmiąca pisklęta

Dziuplaki wtórne

Dziuplaki wtórne są to gatunki ptaków, które gnieżdżą się w dziuplach już istniejących. Tak postępuje większość gatunków dziuplaków.

Nie wszystkie wymienione wyżej ptaki gnieżdżą się wyłącznie w dziuplach. Niektóre wykorzystują skrzynki lęgowe, zabudowania, szczeliny skał, murów, stare gniazda dużych ptaków, nory itp.. Puszczyki mogą przejąć gniazdo wiewiórki, kawka (Corvus monedula) zbudować gniazdo – bezładną zbieraninę gałązek – w rozwidleniu gałęzi. Jerzyki pierwotnie gniazdowały w szczelinach skał (obecnie zaadaptowały się do przestrzeni miejskiej, która przypomina im skupisko skał). Gniazdujące w dziuplach jerzyki można w Polsce spotkać w Puszczy Knyszyńskiej oraz Augustowskiej.

Gatunki trudne do zaklasyfikowania

Niektóre gatunki dziuplaków mogą korzystać z dziupli istniejących jak dziuplaki wtórne, albo wykuwać własne jak dziuplaki pierwotne. W Polsce są to sikory:

  • czubatka – sama wykuwa dziuple w rozkładającym się drewnie. Czasem zajmuje istniejące dziuple, zwłaszcza po dzięciole dużym. Rzadko wykorzystuje skrzynki lęgowe, stare duże gniazda ptaków lub gniazda wiewiórki.
  • czarnogłówka – sama wykuwa dziuple w zmurszałym, miękkim drewnie. Sporadycznie zajmuje dziuple istniejące, naturalne lub po dzięciołach.
  • sikora uboga – w przypadku drewna rozkładającego się może dziuple modyfikować, a nawet wykuwać własne. W polskich lasach uważana za dziuplaka pierwotnego, ale Puszczy Białowieskiej jest wyłącznie dziuplakiem wtórnym. W skrzynkach lęgowych gnieździ się sporadycznie.

Nory ziemne

Fragment kolonii lęgowej brzegówek
Patagonki przy norach
Młode pójdźki ziemne przed swoją norą

Szczeliny skalne

Gatunki krajowe gnieżdżace się zwykle dość głęboko w szczelinach skalnych, pod kamieniami:

Budowle owadów społecznych

Wymarła świergotka rajska przy wejściu do gniazda w termitierze (1922 r.)

Gatunki krajowe nie gnieżdżą się w gniazdach owadów społecznych. Poniżej podane są przykłady ze świata z podziałem na miejsca gniazdowania:

W gniazdach termitów gnieździ się co najmniej 49 gatunków ptaków, w tym 25% zimorodków. Wiele ptaków zwykle nie odżywia się owadami z termitiery, w której gniazdują.

Dziuplaki i półdziuplaki

Półdziuplaki są to gatunki gnieżdżące się nie w dziupli zamkniętej ze wszystkich stron, z jednym wąskim otworem wejściowym, ale w różnego rodzaju szczelinach murów, próchniejących drzew, pod kamieniami. Spośród gatunków krajowych byłyby to na przykład pliszka siwa i górska, muchołówka szara i mała, często białorzytka.

Kolor jaj

Jaja szpaka

Skorupki jaj gatunków ptaków gniazdujących w dziuplach, jamach i innych ciemnych ukryciach na ogól nie mają koloru kamuflującego, ale są jasnoniebieskie lub białe. Inaczej mówiąc gatunków budujących gniazda ukryte (czyli dziuplaków) lub odkryte zamknięte, w przeciwieństwie do budujących gniazda odkryte otwarte, zwłaszcza naziemne. Wynika to z braku selekcji w kierunku tworzenia jaj o maskujących deseniach. Prawdopodobnie też ułatwia ich znalezienie przy słabym oświetleniu. Jeżeli dany gatunek dziuplaka miał przodków gnieżdżących się w gniazdach otwartych, może zachowywać wciąż ślady deseniu na skorupce. Wśród dziuplaków są to na przykład nurek i maskonur, sikory. Z kolei biała lub kremowa barwa jaj gołębi może sugerować, że wszystkie gołębie były pierwotnie dziuplakiami.

Zmniejszanie wylotu dziupli

Kowalik przy dziupli ze zmniejszonym otworem

Niektóre gatunki dziuplaków zmniejszają otwór dziupli.

Spośród gatunków krajowych robi tak kowalik, zalepiając go gliną i iłem, czasem z dodatkiem nawozu krowiego. Jest to odzwierciedlone w niektórych jego nazwach ludowych - kowal zalepiacz, lepiarz, zalepiarz.

Z kolei samica subtropikalnych i tropikalnych dzioborożców zalepia się od wnętrza w dziupli gliną i kałem na czas wysiadywania jaj i początkowy okres rozwoju piskląt. Pomaga jej w tym samiec.

Wyściółka gniazd

Niektóre gatunki dziuplaków nie wyściełają dziupli. Jest to sytuacja wyjątkowa wśród gniazdowników. Spośród gatunków krajowych są to dzięcioły i sowy (zajmujące dziuple oraz część innych). Gniazda niewysłane mają również gnieżdżące się w norach żołna i zimorodek, ponieważ zawierają jedynie odpowiednio chitynowe szczątki owadów lub ości ryb i chitynowe resztki owadów.

Znaczenie gniazdowania w dziuplach i jamach

Pisklęta sóweczki w skrzynce lęgowej

Zalety:

Wady:

Preferowane gatunki drzew

W Puszczy Białowieskiej najbardziej dziuplastymi i najchętniej wybieranymi przez dziuplaki drzewami są graby, głównie starsze, niestety wycinane w gospodarczych częściach puszczy na opał.

Skrzynki lęgowe a dziuple naturalne

Muchołówka białoszyja przy skrzynce lęgowej

Skrzynki lęgowe odgrywają ważną rolę w lasach gospodarczych, ponieważ liczba dziupli jest tam niewystarczająca. Ponadto uważane są one za bezpieczniejsze od dziupli. W Puszczy Białowieskiej stwierdzono jednak, że jest w nich więcej pasożytów. Wynika to stąd, że w skrzynkach pozostałości gniazd gromadzą się z roku na rok w większym stopniu niż w dziuplach naturalnych. Ponadto okazało się, że działają one tam jak pułapki ekologiczne przyciągające drapieżniki.

Dziuplaki a gospodarka leśna

Z badań prowadzonych chociażby w Puszczy Białowieskiej wynika, że gospodarka leśna stwarza różnorakie zagrożenia dla dziuplaków (i innych ptaków). Obniżanie wieku drzewostanów i usuwanie starych oraz martwych drzew, na przykład świerków z kornikiem, sadzenie monokultur, zmniejszenie udziału kluczowych gatunków drzew (grab, osika) prowadzi do powstawania niedoboru dziupli, zubożenia bazy pokarmowej.

Zobacz też

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Mały słownik zoologiczny; Ptaki. Busse Przemysław (red.). Wyd. I. T. I i II. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1990. ISBN 83-214-0563-0.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 Wolfgang Makatsch: Ptak i gniazdo, jajo, pisklę. Tłumaczył Paweł Kozłowski. Wyd. pierwsze. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1957, s. 42-47.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 Jerzy Gotzman, Bolesław Jabłoński: Gniazda naszych ptaków. Tablice kolorowe Jerzy Desselberger. Wyd. pierwsze. Warszawa: Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, 1972.
  4. 1 2 3 Wojciech Gil: Tajemniczy las. Warszawa: Centrum Informacyjne Lasów Państwowych, 2010. ISBN 978-83-61633-18-1.
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Dorota Czeszczewik, Wiesław Walankiewicz. Ekologia i biologia ptaków Puszczy Białowieskiej z perspektywy czterdziestoletnich badań. Ecology and biology of birds in the Białowieża Forest: a 40-year perspective. „Leśne Prace Badawcze / Forest Research Papers”. 77 (4), s. 332–340, Grudzień / December 2016. DOI: 10.1515/frp-2016-0034. ISSN 2082-8926.
  6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 Colin J. O. Harrison, Peter Castell: Bird Nests, Eggs and Nestlings of Britain and Europe with North Africa and the Middle East. Wyd. New Edition. London, Glasgow, New York, Sydney, Auckland, Toronto, Johannesburg: HarperCollinsPublishers, 1989, seria: Collins Field Guide. ISBN 0-00-220125-9. (ang.).
  7. 1 2 3 R. E. Denny, R. W. Summers. Nest site selection, management and breeding success of Crested Tits Parus cristatus at Abernethy Forest, Strathspey. „Bird Study”. 43 (3), s. 371-379, 1996. DOI: 10.1080/00063659609461031. ISSN 0006-3657. (ang.).
  8. 1 2 François Lovaty. Occurrence of dead wood and nest sites for nesting by the Crested Tit Lophophanes cristatus: A case study in a Seaside Pine Pinus pinaster forest in West France. „Alauda”. 82 (1), s. 3–18, 2014. Société d'Etudes Ornithologiques de France. ISSN 0002-4619. (ang.).
  9. 1 2 3 4 Andrzej Kruszewicz: Ptaki Polski. Warszawa: MULTICO, 2007, s. 66, 166, 170, 240–245, 277–278. ISBN 978-83-7073-474-9.
  10. 1 2 3 4 4. Gniazda i miejsca odpoczynku. W: Roy Brown, John Ferguson, Michael Lawrence, David Lees: Tropy i ślady ptaków. MUZA SA, 2006, s. 97–99. ISBN 83-7319-860-1.
  11. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Paul J. Baicich, Colin J. O. Harrison: A guide to the Nests, Eggs, and Nestlings of North American Birds. Illustrations by Andrew Burton, Philip Burton and Terry O'Nele; Egg Photographs by F Greenaway and Clark Sumida. Wyd. Second Edition. San Diego, London, Boston, New York, Sydney, Tokyo, Toronto: Academic Press, 1997, seria: Collins Field Guide. ISBN 0-12-072831-1. (ang.).
  12. ↑ Richard B. Sherley, Barbara J. Barham, Peter J. Barham, T. Mario Leshoro i inni. Artificial nests enhance the breeding productivity of African Penguins (Spheniscus demersus) on Robben Island, South Africa. „Emu”. 112 (2), s. 97–106, 2012. DOI: 10.1071/MU11055. (ang.).
  13. ↑ Juan F. Masello, Petra Quillfeldt. Chick growth and breeding success of the Burrowing Parrot. „The Condor”. 104 (3), s. 574–586, 2002. DOI: 10.1093/condor/104.3.574. (ang.).
  14. 1 2 3 4 5 6 Nicholas E. Collias. The evolution of nests and nest-building in birds. „Am. Zoologist”. 4, s. 175–190, 1964. DOI: 10.1093/icb/4.2.175. (ang.).
  15. ↑ Gregory B. P. Davies, Craig T. Symes, Hugh N. Chittenden3and, J. Richard Peek. Mangrove kingfishers (Halcyon senegaloides; Aves: Alcedinidae) nesting in arboreal Nasutitermes (Isoptera: Termitidae: Nasutitermitinae) termitaria in central Mozambique. „Annals of the Ditsong National Museum of Natural History”. 2, s. 146–152, 2012. (ang.).
  16. 1 2 3 4 Marcelo Ferreira de Vasconcelos, Diego Hoffmann, Mércia Caroline de Araújo, Prinscila Neves Vasconcelos. Bird-termite interactions in Brazil: A review with perspectives for future studies. „Biota Neotrop.”. 15 (1), 2015. DOI: 10.1590/1676-06032014003514. (ang.).
  17. ↑ Tania Sanchez-Martinez, Katherine Renton. Availability and selection of arboreal termitaria as nest‐sites by Orange‐fronted Parakeets Aratinga canicularis in conserved and modified landscapes in Mexico. „Ibis”. 151 (2), s. 311–320, 2009. DOI: 10.1111/j.1474-919X.2009.00911.x. (ang.).
  18. 1 2 Donald J. Brightsmith. Use of Arboreal Termitaria by Nesting Birds in the Peruvian Amazon. „The Condor”. 102 (3), s. 529–538, 2000. DOI: 10.1093/condor/102.3.529. (ang.).
  19. ↑ Alexander Skutch. Life history notes on puff-birds. „The Wilson Bulletin”. 60 (2), s. 81–97, 1948. (ang.).
  20. 1 2 L. P. Gonzaga, N. J. Collar. A nest of Banded Cotinga Cotinga maculata; Short Communications. „Cotinga”. 32, s. 165–166, 2010. Neotropical Bird Club. (ang.).
  21. 1 2 Silvia Centrón, Paul Smith, Hugo del Castillo, Rob P. Clay i inni. Distribution and status of the Rufous-tailed Jacamar Galbula ruficauda (Aves: Galbulidae) in Paraguay. „Revista peruana de biología”. 23 (3), s. 347–350, 2016. DOI: 10.15381/rpb.v23i3.12875. (ang.).
  22. ↑ F. Haverschmidt. Nesting of a Jacamar in a Termite Nest. „The Condor”. 60 (1), s. 71, 1958. (ang.).
  23. 1 2 3 4 5 Frank B. Gill: Ornithology. Wyd. 2. New York: W.H. Freeman and Company, 2001. ISBN 978-0-7167-2415-5. (ang.).
  24. ↑ Jan Sokołowski: Ptaki ziem polskich. Wyd. II. T. tom 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo naukowe, 1972.
  25. ↑ Janusz Strutyński: Polskie nazwy ptaków krajowych. Wyd. I. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1972, seria: Prace Komisji Językoznawstwa nr 33.

Bibliografia