Rudawiec orientalny

Rudawiec orientalny

Rousettus leschenaultii
(Desmarest, 1820)
R. l. leschenaultii
Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	zwierzęta
Typ	strunowce
Podtyp	kręgowce
Gromada	ssakisa
Podgromada	żyworodne
Infragromada	łożyskowce
Rząd	nietoperze
Podrząd	rudawkokształtne
Rodzina	rudawkowate
Podrodzina	Epomophorinae
Plemię	Rousettini
Rodzaj	rudawiec
Gatunek	rudawiec orientalny
Synonimy
Eleutherura fusca Gray, 1870 Pteropus leschenaultii Desmarest, 1820 Rousettus leschenaulti (Desmarest, 1820) Rousettus shortridgei Thomas & Wroughton, 1909 Xantharpyia seminuda Gray, 1870
Podgatunki
R. l. leschenaultii (Desmarest, 1820) R. l. shortridgei Thomas & Wroughton, 1909 R. l. seminudus (Kelaart, 1850)
Kategoria zagrożenia (CKGZ)
bliski zagrożenia
Zasięg występowania
Systematyka w Wikispecies
Multimedia w Wikimedia Commons

Rudawiec orientalny (Rousettus leschenaultii) – gatunek ssaka, nietoperza z rodziny rudawkowatych, jeden z przynajmniej siedmiu w swoim rodzaju. Ma diploidalną liczbę chromosomów 36. Długość głowy i tułowia 80–125 mm, ogona 13–17,5 mm. Masa 40–92,5 g. Ma smukły, krótki pysk, krótkie skrzydła, małe stopy. Za dnia grzęduje w jaskiniach i opuszczonych budynkach w wielkich skupiskach, niekiedy z nietoperzami innych rodzin. Nocą wylatuje na żer. Żywi się owocami, nektarem, liśćmi, istnieją doniesienia o zjadanych rybach. Matka rodzi pojedyncze młode. Ma szeroki zasięg występowania od Pakistanu do Indonezji. Jego liczebność spada, ale nie zagraża mu wyginięcie.

Genetyka

Kariotyp zwierzęcia cechuje się diploidalną liczbą chromosomów równą 36. Liczba fundamentalna wynosi 68. Takie same wartości opisują kariotyp rudawca sundajskiego, tyle samo chromosomów ma też rudawiec nilowy. Dystans genetyczny między populacjami jest nieznacznie większy niż w obrębie wysp u gatunków wyspowych rudawiec komorski i rudawiec malgaski.

Budowa

Długość głowy i tułowia rudawca orientalnego wynosi pomiędzy 80 a 125 mm, czemu towarzyszy ogon mieszczący się w zakresie pomiędzy 13 a 17,5 milimetra. Czyni to zwierzę istotnie mniejszym od rudawca sundajskiego, a tym bardziej od rudawca nilowego. Długość małżowiny usznej wynosi od 17 do 24 mm. Przedramię mierzy między 77 a 96,3 milimetra, podczas gdy stopa liczy sobie od 17 do 23,5 milimetra. Masa ciała zwierzęcia waha się od 40 do 92,5 grama. Dla porównania masa rudawca sundajskiego wynosi od 64 do 106 g.

Badacze zwracają uwagę na smukły i krótki pysk zwierzęcia, a także na niezaostrzone uszy nietoperza. Brzeg zewnętrzny ucha jest znacznie bardziej wypukły od innych, występuje też szeroki koniec. Obecny jest także niewielki zaokrąglony przeciwskrawek.

Kości przedszczękowe wystają ostro do przodu. Brzeg podniebienia ma ostry kąt. Występują grzbiety podniebienne w liczbie 4 + 3 + 1.

Wszystkie rudawce mają w szczęce dwa siekacze, jeden kieł, trzy zęby przedtrzonowe i dwa trzonowe. Połówka żuchwy nosi dwa siekacze, kieł, po trzy przedtrzonowce i trzonowce. Badacze opisują zęby rudawca orientalnego jako niewielkie, wskazując też na dość wąskie trzonowce. Kieł szczękowy i drugi przedtrzonowiec szczęki są dłuższe niż u innych rudawców. Pierwszy i drugi trzonowiec żuchwy mają podobną wielkość. Trzeci trzonowiec żuchwy jest dłuższy niż u innych rudawców i ma eliptyczny przekrój.

Futro zwierzęcia przypomina to spotykane u rudawca sundajskiego, ubarwionego w odcieniach od ciemnej oliwki do brązowej sepii z zielonkawym brązem na karku. Różnica polega na cienko owłosionej piszczeli. Ubarwienie jest jednak ciemniejsze i bardziej brązowe, zwłaszcza na ciemieniu. Niemniej obserwowano w nim różne odmienności.

Skrzydła są krótkie, zwłaszcza ich segment pomiędzy pierwszym a drugim paliczkiem palca trzeciego. Kciuk też jest dość krótki. Towarzyszą im małe stopy.

Systematyka

Nowy gatunek nietoperza opisany został w 1820 roku piórem Desmaresta. Badacz zaliczył go do rodzaju Pteropus obecnie zwanego po polsku rudawką. Stworzył on nazwę Pteropus leschenaultii. Jako miejsce typowe badacz podał Pondicherry w Indiach.

Obecnie gatunek zalicza się do rodzaju Rousettus, czyli rudawiec. Rodzaj ten obejmuje wedle różnych źródeł 7, 8 bądź 10 gatunków, takich jak m.in. rudawiec sundajski czy rudawiec nagogrzbiety. Badania wskazały, że rudawiec orientalny może stanowić grupę siostrzaną kladu tworzonego przez rudawce nilowego i malgaskiego, inne zaś wskazują, że w tym węższym kladzie rudawiec malgaski winien znaleźć się razem z komorskim.

Rudawiec jest jedynym rodzajem w plemieniu Rousettini. Niegdyś stanowiło ono jedno z siedmiu plemion w podrodzinie Rousettinae. Część badaczy dalej wyróżnia rodzinę Rousettinae, inni natomiast umieszczają ten rodzaj w Epomophorinae, podrodzinie uwzględnionej już w systematyce Bergmansa z końca XX wieku.

W każdym razie podrodzina należy do rodziny rudawkowatych, obejmującej 191 gatunków.

Wyróżnia się 3 podgatunki, mianowicie:

• R. l. leschenaultii (Desmarest, 1820) (podgatunek nominatywny)
• R. l. shortridgei Thomas & Wroughton, 1909
• R. l. seminudus (Kelaart, 1850).

IUCN wymienia jednak już tylko 2 podgatunki, nominatywny i R. l. seminudus.

Tryb życia

Gatunek grzęduje w jaskiniach w wielkich skupiskach, liczących od setek do nawet 10 000 osobników, a także w opuszczonych budynkach. Niemniej tak dużą grupę opisywano w ostatniej dekadzie XX wieku, a jej liczebność spadła potem do 4000 osobników.

Rudawiec orientalny opuszcza jaskinie późnym wieczorem w grupach po kilka zwierząt. Na żer leci jednak zwykle samodzielnie. To, w jakim czasie będzie szukać pożywienia, zależy od fazy Księżyca. W znalezieniu pokarmu kieruje się zapachem, ale także pomaga sobie echolokacją, wykorzystując pojedyncze i podwójne kliknięcia językiem. Wydaje prostsze kliki emitowane na początku bądź końcu sekwencji kliknięć. Radzi sobie dobrze z unikaniem przeszkód, podobnie do nietoperzy echolokujących za pomocą krtani.

Zazwyczaj gatunek ten nie migruje. Sezonowe migracje zaobserwowano w Radżastanie. W Himalajach zaobserwowano migracje pionowe, mianowicie zimą, kiedy warunki pogodowe były cięższe, nietoperze te przenosiły się niżej. Jednakże brak zróżnicowania genetycznego pomiędzy populacjami od Indii przez Wietnam do Chin wskazuje na wysoki przepływ genów pomiędzy koloniami. Oznacza to podróżowanie i mieszanie się osobników z różnych grup.

Wedle IUCN nietoperz rozmnaża się 2 razy w roku. Wedle Giannini et al. w Junnanie zwierzę to rozmnaża się cały rok, w największym jednak stopniu pomiędzy marcem a majem. Natomiast w Ghatach Zachodnich samice karmiące znajdywano latem i w porze pomonsunowej. Wskazywałoby to na sezonową poliestrię i ruję po porodzie. W tym czasie samice czasowo izolują się niezbyt daleko od głównego zgromadzenia. Cykl miesięczny trwa 33 dni, z czego jeden tylko przypada na krwawienie. Po ciąży matka rodzi pojedyncze młode, podobnie jak z rzadkimi wyjątkami u innych rudawkowatych.

Długość pokolenia szacuje się na 4,6 roku.

Rozmieszczenie geograficzne

Największy zasięg osiąga podgatunek nominatywny. Żyje on na szerokich terenach od Pakistanu (północ kraju i Karaczi) na zachodzie przez Indie, Nepal (środkowy i zachodni), Bhutan i Tajlandię, Wietnam, Laos i Kambodżę aż do południowych Chin, w tym chińskich wysp takich jak Hajnan. Podgatunek R. l. seminudus ma najbardziej ograniczony zasięg występowania, zasiedla bowiem wyłącznie Cejlon. Ostatni z opisanych podgatunków zamieszkuje indonezyjskie wyspy: Sumatrę z Simeulue (niewymieniana przez IUCN), Jawę, Bali i Lombok, a także Mentawai. Prócz wyżej wymienionych zasięg gatunku obejmuje też Bangladesz, Malezję i Mjanmę.

Gatunek spotykany na wysokości od 0 do 2000 m nad poziomem morza. Największe wysokości osiąga w Nepalu w Himalajach.

Ekologia

Wymagania środowiskowe rudawca orientalnego opisano bardzo słabo. Zasiedla on całą gamę różnych siedlisk, od dziewiczych lasów po obszary miejskie. Siedliskiem rudawca orientalnego są górzyste tereny porośnięte różnymi rodzajami lasów. Mogą to być tropikalne lasy deszczowe porastające chińską prowincję Junnan. Mogą to być również lasy wiecznie zielone, częściowo wiecznie zielone, a także tracące liście, tak jak w Ghatach Zachodnich w Indiach. Gatunek ten zdaje się wykazywać znaczną wrażliwość na wprowadzane przez człowieka zmiany w środowisku naturalnym. Preferuje też znaczną względną wilgotność w miejscach, gdzie spoczywa.

Grzęduje w jaskiniach, ale także opuszczonych budowlach wzniesionych ręką człowieka, takich jak domy, forty, tunele wodne. Może zamieszkiwać w jednej jaskini z innymi gatunkami. Nietoperze tworzą w ten sposób wielkie kolonie, liczące powyżej 10 000 osobników, zarówno dorosłych, jak i młodych, zajmując najdalsze kąty jaskiń. Dany osobnik nie przebywa cały czas w tym samym miejscu w obrębie kolonii, ale ciągle je zmienia. W Sri Lance opisywano jaskinię Wavulgalge zamieszkaną przez 100 000 nietoperzy pięciu gatunków. Prócz rudawca orientalnego były to podkowiec rudy, płatkonos hinduski, płatkonos dekański i podkasaniec okopcony. Generalnie niezbyt dobrze toleruje zmiany antropogeniczne w środowisku.

Rudawkowate są zasadniczo owocożercami, niekiedy pożywiającymi się też nektarem, a rzadko pokarmem zwierzęcym. Rudawiec orientalny jest w znacznej mierze owocożercą, lecz nie pogardza również liśćmi, nektarem i pyłkiem. Zjadane przez niego owoce należą do 18 różnych rodzajów roślin, zaliczanych do 13 różnych rodzin. Żywi się w szczególności bananami i figami. Bardziej niż do rodzaju owocu przywiązuje wagę do tego, by był on dojrzały, a nawet nadpsuty. Uzupełnia dietę kwiatami i liśćmi, zwłaszcza liśćmi Beilschmiedia purparascens, a także nektarem puchowca i banana. Zaobserwowano, jak zjada niewielkie ryby. Badania wskazały, że w poszukiwaniu pokarmu rudawiec orientalny kieruje się zapachem pożywienia. Żeruje zazwyczaj samotnie w lasach. Preferuje wyższe piętro koron drzew.

Badania mikrobiomu wykazały obfitą florę bakteryjną rudawca orientalnego, zdominowaną przez bakterie z rodziny Enterobacteriaceae. W świeżym stolcu tego nietoperza wykryto rodzaje Acinetobacter, Advenella, Aerococcus, Aeromonas, Arthrobacter, Bacillus, Brachybacterium, Brevibacterium, Citrobacter, Comamonas, Corynebacterium, Enterobacter, Enterococcus, Escherichia, Hafnia, Klebsiella, Kluyvera, Koukoulia, Kurthia, Lactococcus, Leclercia, Microbacterium, Myroides, Paracoccus, Proteus, Providencia, Pseudomonas, Raoultella, Serratia, Sphingobacterium, Staphylococcus, Tatumella, Vibrio, Wautersiella, Weissella, Yersinia, Yokenella. Niektóre z nich mogą być potencjalnie patogenne dla człowieka.

Zagrożenia i ochrona

IUCN uznaje rudawca orientalnego za gatunek bliski zagrożenia. Organizacja po raz pierwszy oceniła gatunek w 1996, przydając mu status niższego ryzyka / najmniejszej troski. Ocenę powtórzono w 2008, już pod nazwą gatunku najmniejszej troski. Niemniej w ostatniej ocenie opublikowanej w 2021 kategorię zmieniono jak wyżej.

Całkowita liczebność zwierzęcia spada. W ostatnich 15 latach zmalała o około jedną czwartą. Najliczniejsza grupa zmniejszyła się z 10 000 do 4000 zwierząt. Nie wydaje się jednak, by liczebność rudawca orientalnego spadała wystarczająco szybko, aby zaliczyć go do bardziej zagrożonej kategorii. Zagrożony bywa tylko lokalnie.

Zagrożenia dla gatunku obejmują niszczenie siedlisk, zakłócanie spoczynku w miejscach grzędowania, wylesianie i górnictwo, ale też turystykę jaskiniową. Ludzie celowo zabijają tego nietoperza, trując go, kamienując i odymiając. Uznaje się go bowiem za szkodnika. Ludzie polują na niego także celem konsumpcji mięsa bądź użycia w medycynie ludowej. Polowania te mogą wyeksploatowywać zasoby lokalnych populacji.

Gatunek nie jest objęty ochroną prawną, ale wobec szerokiego zasięgu występowania zasiedla liczne tereny chronione. IUCN zaleca objęcie go monitoringiem.

Przypisy