Histamina

Histamina
Ogólne informacje
Charakterystyka fizyczna
białe igły (po krystalizacji z chloroformu)
Wzór Hilla

C5H9N3

Masa molowa

111,15 g/mol

Identyfikacja
Numer CAS

51-45-6
56-92-8 (dichlorowodorek)
23297-93-0 (difosforan)

PubChem

774

DrugBank

DB05381

Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą
stanu standardowego (25 °C, 1000 hPa)
Klasyfikacja medyczna
ATC

L03AX14, V04CG03

Więcej identyfikatorów i właściwości może znajdować się w Wikidanych
Multimedia w Wikimedia Commons

Histamina (β-imidazolyloetyloamina) – organiczny związek chemiczny, heterocykliczna amina będąca pochodną imidazolu zawierającą boczny łańcuch etyloaminowy. Występuje naturalnie w organizmie ludzkim, pełni funkcję mediatora procesów zapalnych, mediatora odczynu alergicznego, neuroprzekaźnika oraz pobudza wydzielanie kwasu żołądkowego.

Została otrzymana po raz pierwszy na drodze chemicznej przez A. Windausa i W. Vogta w roku 1907. W roku 1910 Dale i Laidlaw udowodnili znaczenie histaminy w patomechanizmie anafilaksji, a w roku 1937 Bovet i Staub opublikowali pierwsze dane na temat skuteczności blokowania receptorów histaminowych.

Powstawanie i występowanie

Histamina jest hormonem tkankowym zaliczanym do neurohormonów, wytwarzanym z aminokwasu histydyny. W organizmie ludzkim powstaje w wyniku dekarboksylacji histydyny w obecności fosforanu pirydoksalu. Jej produkcja zachodzi w wielu miejscach. Najwyższe stężenia obserwuje się w płucach, skórze, błonie śluzowej nosa i żołądka.

Dekarboksylacja histydyny do histaminy

Jest magazynowana w formie nieczynnej w ziarnistościach bazofili (granulocytach zasadochłonnych) i mastocytów (komórek tucznych znajdujących się w tkance łącznej, przede wszystkim w okolicy naczyń krwionośnych i limfatycznych oraz nerwów), skąd może być uwalniana w czasie reakcji zapalnej. W żołądku występuje w histaminocytach, a w ośrodkowym układzie nerwowym w neuronach histaminergicznych.

Aminy biogenne (w tym histamina) występują w wielu artykułach żywnościowych, przede wszystkim wytwarzanych i dojrzewających przy udziale procesów fermentacyjnych, także nieświeżych, lub silnie skażonych mikrobiologicznie. Prekursorami tych amin są aminokwasy uwalniane z białek na drodze hydrolizy.

Histamina występuje głównie w surowcach rybnych, a spożycie ich dużej ilości wiąże się z zatruciem pokarmowym. Zawartość histaminy w surowcach i przetworach rybnych zależy przede wszystkim od ilości wolnej histydyny w mięśniach, obecności aktywatorów i inhibitorów dekarboksylaz, a także od rodzaju i wielkości populacji bakteryjnej.

Rola w organizmie

W wyniku reakcji antygenu z przeciwciałami we krwi człowieka lub pod wpływem czynników niszczących błonę komórki tucznej magazynującej histaminę (np. wskutek zimna lub ucisku, a także pod wpływem zmian pH, składu jonów i leków pobudzających aktywność histaminy) dochodzi do uwalniania histaminy i rozwoju reakcji zapalnej. Wyzwolona z tkanek histamina wiąże się ze swoistymi receptorami, a następnie ulega przemianie do nieczynnych produktów. Po degranulacji komórek tucznych histamina przenika do naczyń krwionośnych, a jej poziom we krwi rośnie między 2,5 a 5 minutami i wraca do poziomu wyjściowego po 15–30 minutach. Działanie histaminy opiera się na pobudzaniu receptorów H1, H2, H3 i H4

Efektem pobudzenia receptorów H1 jest:

Histamina wydzielona w dużych ilościach do tkanki podskórnej drażni zakończenia nerwowe, powodując świąd i ból.

Efektem pobudzenia receptorów H2 są:

Receptory H3 znajdują się w OUN, w podwzgórzu. Histamina odgrywa tam rolę neuroprzekaźnika. Receptory H3 modulują syntezę histaminy i jej uwalnianie w ośrodkowym układzie nerwowym oraz mogą obniżać jej uwalnianie z komórek tucznych i hamować uwalnianie prozapalnych tachykinin z włókien C, bez otoczki mielinowej w drogach oddechowych. Efekty pobudzenia receptora H4 wymagają dalszych badań.

Udział w reakcji alergicznej

Histamina uczestniczy w zapaleniu alergicznym jako mediator prozapalny nie tylko wczesnej i późnej fazy odczynu, ale prawdopodobnie wpływa także na odległe następstwa choroby w postaci przebudowy dróg oddechowych. W alergicznej reakcji natychmiastowej centralną rolę odgrywa proces aktywacji receptora H1. Kontakt z alergenem powoduje wylew histaminy z ziarnistości niektórych ludzkich komórek odpornościowych np. mastocytów i silne podrażnienie skóry, błony śluzowej jelit, nosa, oskrzeli i płuc. Odpowiednio do tych lokalizacji wywołuje to: pokrzywkę skórną, biegunkę, katar sienny, astmę, a u niektórych – wstrząs anafilaktyczny (np. wskutek ukąszenia osy lub pszczoły). Histamina odpowiada za wystąpienie objawów:

Histamina zmienia też właściwości błony komórkowej, wskutek czego do wnętrza komórki może dostać się zbyt dużo jonów wapnia i sodu, co może wywoływać nadmierne skurcze mięśni oskrzeli i stanów zagrożenia życia.

Diagnostyka

Histamina jest stosowana w celach diagnostycznych, jako dodatnia próba kontrolna w badaniach chorób alergicznych. Badania na histaminę w kale wykonuje się, aby zdiagnozować nietolerancję histaminy, zwłaszcza gdy pojawiają się dolegliwości żołądkowo-jelitowe (np. wzdęcia, biegunki), skórne (np. pokrzywka), neurologiczne (np. migreny), czy oddechowe (np. kaszel). Histamina może pochodzić zarówno z diety, jak i być wytwarzana przez bakterie jelitowe, dlatego badanie pozwala określić, czy mikrobiota jelitowa jest dodatkowym źródłem histaminy.

Terapia przeciwhistaminowa

Leki antyhistaminowe mogą pomóc w zapobieganiu i leczeniu objawów alergii, a także pospolitego przeziębienia. Mogą również być użyte w leczeniu lęku i bezsenności. Są one odwracalnymi i konkurencyjnymi blokerami receptora H1. Nie wpływają na receptor H2. Wyróżnia się wśród nich:

  • leki przeciwhistaminowe I generacji – nie są selektywne, działają także na inne receptory. Łatwo przenikają do ośrodkowego układu nerwowego, przez co mogą powodować senność, otępienie i zahamowanie odruchów. Wykazują działanie uspokajające, przeciwwymiotne, a niektóre z nich działają miejscowo znieczulająco. Skutecznie zwalczają miejscowe objawy alergiczne (np. bąble pokrzywkowe, obrzęki i świąd). W zmianach alergicznych ze strony błon śluzowych (jak alergiczny nieżyt nosa i zatok przynosowych, eozynofilowe zapalenie przełyku czy astma oskrzelowa) nie działają lub działają słabo.
  • leki przeciwhistaminowe II generacji – selektywne blokery receptorów H1. Nie działają blokująco na receptory cholinergiczne i inne receptory centralnego i obwodowego układu nerwowego. Nie powodują też sedacji i innych działań niepożądanych właściwych dla leków I generacji. Najnowsze leki z tej grupy są metabolitami leków I i II generacji. Wyjątkiem jest bilastyna, która stanowi odrębną cząsteczkę. Substancję stosuje się w leczeniu objawowego alergicznego nieżytu nosa (całorocznego i sezonowego) oraz spojówek i pokrzywki. Leki przeciwhistaminowe najnowszej generacji wyróżnia wysoka selektywność receptorowa i wysokie powinowactwo do receptora H1, a także długi biologiczny okres półtrwania (u bilastyny: 10–14 godzin) oraz długi czas działania (do 24–26 godzin) przy regularnym podawaniu leku.

Przy nietolerancji histaminy można próbować obniżać jej poziom za pomocą diety antyhistaminowej (dieta niskohistaminowa, ang. low-histamine diet). Polega ona na eliminacji produktów bogatych w histaminę. Pokarmy i napoje bogate w histaminę:

  • drożdże i ekstrakty drożdżowe
  • sery dojrzewające
  • fermentowane produkty mleczne
  • konserwy rybne, takie jak makrela i tuńczyk oraz inne produkty w puszkach
  • kapusta, ogórki kiszone i produkty fermentowane
  • produkty wędzone, takie jak kiełbasa, szynka, boczek czy salami
  • owoce morza i skorupiaki
  • ocet

Zastosowanie w lecznictwie

Bywa stosowana w maściach jako środek powodujący zaczerwienienie i rozgrzanie skóry.

Zatrucia

Histamina zawarta w żywności nie ulega rozkładowi w procesie obróbki termicznej. Spożyta z pokarmem jest w dużym stopniu wiązana i dezaktywowana przez diaminooksydazę w przewodzie pokarmowym, co obniża jej toksyczność. W przypadku niewystarczającej aktywności diaminooksydazy, spowodowanej na przykład predyspozycjami genetycznymi, zażywaniem leków lub spożytym alkoholem, histamina może powodować efekty toksyczne.

Przypisy

  1. 1 2 3 4 CRC Handbook of Chemistry and Physics, William M. Haynes (red.), wyd. 95, Boca Raton: CRC Press, 2014, s. 3-302, ISBN 978-1-4822-0867-2, OCLC 911557441 (ang.).
  2. ↑ Podręczny słownik chemiczny, Romuald Hassa (red.), Janusz Mrzigod (red.), Janusz Nowakowski (red.), Katowice: Videograf II, 2004, s. 163, ISBN 83-7183-240-0, OCLC 749698778.
  3. ↑ Histamina (nr H7125) – karta charakterystyki produktu Sigma-Aldrich (Merck) na obszar Polski.
  4. 1 2 3 Histamine, [w:] ChemIDplus [online], United States National Library of Medicine [dostęp 2012-12-16] (ang.).
  5. ↑ Histamina [PDF], karta charakterystyki produktu Sigma-Aldrich, Merck, numer katalogowy: H7125 [dostęp 2015-11-22].
  6. 1 2 D.K. Cavanah, T.B. Casale: Histamine. W: The Mast Cell in Health and Disease. M.A. Kaliner, D.D. Metcalfe (red.). T. 62. Marcel Dekker, Inc., 1993, s. 321–342, seria: Lung Biology in Health and Desease. ISBN 978-0-8247-8732-5.
  7. ↑ B.I. Hirschowitz, H-2 histamine receptors, „Annual Review of Pharmacology and Toxicology”, 19, 1979, s. 203–244, DOI: 10.1146/annurev.pa.19.040179.001223, PMID: 36826 [dostęp 2024-10-22] (ang.).
  8. ↑ A. Windaus, W. Vogt, Synthese des Imidazolyl‐äthylamins, „Berichte der deutschen chemischen Gesellschaft”, 40 (3), 1907, s. 3691–3695, DOI: 10.1002/cber.190704003164 [dostęp 2024-10-22] (niem.).
  9. 1 2 Anna Lewandowska-Polak, Marek L. Kowalski, Leki antyhistaminowe w chorobach alergicznych, „Przegląd Alergologiczny”, 1 (2), 2004, s. 42–47 [zarchiwizowane z adresu 2014-08-15].
  10. ↑ Edward Ozga Michalski, Histamina i alergia, Portal Farmaceutyczno-Medyczny [zarchiwizowane 2014-07-22].
  11. ↑ Anna Szcześniak, Nietolerancja histaminy i wszystko co powinieneś o niej wiedzieć [online], Instytut Mikroekologii [dostęp 2024-10-21].
  12. ↑ Marek Jutel, Katarzyna Solarewicz-Madejek, Bilastyna – nowy lek przeciwhistaminowy, „Alergia”, 3/2011, s. 37–39 [zarchiwizowane 2014-05-18].
  13. ↑ Nietolerancja histaminy - przyczyny, objawy, diagnostyka, leczenie. Diagnostyka S.A., 2023-01-25. [dostęp 2025-03-30].
  14. ↑ Justyna Kowalska-Bąbik, Dieta antyhistaminowa. Czy histamina może szkodzić? [online], Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, 22 maja 2023 [dostęp 2024-10-21].
  15. ↑ Ronald A. Benner, Scombrotoxin, [w:] Bad Bug Book. Foodborne Pathogenic Microorganisms and Natural Toxins, wyd. 2, U.S. Food and Drug Administration, 2012, s. 207–210 [dostęp 2025-05-25] (ang.).

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Przeczytaj ostrzeżenie dotyczące informacji medycznych i pokrewnych zamieszczonych w Wikipedii.