Jerzy Zelnik (2022) | |
| Data i miejsce urodzenia |
14 września 1945 |
|---|---|
| Zawód | |
| Lata aktywności |
od 1963 |
| Odznaczenia | |


Jerzy Zelnik (ur. 14 września 1945 w Krakowie) – polski aktor teatralny, filmowy i telewizyjny, kojarzony głównie z rolą Ramzesa XIII w filmie Faraon (1965) Jerzego Kawalerowicza, scenarzysta małych form teatralnych (monodramów, etiud), reżyser teatralny, dyrektor artystyczny Teatru Nowego w Łodzi w latach 2005–2008.
Urodził się w Krakowie, ale dorastał w Warszawie. Pochodzi z rodziny o żydowskich korzeniach. Jest synem Haliny, tłumaczki z rosyjskiego i niemieckiego (zm. 15 października 2013), i Jana (ur. 20 lipca 1921, zm. 14 marca 2007 w Warszawie), reżysera dźwięku radiowego, autora sztuk scenicznych i słuchowisk, reżysera m.in. audycji Podwieczorek przy mikrofonie. Od dzieciństwa przejawiał skłonności artystyczne.
Uczył się w XXXVII Liceum Ogólnokształcącym im. Jarosława Dąbrowskiego w Warszawie, ale ukończył VI LO im. Tadeusza Reytana (1963). Studiował na Wydziale Aktorskim tamtejszej Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej, którą ukończył w 1968; w przedstawieniu dyplomowym zagrał Aleksandra Wierszynina w tragikomedii Antona Czechowa Trzy siostry (1901).
Zadebiutował rolą Karola Kriebla w sztuce Václava Havla Puzuk, czyli uporczywa niemożność koncentracji (1968), przy której pełnił także funkcję asystenta reżysera, na scenie Starego Teatru im. Heleny Modrzejewskiej w Krakowie. W krakowskim teatrze grał do 1970, w tym czasie wcielił się m.in. Lizandra w Szekspirowskiej komedii Sen nocy letniej (1970). W latach 1970–1973 był aktorem Teatru Dramatycznego w Warszawie, w którym wystąpił m.in. jako Oktawian w sztuce Williama Szekspira Juliusz Cezar (1971) i Maska w dramacie Stanisława Wyspiańskiego Wyzwolenie (1972). Następnie grał w warszawskich teatrach: Powszechnym im. Zygmunta Hübnera (1979–1986, 1992–2005), Scena Prezentacje (1981, 1998), Studio im. Stanisława Ignacego Witkiewicza (1986–1992), Muzycznym Roma (1994) i Ochoty (2002). Zagrał gościnnie także w stołecznych teatrach: Stołecznej Estrady (jako Peryt Ryszard w spektaklu Juliusza Słowackiego Złota Czaszka w 1974), im. Aleksandra Fredry w Gnieźnie (jako tytułowy bohater w przedstawieniu Słowackiego Mindowe w 1975), Współczesnym w Szczecinie (jako Banco w sztuce Eugène Ionesco Macbett w 1976), Powszechnym w Łodzi (jako Niechludow w spektaklu Lwa Tołstoja Zmartwychwstanie w 1977), POSK w Londynie (jako Strzycki w komedii Juliana Tuwima Porwanie Sabinek w 1987), Scenie na Piętrze w Poznaniu (1999), im. Heleny Modrzejewskiej w Legnicy (2001), Dramatycznym im. Aleksandra Węgierki w Białymstoku (jako tytułowy Makbet w 2002), Wrocławskim Teatrze Pantomimy (jako Guślarz w dramacie Mickiewicza Dziady w 2002) i Nowym im. Kazimierza Dejmka (jako tytułowy bohater Don Juana w 2008). W 2006 otrzymał nagrodę sekcji krytyków teatralnych ZASP za „inicjatywę polegającą na zaangażowaniu absolwentów rocznika 2004/2005 PWSFTViT w Łodzi w projekcie Scena Młodych”. W latach 2005–2008 był dyrektorem artystycznym Teatru Nowego w Łodzi.
Na ekranie kinowym zadebiutował rolą w komedii Leonarda Buczkowskiego Smarkula (1963). Uznanie krytyków i sympatię widzów zdobył podwójną kreacją pragnącego przeprowadzić reformy następcy tronu, a następnie faraona, Ramzesa XIII, i rozszalałego Lykona w ekranizacji powieści Bolesława Prusa Faraon (1965) w reżyserii Jerzego Kawalerowicza. Zagrał w trzech filmach Andrzeja Wajdy: doktora Burtona w Przekładańcu (1968), Judę z Kiriatu w Piłacie i innych (Pilatus und andere – ein Film fur Karfreitag, 1971) i Steina, pracownika kantoru w fabryce Grunspana, w adaptacji powieści Władysława Reymonta Ziemia obiecana (1974).
Zasłynął także jako tytułowy szlachetny prawnik Franciszek Murek w serialu Doktor Murek (1979) na podstawie powieści Tadeusza Dołęgi-Mostowicza. Za występ w roli Zygmunta Augusta w serialu Królowa Bona (1980) zdobył nagrodę zespołową I stopnia Przewodniczącego Komitetu ds. Radia i Telewizji za osiągnięcia aktorskie, a w szczególności za przybliżenie postaci historycznych. Wystąpił w dramacie historycznym Epitafium dla Barbary Radziwiłłówny (1982) z Anną Dymną. Zebrał pochlebne recenzje za rolę hrabiego Henryka w telewizyjnej inscenizacji spektaklu Zygmunta Krasińskiego Nie-Boska komedia (1982; reż. Zygmunt Hübner). W telewizyjnej adaptacji opowiadań Jarosława Iwaszkiewicza Trzy młyny (1984) pojawił się jako homoseksualny koneser sztuki zakochany w młodym Julianie (Jan Jankowski).
Występował w roli Krzysztofa Malickiego, pierwszej wielkiej miłości Elżbiety Chojnickiej (Barbara Bursztynowicz), w telenoweli TVP1 Klan (1997–1999, 2006, 2007).
Wziął udział w projekcie Verba Sacra. W 2006 odcisnął dłoń na Promenadzie Gwiazd podczas XI Festiwalu Gwiazd w Gdańsku. Uczestniczył w czwartej edycji programu rozrywkowego Jak oni śpiewają w Polsacie.
30 sierpnia 1969, po namowach przyszłej żony, przyjął chrzest w kościele Bożego Ciała w Krakowie. Wcześniej był niewierzący.
W latach 60. był związany z aktorką Barbarą Rylską. W październiku 1969 poślubił Urszulę Warszadę, z którą ma syna, Mateusza (ur. 1981). Żona Zelnika w 2011 przeszła rozległy wylew krwi do mózgu i zmarła 27 kwietnia 2014.
W 2010 wszedł w skład komitetu poparcia Jarosława Kaczyńskiego w wyborach prezydenckich. W 2015 roku zaangażował się w kampanię prezydencką kandydata PiS Andrzeja Dudy.
W marcu 2016 media ujawniły, że w IPN odnaleziono dokumenty świadczące o współpracy Zelnika z SB. Aktor, według dokumentów, podpisał zobowiązanie do współpracy 16 stycznia 1964 i został zarejestrowany jako TW „Jaracz”. Współpraca trwała do sierpnia 1966. Zelnik miał przekazywać informacje na temat Jerzego Kowadło-Kowalika. Początkowo tłumaczył, że nie pamięta współpracy z SB i że „wyparowało mu to z pamięci”. Ostatecznie przyznał, że był współpracownikiem SB, wyznając: Ze swej strony zapewniam, że stanę w tej sprawie w prawdzie. Już teraz proszę o wybaczenie osoby, które mogłem skrzywdzić.