Relacja dwuargumentowa

Relacja dwuargumentowa, dwuczłonowa albo binarna – dowolny podzbiór iloczynu kartezjańskiego dwóch zbiorów.

Wprowadzenie do zagadnienia można znaleźć w artykule o relacjach skończonej liczby argumentów.

Definicje

Relacja dwuargumentowa ℛ jako podzbiór iloczynu kartezjańskiego X i Y jest zbiorem par uporządkowanych postaci (x,y) należących do zbioru X×Y; czasami zamiast (x,y)∈ℛ pisze się x ℛ y i mówi, że element x jest w relacji ℛ z elementem y, bądź między elementami x,y zachodzi relacja ℛ. Istnieje pewna rozbieżność względem nazewnictwa dotyczącego zbiorów; tutaj dziedziną i przeciwdziedziną nazywane będą odpowiednio zbiory X i Y; z kolei zbiór

DL(ℛ)={x∈X:∃y∈Y(x,y)∈ℛ},

tzn. zbiór złożony ze wszystkich poprzedników par należących do relacji ℛ, nazywany będzie dziedziną lewostronną (często nazywa się ją nieprecyzyjnie po prostu dziedziną), zaś zbiór

DR(ℛ)={y∈Y:∃x∈X(x,y)∈ℛ},

tzn. zbiór złożony ze wszystkich następników par należących do relacji ℛ, nazywany będzie dziedziną prawostronną lub obrazem tej relacji (zob. Własności). Sumę dziedzin lewostronnej i prawostronnej (dziedziny i obrazu) nazywa się polem relacji. Zbiór Rel(X,Y) wszystkich relacji dwuargumentowych między zbiorami X,Y ma moc |Rel(X,Y)|=2|X||Y|.

Własności

Całkowita, niesuriektywna relacja funkcyjna będąca iniekcją
Odpowiedniość jednoznaczna tylko prawostronnie
Jednoznaczność
Całkowitość

Funkcją nazywa się dowolną relację funkcyjną całkowitą (lewostronnie), jeśli X=Y, to funkcję nazywa się zwykle działaniem jednoargumentowym; z kolei wzajemnie jednoznaczną odpowiedniość, nazywaną bijektywnością, nazywa się funkcją wzajemnie jednoznaczną lub bijekcją. W przypadku funkcji pojęcia dziedziny, przeciwdziedziny i obrazu pokrywają się z definicjami dla relacji; nazywanie wtedy dziedziną dziedziny lewostronnej nie prowadzi do niejasności, gdyż są one sobie równe.

Relacje w zbiorze

Jeżeli Y=X, tzn. ϱ⊆X2, to o relacji ϱ mówi się, że jest określona w/na zbiorze X. Zbiór par {(x,x):x∈X} nazywa się wtedy przekątną. W tym przypadku możliwe jest określenie kolejnych własności tego rodzaju relacji:

Relacje dwuargumentowe według własności
Nazwa relacjiZwrot.Symetr.Przech.SymbolPrzykład
graf skierowany→
graf nieskierowanyNieTak
turniejNieNieporządek dziobania
zależnośćTakTak
słaby porządekTak⩽
praporządekTakTak⩽preferencja
częściowy porządekTakNieTak⩽zawieranie
częściowa równoważnośćTakTak
równoważnośćTakTakTak∼,≈,≃,≅,≡równość
ostry częściowy porządekNieNieTak<zawieranie właściwe

Relacja jest:

Rodzaje

Ustalone kombinacje powyższych własności mają swoje własne nazwy:

  • tolerancja lub podobieństwo – zwrotność i symetryczność; zależność – dodatkowo skończone pole;
  • opozycja – przeciwzwrotność i symetryczność; niezależność – dodatkowo skończone pole;
  • równoważność – zwrotność, symetryczność i przechodniość; zwrotność i euklidesowość;
  • równość – równoważność i antysymetryczność (relacja równa przekątnej);
  • praporządek lub quasi-porządek – zwrotność i przechodniość;
  • częściowy porządek – zwrotność, antysymetryczność i przechodniość; wariant ostry: przeciwzwrotność bądź antysymetryczność i przechodniość (zob. wyżej);
  • porządek liniowy albo całkowity lub łańcuch – antysymetryczność, przechodniość i porównywalność/całkowitość (spójność); wariant ostry: przechodniość i trychotomiczność.

Wśród pozostałych własności można wymienić dobre ufundowanie i konfluentości: słabą i silną, seryjność oraz gęstość; relacjami, definiowanymi za pomocą wymienionych wyżej własności, są m.in. dobry porządek (dobre ufundowanie, ostry porządek liniowy) i relacja równoważności (seryjność, symetryczność, przechodniość).

Przykłady

Niespójna figura geometryczna na płaszczyźnie jako przykład relacji na zbiorze liczb rzeczywistych.

Najprostszą relacją, którą można określić na dowolnych dziedzinach, jest relacja pusta równa zbiorowi pustemu ∅. Określona na jednym zbiorze jest symetryczna, antysymetryczna, przeciwsymetryczna, przeciwzwrotna i przechodnia, ale nie spójna ani zwrotna (chyba że jest określona na zbiorze pustym), jest ona bijekcją zbioru pustego, szczególnym przypadkiem tzw. funkcji pustej.

Na „drugim biegunie” można znaleźć relację pełną równą X×Y. Określona na zbiorze jest tam zwrotna, symetryczna, spójna, przechodnia (relacja równoważności o jednej klasie abstrakcji), nie jest przeciwzwrotna, antysymetryczna, przeciwsymetryczna (o ile nie jest określona na zbiorze pustym).

W zbiorze liczb rzeczywistych ℝ obok struktury algebraicznej, jaką jest ciało wprowadza się również relacje równoważności i porządku (zob. ciało uporządkowane), np. równość =, czy porządek liniowy ⩽ („mniejsze-równe”) liczb rzeczywistych. Relacje na zbiorze liczb rzeczywistych można traktować jak figury na płaszczyźnie: relacją pustą jest wtedy figura pusta, relacją pełną jest cała płaszczyzna, a przekątną tworzy prosta będąca wykresem funkcji tożsamościowej (w modelu analitycznym płaszczyzny euklidesowej, czyli z wybranym układem współrzędnych); relacjami równoważności na płaszczyźnie są np. przystawanie, czy podobieństwo.