Psotniki

Psotniki (gryzki)
	Psocodea
	; Graphopsocus cruciatus(inne języki)
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	zwierzęta
Typ	stawonogi
Gromada	owady
Podgromada	uskrzydlone
Nadrząd	Paraneoptera
Rząd	psotniki
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons

Psotniki, gryzki (Psocodea) – rząd owadów obejmujący dwie grupy klasyfikowane dawniej w osobnych rzędach: wolnożyjące Psocoptera oraz pasożytnicze Phthiraptera. Psocoptera uważane są obecnie za grupę parafiletyczna, obejmującą niepasożytniczych przedstawicieli wszystkich trzech podrzędów psotników: Troctomorpha, Trogiomorpha i Psocomorpha. Phthiraptera natomiast stanowią grupę monofiletyczną. Uważa się, że wyewoluowały one z niepasożytniczych Troctomorpha i stanowią takson siostrzany do Liposcelididae, klasyfikowany jako jeden z infrarzędów w obrębie Troctomorpha.

Psocodea obejmuje około 11 tysięcy opisanych gatunków. Większość opisanych gatunków zamieszkuje obszary tropikalne i podzwrotnikowe. W Polsce odnotowano dotychczas występowanie 75 gatunków Psocoptera i blisko 400 gatunków Phthiraptera.

Charakterystyka

Psotniki są owadami niewielkimi, osiągają długość od 0,7 mm do 1 cm. Ciało jest grzbietobrzusznie spłaszczone, z dużą głową. Mają dobrze rozwinięte oczy i długie czułki. Narządy gębowe gryzące. Większość gatunków ma skrzydła (dwie pary), skrzydła składane są dachowato wzdłuż ciała. U niektórych gatunków obserwuje się brachypterię (skrócenie skrzydeł) lub są wtórnie bezskrzydłe. U form bezskrzydłych oczy mogą być zredukowane. Psotniki rozmnażają się płciowo lub partenogenetycznie. Rozwój z przeobrażeniem niezupełnym.

U gryzków obserwuje się dymorfizm płciowy (nie u wszystkich gatunków), uwidaczniający się w wykształceniu skrzydeł. W zależności od gatunku bezskrzydłe mogą być samce lub samice. Psotniki rzadko latają, nawet jak mają skrzydła. Zazwyczaj biegają na swoich stosunkowo długich odnóżach. Na biodrach tylnych odnóży występują narządy koksalne, pełniące prawdopodobnie rolę narządów stymulujących (wydających dźwięk). Ich ćwierkanie (strydulacja) ze względu na małe rozmiary jak i skryty tryb życia, nie jest słyszalne dla człowieka.

Występowanie

Gryzki są w dużym stopniu grupą kosmopolityczną. Żyją w większości obszarów tropikalnych i subtropikalnych, w lasach. W siedzibach ludzkich spotkać można gatunki z rodzaju Liposcelis, które zaliczane są do szkodników. Mogą one wywoływać reakcje alergiczne. Wraz z roztoczami należą do często spotykanych szkodników magazynowych przechowywanej w plastrach pierzgi. Występują w magazynach zbożowych, w pomieszczeniach ze zbiorami entomologicznymi, w cieplarniach. Kilka gatunków żyje w upierzeniu ptaków.

Ekologia

Psotniki żywią się porostami, glonami, grzybami pleśniowymi oraz szczątkami organicznymi. W ich diecie znajdują się także jaja owadów lub pyłek kwiatowy.

Gatunki z rodziny zakamarnikowatych (Trogidae) spotykane są w domach, sklepach spożywczych, w bibliotekach, muzeach z zielnikami i zbiorami entomologicznymi. Psotnik zakamarnik zwany także zakamarnikiem pulsorzem (Trogium pulsatorium) ma ciekawy behawior – samice wabią swoich partnerów uderzaniem końcem odwłoka o podłoże (bębnią). Samica psotnika składa jaja pojedynczo lub w niewielkich pakietach, na korze pni drzew, na gałęziach, na liściach. Jaja są najczęściej pokryte nitkami, tworzonymi przez samicę (na wardze dolnej uchodzą gruczoły przędne, wytwarzające jedwab) lub rektalną wydzieliną, wymieszaną z kawałkami kory. W Polsce – ze względu na klimat – gryzki zazwyczaj zimują w stadium jaja. Cykl życiowy trwa rok lub występują dwa pokolenia. W siedzibach ludzkich i innych ogrzewanych obiektach może występować więcej pokoleń w ciągu roku.

Relacje z ludźmi

Nie mają większego znaczenia gospodarczego. Jedynie nieliczne gatunki synantropijne uznawane są za szkodniki muzealne i szkodniki magazynowe.

Gryzki z podrzędu Triogiomorpha występują w domostwach, piwnicach, magazynach, stajniach, gniazdach ptaków i ulach. Przedstawicielem jest Psyllipsocus ramburi, o białym ciele, skróconych skrzydłach i bardzo małych oczach złożonych. Gatunek ten często jest spotykany na ścianach nowych domów, w wilgotnych piwnicach, w jaskiniach czy kopalniach. Żywi się szczątkami organicznymi. Najmniej synantropijne są gryzki z podrzędu Psocomorpha, najliczniejszego w gatunki. Psotniki z tej grupy najczęściej spotkać można na liściach w lesie czy sadzie, pod korą i pod kamieniami. Odżywiają się głównie grzybami i porostami. Przedstawicielem jest psotnik lalotek (Lachesilla pedicularia), długości 1,5–2,0 mm, ubarwiony ciemnobrązowo. Imagines ze skrzydłami z wyraźnym użyłkowaniem. Żyją w siedliskach naturalnych, jedynie jesienią mogą dostawać się do pomieszczeń zamkniętych, gdzie mogą zasiedlać produkty spożywcze i resztki organiczne. Samce wykazują fototropizm dodatni i gromadzą się na oknach lub w kloszach lamp. Gatunek kosmopolityczny.

Przykładowe gatunki

Amphigerontia bifasciata – czworogratka dwupasek
Bertkauia lucifuga – mrokopsotka leśna
Psococerastis gibbosa

Wszystkie z rodziny psotnikowatych (Psocidae) w infrarzędzie Psocetae w podrzędzie Psocomorpha.

psotnik zakamarnik zwany także zakamarnikiem pulsorzem (Trogium pulsatorium)
psotnik kołatek (Liposcelis terricilis)
psotnik lalotek (Lachesilla pedicularia)

Przypisy

↑ Psocodea, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
1 2 Robert S deR.S. Moya Robert S deR.S. i inni, Phylogenomics of Parasitic and Nonparasitic Lice (Insecta: Psocodea): Combining Sequence Data and Exploring Compositional Bias Solutions in Next Generation Data Sets, ThomasT. Buckley (red.), „Systematic Biology”, 70 (4), 2021, s. 719–738, DOI: 10.1093/sysbio/syaa075, ISSN 1063-5157 [dostęp 2026-04-22] (ang.).
↑ KazunoriK. Yoshizawa KazunoriK., CharlesCh. Lienhard CharlesCh., In search of the sister group of the true lice: A systematic review of booklice and their relatives, with an updated checklist of Liposcelididae (Insecta: Psocodea), „Arthropod Systematics & Phylogeny”, 68 (2), 2010, s. 181–195, DOI: 10.3897/asp.68.e31725, ISSN 1864-8312 [dostęp 2026-04-22] .
↑ P.J.P.J. Gullan P.J.P.J., P.S.P.S. Cranston P.S.P.S., The Insects: An Outline of Entomology, John Wiley & Sons, 13 lipca 2010, ISBN 978-1-4443-1767-1 [dostęp 2023-07-31] (ang.).
↑ UweU. Fritz UweU., Order Testudines Batsch, 1788. In: Zhang, Z.-Q. (Ed.) Animal biodiversity: An outline of higher-level classification and survey of taxonomic richness, „Zootaxa”, 3148 (1), 2011, DOI: 10.11646/zootaxa.3148.1.10, ISSN 1175-5334 [dostęp 2026-04-22] .
1 2 CharlesCh. Lienhard CharlesCh., Country checklists of the Psocoptera species of the world, extracted from Lienhard & Smithers, 2002: "Psocoptera (Insecta) – World Catalogue and Bibliography", Psocid News, 2016, ISSN 1348-1770 [dostęp 2026-04-22] (ang.).
↑ CzesławC. Błaszak CzesławC., JózefJ. Banaszak JózefJ. (red.), Zoologia. T. 2 cz. 2: Stawonogi tchawkodyszne, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012, ISBN 978-83-01-16109-5 .
↑ SebastianS. Czeczor SebastianS., KamilK. Hurna KamilK., VeitV. Poloczek VeitV., Nowe dane o występowaniu Bertkauia lucifuga (Rambur, 1842) (Psocodea: Epipsocidae) w Polsce, 3 listopada 2025, DOI: 10.5281/ZENODO.17511746 [dostęp 2026-04-22] .

Bibliografia

Henryk Sandner: Owady. Państwowe Wydawnictwa Naukowe, 1989. ISBN 83-01-08369-7.
Czachorowski S., 2019. Psotniki, gryzki i wszy książkowe w twoim domu - opowieść o synantropizacji
Jaglarz M., Rząd gryzki (psotniki) – Psocoptera (Copeognatha), W:. Błaszak Cz. (red), Zoologia, Stawonogi, Tchawkodyszne, Tom 2, część 2, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2012, str.: 197-200.
Nawrot J., Owady – szkodniki magazynowe. Themar, Warszawa, str.: 16-18.
Skibińska E., Chudzińska E., Gryzki, psotniki Psocoptera W: Fauna Polski. Charakterystyka i wykaz gatunków. Tom I.Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2007, str.:361-365.
Gullan P.J., Cranston P.S., The Insects: An Outline of Entomology, John Wiley & Sons, 13 lipca 2010, ISBN 978-1-4443-1767-1

[itis-1] Psocodea, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).

[:0-2] 1 2 Robert S deR.S. Moya Robert S deR.S. i inni, Phylogenomics of Parasitic and Nonparasitic Lice (Insecta: Psocodea): Combining Sequence Data and Exploring Compositional Bias Solutions in Next Generation Data Sets, ThomasT. Buckley (red.), „Systematic Biology”, 70 (4), 2021, s. 719–738, DOI: 10.1093/sysbio/syaa075, ISSN 1063-5157 [dostęp 2026-04-22] (ang.).

[3] KazunoriK. Yoshizawa KazunoriK., CharlesCh. Lienhard CharlesCh., In search of the sister group of the true lice: A systematic review of booklice and their relatives, with an updated checklist of Liposcelididae (Insecta: Psocodea), „Arthropod Systematics & Phylogeny”, 68 (2), 2010, s. 181–195, DOI: 10.3897/asp.68.e31725, ISSN 1864-8312 [dostęp 2026-04-22] .

[4] P.J.P.J. Gullan P.J.P.J., P.S.P.S. Cranston P.S.P.S., The Insects: An Outline of Entomology, John Wiley & Sons, 13 lipca 2010, ISBN 978-1-4443-1767-1 [dostęp 2023-07-31] (ang.).

[5] UweU. Fritz UweU., Order Testudines Batsch, 1788. In: Zhang, Z.-Q. (Ed.) Animal biodiversity: An outline of higher-level classification and survey of taxonomic richness, „Zootaxa”, 3148 (1), 2011, DOI: 10.11646/zootaxa.3148.1.10, ISSN 1175-5334 [dostęp 2026-04-22] .

[:1-6] 1 2 CharlesCh. Lienhard CharlesCh., Country checklists of the Psocoptera species of the world, extracted from Lienhard & Smithers, 2002: "Psocoptera (Insecta) – World Catalogue and Bibliography", Psocid News, 2016, ISSN 1348-1770 [dostęp 2026-04-22] (ang.).

[7] CzesławC. Błaszak CzesławC., JózefJ. Banaszak JózefJ. (red.), Zoologia. T. 2 cz. 2: Stawonogi tchawkodyszne, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012, ISBN 978-83-01-16109-5 .

[8] SebastianS. Czeczor SebastianS., KamilK. Hurna KamilK., VeitV. Poloczek VeitV., Nowe dane o występowaniu Bertkauia lucifuga (Rambur, 1842) (Psocodea: Epipsocidae) w Polsce, 3 listopada 2025, DOI: 10.5281/ZENODO.17511746 [dostęp 2026-04-22] .