Mokobody

Przynależność terytorialna

Obszar, na którym położone są Mokobody, wielokrotnie zmieniał przynależność państwową. Pierwotnie należał do Polski, w latach 1041–1323 do Rusi, od 1323 do 1569 roku do Litwy, a po unii lubelskiej w 1569 roku wrócił do Królestwa Polskiego. Przez wieki Liwiec stanowił granicę pomiędzy Polską a Litwą oraz Mazowszem a Podlasiem, co czyniło okolice miejscem licznych najazdów.

Lokacja i właściciele

Dawne nazwy miejscowości brzmiały Mąkobody i Makowody. Wieś leżała w ziemi drohickiej i była własnością rycerską. Właściciel wsi Jan Mąkobodzki w okresie władania Podlasiem przez Bolesława IV księcia mazowieckiego był kasztelanem i sędzią liwskim. Prawdopodobnie w okresie zbrojnego zatargu Kazimierza Jagiellończyka z Bolesławem stał po stronie tego ostatniego, wskutek czego utracił swoje dobra. Mokobody stały się królewszczyzną. W 1487 r. Kazimierz Jagiellończyk darował je wraz z innymi dobrami Iwaszce Bohdanowiczowi Litaworowi Chreptowiczowi, podskarbiemu dwornemu litewskiemu.

W 1496 roku miasto prywatne zostało lokowane na prawie chełmińskim, z nadaniem dwóch jarmarków. W 1510 r. nastąpiło potwierdzenie przywilejów i nadanie nazwy Nowe Miasto, która jednak się nie przyjęła. Do Unii brzeskiej istniała tu Cerkiew prawosławna^{[potrzebny przypis]}. Dobra mokobodzkie tworzyły całość wraz z dobrami wyszkowskimi. Po Chreptowiczach dobra te trafiały w ręce rodów, które nie były bezpośrednio związane z tym terenem. W wyniku spraw spadkowych Mokobody należały m.in. do Wrzelowskich, Kmitów, Ciecierskich, Oborskich, Gostomskich, Kazanowskich, Oleśnickich, Sułkowskich, Denfoffów, Czartoryskich, Ostrorogów, Ossolińskich, Jezierskich i Kuczyńskich. W pewnych okresach miasto miało kilku współwłaścicieli, co nie sprzyjało rozwojowi miasta. W 1673 roku miasto posiadał starosta drohicki Zbigniew Ossoliński.

W 1764 roku ustanowiono w Mokobodach jedną z trzech kadencji sądów ziemskich, trwającą dwie niedziele, dla wygody obywateli zamieszkujących po lewej stronie Bugu. W 1774 roku król Stanisław August Poniatowski nadał Aleksandrowi Ossolińskiemu, staroście drohickiemu, przywilej na zaprowadzenie ośmiu jarmarków rocznie. W 1776 roku miasteczko liczyło 129 domów.

Ossoliński, nabywszy Mokobody, nie uznał dawnych praw przysługujących miastu i z czasem przywłaszczył sobie grunty i pastwiska należące do mieszczan. Ci wytoczyli proces, który trwał również pod następnymi dziedzicami – hr. Janem Jezierskim i Janem Chrzanowskim – co najmniej od 1839 roku. W XIX wieku dobra mokobodzkie należały kolejno do Jezierskich, od 1843 roku do Chrzanowskich, a następnie do Wandy z Chrzanowskich Kuczyńskiej.

W miasteczku działały dwa młyny wodne i szkoła początkowa. W całej parafii i gminie Skupie nie było włościan – zamieszkiwali ją wyłącznie mieszczanie i drobna szlachta.

Powstanie styczniowe

Bardzo duży wkład Mokobody włożyły w powstanie styczniowe. Już w styczniu 1863 roku wysłały do obrony Węgrowa ok. 600 chłopów, w większości uzbrojonych w kosy. 2 lutego brali oni udział w bitwie pod Węgrowem, a także słynnym w całej Europie ataku kosynierów na działa carskie. Następnego dnia, pod Mokobodami, 1 tys. powstańców, w tym 200 strzelców, pod komendą kpt. Kuczkowskiego ps. Mucha, pobiło oddział rosyjski z Siedlec. Rosjanie ponieśli duże straty – ok. 100 zabitych oraz wielu rannych. W bitwie tej udział brali również mieszkańcy Mokobód i okolicznych zaścianków szlacheckich. Wiele osób nie walczyło bezpośrednio, ale pomagało powstańcom, dostarczając żywność i informując o ruchach wojsk rosyjskich.

Po stłumieniu powstania carska policja i wojsko rozpoczęły aresztowania powstańców. Najwybitniejszym powstańcem był urodzony w Świniarach Ludomir Benedyktowicz, który stracił w powstaniu obie dłonie. Pamiątkowa tablica na jego cześć znajduje się przy głównym wejściu do kościoła w Mokobodach. Za masowy udział mieszkańców Mokobód w powstaniu rząd carski w 1867 r., czyli kilka lat po upadku powstania styczniowego, ukarał miasteczko zabraniem mu praw miejskich i zdegradowaniem do roli wsi.

Społeczność żydowska

Żydzi zamieszkiwali Mokobody co najmniej od pierwszej połowy XIX wieku. W 1827 roku miasteczko liczyło 948 mieszkańców; w 1861 roku na 1202 mieszkańców 394 było wyznania mojżeszowego, a w 1884 roku – 486 na 1482, co stanowiło ok. 33% ludności. Według spisu z 1921 roku w Mokobodach mieszkało 290 Żydów.

W Mokobodach działał dozór bóżniczy obejmujący ponad 60 miejscowości. Istniała bożnica (zniszczona w czasie II wojny światowej) oraz mykwa. Cmentarz żydowski przy ul. Stodolnej, o powierzchni 0,54 ha, jest udokumentowany od 1829 roku – zachował się zapis w dokumentacji Dyrekcji Wyznań z 14 grudnia 1829 r. o wydatkach „na reparacyję [...] Kierkuta".

W 1942 roku ludność żydowska Mokobód została deportowana do obozu zagłady w Treblince. We wrześniu 1944 roku wójt Jan Lewicki w raporcie o stanie gminy żydowskiej zanotował: „Bóżnica uległa zniszczeniu, cmentarz i mykwa niezniszczona".

Prawdopodobnie ostatnie pochówki na cmentarzu żydowskim miały miejsce w marcu 1945 roku, po zamordowaniu w Mokobodach 7 lub 8 Żydów przez nieustalonych sprawców.

II wojna światowa i okres powojenny

Po kampanii wrześniowej w 1939 roku Mokobody znalazły się pod okupacją niemiecką i pozostawały pod nią do 1944 roku. Mury kościoła parafialnego zostały częściowo uszkodzone od kul karabinowych zarówno w czasie I, jak i II wojny światowej. W czasie okupacji na terenie powiatu siedleckiego miały miejsce zrzuty Cichociemnych, o czym przypomina tablica pamiątkowa odsłonięta w 2022 roku z inicjatywy żołnierzy jednostki GROM.

W 1960 roku wieś nawiedził pożar, który strawił 80 zabudowań.

19 grudnia 1963 roku Ministerstwo Gospodarki Komunalnej wydało decyzję o zamknięciu cmentarza żydowskiego. W uzasadnieniu wniosku władze gromadzkie opisywały cmentarz jako „zaniedbany, nieogrodzony", a „miejscowa ludność robi sobie piaskobranie". Na początku 1989 roku pracownicy Urzędu Wojewódzkiego w Siedlcach podczas wizytacji cmentarza odnaleźli kości ludzkie w wykopach po wydobywaniu piasku; na terenie cmentarza znajdowało się wówczas boisko.