Macierz unitarna

Równoważne warunki

Jeżeli ${\displaystyle U}$ jest zespoloną macierzą kwadratową to następujące warunki są równoważne:

1. ${\displaystyle U}$ jest unitarna.
2. ${\displaystyle U^{\dagger }}$ jest unitarna.
3. macierz odwrotna do ${\displaystyle U}$ jest równa macierzy hermitowsko sprzężonej do ${\displaystyle U,}$ tj. ${\displaystyle U^{-1}=U^{\dagger }.}$
4. Kolumny ${\displaystyle U}$ tworzą bazę ortonormalną w ${\displaystyle \mathbb {C} ^{n}}$ ze względu na iloczyn wewnętrzny.
5. Wiersze ${\displaystyle U}$ tworzą bazę ortonormalną w ${\displaystyle \mathbb {C} ^{n}}$ ze względu na iloczyn wewnętrzny.
6. ${\displaystyle U}$ jest izometrią ze względu na zwykłą normę.
7. ${\displaystyle U}$ jest macierzą normalną z wartościami własnymi leżącymi na okręgu jednostkowym.

Macierze unitarne 1×1

Ogólna postać macierzy unitarnej 1×1:

${\displaystyle U=e^{i\varphi }{\begin{bmatrix}1\end{bmatrix}},}$

która zależy od 1 rzeczywistego parametru ${\displaystyle \varphi .}$ Wyznacznik takiej macierzy wynosi:

${\displaystyle \det(U)=e^{i\varphi }.}$

Przypadek gdy ${\displaystyle \varphi =0}$ jest trywialny: wyznaczniki macierzy jest równy 1, istnieje tylko jedna taka macierz o postaci ${\displaystyle U={\begin{bmatrix}1\end{bmatrix}},}$ która tworzy 1-elementową grupę nazywaną grupą SU(1).

Macierze unitarne 2×2

Ogólna postać macierzy unitarnej 2×2:

${\displaystyle U=e^{i\varphi }{\begin{bmatrix}a&b\\-{\overline {b}}&{\overline {a}}\end{bmatrix}},\qquad |a|^{2}+|b|^{2}=1,}$

która zależy od 4 rzeczywistych parametrów (${\displaystyle \varphi }$ oraz trzy parametry niezależne występujące w zapisie liczb zespolonych ${\displaystyle a,b}$); ${\displaystyle {\overline {a}},{\overline {b}}}$ - liczby sprzężone do liczb ${\displaystyle a,b}$). Wyznacznik takiej macierzy wynosi:

${\displaystyle \det(U)=e^{i\varphi }.}$

Gdy ${\displaystyle \varphi =0,}$ to wyznaczniki macierzy jest równy 1. Grupa tworzona przez takie macierze unitarne jest nazywana grupą SU(2).

Macierz ${\displaystyle U}$ może być napisana w alternatywnej formie:

${\displaystyle U=e^{i\varphi }{\begin{bmatrix}e^{i\varphi _{1}}\cos \theta &e^{i\varphi _{2}}\sin \theta \\-e^{-i\varphi _{2}}\sin \theta &e^{-i\varphi _{1}}\cos \theta \end{bmatrix}};}$

po podstawieniu ${\displaystyle \varphi _{1}=\psi +\Delta }$, ${\displaystyle \varphi _{2}=\psi -\Delta }$ otrzymamy faktoryzację:

${\displaystyle U=e^{i\varphi }{\begin{bmatrix}e^{i\psi }&0\\0&e^{-i\psi }\end{bmatrix}}{\begin{bmatrix}\cos \theta &\sin \theta \\-\sin \theta &\cos \theta \end{bmatrix}}{\begin{bmatrix}e^{i\Delta }&0\\0&e^{-i\Delta }\end{bmatrix}}.}$

Wyrażenie to podkreśla związek między macierzami unitarnymi 2×2 a macierzami obrotu 2×2 o kącie obrotu ${\displaystyle \theta .}$

Jest wiele możliwych sposobów faktoryzowania danej macierzy.

Macierze unitarne 3×3

Ogólna postać macierzy unitarnej 3×3:

${\displaystyle U={\begin{bmatrix}1&0&0\\0&e^{i\varphi _{4}}&0\\0&0&e^{i\varphi _{5}}\end{bmatrix}}K{\begin{bmatrix}e^{i\varphi _{1}}&0&0\\0&e^{i\varphi _{2}}&0\\0&0&e^{i\varphi _{3}}\end{bmatrix}},}$

która zależy od 9 rzeczywistych parametrów: pięciu parametrów ${\displaystyle \varphi _{n},n=1,2,3,4,5}$ oraz 4 parametrów, za pomocą których wyraża się macierz ${\displaystyle K,}$ która jest macierzą Cabibbo-Kobayashi-Maskawa (jest to macierz unitarna 3×3).

Macierz ewolucji czasowej

Dla przykładu operator ewolucji czasowej wektora stanu układu kwantowego można przedstawić w postaci macierzy unitarnej; wektor stanu w chwili ${\displaystyle t}$ otrzymuje się z pomnożenia wektora stanu w chwili ${\displaystyle t_{0}}$ przez macierz ewolucji czasowej ${\displaystyle U(t,t_{0}),}$ czyli

${\displaystyle |\Psi (t)\rangle =U(t,t_{0})|\Psi (t_{0})\rangle .}$

Wektor sprzężony do powyższego wektora ma postać:

${\displaystyle \langle \Psi (t)|=\langle \Psi (t_{0})|U^{\dagger }(t,t_{0}).}$

Ponieważ

${\displaystyle U^{\dagger }(t,t_{0})U(t,t_{0})=1,}$

długość wektora stanu w chwili ${\displaystyle t}$ wynosi

${\displaystyle \langle \Psi (t)|\Psi (t)\rangle =\langle \Psi (t_{0})|U^{\dagger }(t,t_{0})U(t,t_{0})|\Psi (t_{0})\rangle =\langle \Psi (t_{0})|\Psi (t_{0})\rangle .}$

Macierz unitarna ewolucji czasowej zachowuje więc długość wektora stanu. Dzięki temu możliwe jest nadanie interpretacji probabilistycznej formalizmowi mechaniki kwantowej.

Wartość oczekiwana pomiaru

Wartość oczekiwaną pomiaru ${\displaystyle \langle O\rangle (t)}$ w chwili ${\displaystyle t}$ z pomiaru wykonanego na zespole identycznie przygotowanych układów kwantowych, gdzie pomiarowi wielkości fizycznej ${\displaystyle O}$ odpowiada operator pomiaru ${\displaystyle {\hat {O}}}$ (reprezentowany przez macierz hermitowską), oblicza się ze wzoru:

${\displaystyle \langle {\hat {O}}\rangle (t)=\langle \Psi (t)|{\hat {O}}\Psi (t)\rangle ,}$

co oznacza, że należy obliczyć wynik działania operatora pomiaru na stan ${\displaystyle |\Psi (t)\rangle }$ układu w chwili ${\displaystyle t}$ i pomnożyć wynik przez wektor sprzężony. Korzystając z zależności czasowej wektora stanu (wzory 1 i 2 powyżej), otrzymamy:

${\displaystyle \langle O\rangle (t)=\langle \Psi (t)|{\hat {O}}\Psi (t)\rangle =\langle \Psi (t_{0})|U^{\dagger }(t,t_{0}){\hat {O}}U(t,t_{0})|\Psi (t_{0})\rangle .}$

Jeżeli oznaczymy

${\displaystyle {\hat {O}}(t)=U^{\dagger }(t,t_{0}){\hat {O}}U(t,t_{0}),}$

to powyższy wzór przyjmie postać:

${\displaystyle \langle O\rangle (t)=\langle \Psi (t_{0})|{\hat {O}}(t)\Psi (t_{0})\rangle .}$

Wartość oczekiwana z pomiaru w chwili ${\displaystyle t_{0}}$ ma postać:

${\displaystyle \langle O\rangle (t_{0})=\langle \Psi (t_{0})|{\hat {O}}(t_{0})\Psi (t_{0})\rangle .}$

Widać z powyższego, że wartość oczekiwaną z pomiaru można obliczać działając na wektor stanu operatorem pomiaru, którego postać ewoluuje w czasie zgodnie ze wzorem ${\displaystyle {\hat {O}}(t)=U^{\dagger }(t,t_{0}){\hat {O}}U(t,t_{0}).}$

Jest to tzw. obraz Heisenberga, w którym wektor stanu nie zmienia się z upływem czasu, ale zmieniają się operatory.

Inne przykłady macierzy unitarnych w fizyce

• macierze sigma (Pauliego)
• macierze gamma (Diraca)
• macierz S
• macierz CKM