Skapolity
 Skapolit | |
| Właściwości chemiczne i fizyczne | |
| Skład chemiczny |
(Na,Ca)4(Si,Al)12O24(Cl,CO3,SO4) |
|---|---|
| Twardość w skali Mohsa |
5–6,5 |
| Przełam |
muszlowy, nierówny, drzazgowaty |
| Łupliwość |
wyraźna wg (100), dokładna, dobra słupowa, niewyraźna |
| Pokrój kryształu |
słupowy, pryzmatyczny zakończony piramidą |
| Układ krystalograficzny |
tetragonalny, dwupiramidalny |
| Właściwości mechaniczne |
kruchy |
| Gęstość |
2,5–2,8 g/cm3 |
| Właściwości optyczne | |
| Barwa |
żółta, różowa, fioletowa, bezbarwny, kremowa, zielonkawa, niebieskawa, czerwonawa, szara, brunatna |
| Rysa |
biała |
| Połysk |
szklisty, perłowy, tłusty, jedwabisty, żywiczny |
| Współczynnik załamania |
n𝜔 = 1,540–1,600; n𝜀 = 1,536–1,563 |
| Inne |
dyspersja (optyka): 0,017 dwójłomność: 0,007–0,009 dichroizm: bezbarwny |
| Dodatkowe dane | |
| Klasyfikacja Strunza |
09.FB.15 09 |
Skapolity – rzadka grupa minerałów zaliczana do gromady krzemianów. Należą do grupy minerałów rzadkich, rozpowszechnionych tylko w niektórych rejonach Ziemi.
Nazwa została nadana w 1800 roku i pochodzi od gr. skapos = pręt (słup) i lithos = kamień (skała), nawiązuje do wyglądu kryształów tych minerałów.
Właściwości
Jest mieszaniną izomorficzną tworząc szereg kryształów mieszanych: marialit – dipyr – mizzonit – mejonit, które w stanie czystym rzadko spotykane są w naturze.
Kryształy mają wydłużony, słupkowaty kształt (słupy o przekroju kwadratu lub ośmiokąta), wykazując przy tym wzdłużne prążkowania. Występuje najczęściej w skupieniach ziarnistych, masywnych, promienistych, włóknistych, pręcikowatych bądź zbitych. Czasem także w formie szczotek krystalicznych. Jest przezroczysty lub przeświecający. Posiada połysk szklisty, natomiast na płaszczyznach łupliwości zazwyczaj perłowy, z kolei skupienia włókniste – jedwabisty. Skapolit charakteryzuje się tym, że współczynnik załamania światła, jak i dwójłomność rosną w miarę zawartości wapnia. Rozpuszczalny w mocnych kwasach oraz łatwo topliwy. Wykazuje wyraźną, silną pomarańczową fluorescencje w UV, czasem żółtą, rzadziej czerwoną. Niektóre po oszlifowaniu wykazują efekt kociego oka (okazy bardzo rzadko spotykane w Birmie) czasami asteryzm (skapolit gwiaździsty). Możliwość pomylenia z: kalcytem, cyrkonem, wezuwianem, apatytem, skaleniem, tremolitem lub nefelinem.
Do grupy skapolitów należą też:
- glaukolit – (niebieski lub niebieskofioletowy, spotykany w okolicach J. Bajkał Rosja);
- stroganovit – (zielony, zielononiebieski, spotykany nad rzeką Sludianką koło Bajkału);
- petschyt – (purpurowy, pomarańczowy, pomarańczowobrunatny, żółtobrunatny, brunatny znany z Tanzanii);
- sarkolit – (jasnoczerwony, znaleziony w produktach działalności Wezuwiusza Włochy);
- ussingit – (jasnofioletowy w odcieniach, znaleziony w pegmatytach na Grenlandii);
- skapolit gwiaździsty;
Występowanie
Występuje w skałach metamorficznych bogatych w wapń powstałych w strefie przeobrażeń kontaktowych skarny, łupki krystaliczne, hornfelsy, erlany, gnejsy, marmur, granulit. Bywają spotykane też w pegmatytach, utworach pneumatolitycznych, żyłach typu alpejskiego i gabrach. Są także produktem metamorfizmu kontaktowego. Współwystępują z diopsydem, skaleniem, plagioklazami, sanidynem, biotytem, hornblendą, granatami, aktynolitem, mikroklinem, apatytem, andaluzytem, piroksenem, cyrkonem, tytanitem, epidotem, wezuwianem, kwarcem, kalcytem, pirytem, flogopitem, augitem, prehnitem oraz muskowitem.
Miejsca występowania: Madagaskar, Cejlon, Brazylia, USA (Massachusetts, Pensylwania, New Jersey, Nowy Jork), Rosja, Chiny, Australia, Finlandia, Szwajcaria, Tanzania, Hiszpania, Szwecja, Kanada (Ontario, Quebec), Afganistan, Niemcy, Francja, Australia (Queensland) Norwegia, Włochy (Wezuwiusz), Meksyk, Birma.
W Polsce – na Dolnym Śląsku, w Masywie Śnieżnika, w łupkach amfibolowych w Górach Sowich, Karkonoszach, łupkach łyszczykowych okolic Kłodzka, Śląsku Opolskim, w wapieniach krystalicznych i hornfelsach w Kowarach w Rudawach Janowickich, gnejsach k. Stronia Śląskiego, w hornfelsach i skarnach w rejonie Podzamcza, w marmurach Sławniowic (Sudety Wschodnie), w skarnach w Jaroszowie (Przedgórze Sudeckie), Rędzinach oraz w granitach m.in. w Karpaczu, Łomnicy czy Wojanowie.
Zastosowanie
- wysoko cenione[według kogo?] i poszukiwane kamienie kolekcjonerskie
- czasami wykorzystuje się je w jubilerstwie do wyrobu bardzo atrakcyjnej biżuterii
Galeria
złotobrązowy okaz z Tanzanii
fioletowy skapolit na skale macierzystej z Afganistanu
różowy okaz z Chin
złocisty okaz z Tanzanii
Przypisy
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Scapolite. National Gem Lab. [dostęp 2025-03-31].
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Ryszard Hutnik, Eufrozyna Piątek, Jerzy Wierski, Michał Sachanbiński: Vademecum Zbieracza Kamieni Szlachetnych i Ozdobnych. Wydawnictwo Geologiczne, 1984, s. 200. ISBN 83-220-0199-1.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Rupert Hochleitner: Minerały, kamienie szlachetne skały. Multico Oficyna Wydawnicza, 2022, s. 304. ISBN 978-83-7073-816-7.
- 1 2 3 4 Scapolite, [w:] WebMineral.com [online] [dostęp 2025-04-03] (ang.).
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Jan Parafiniuk: Atlas Minerałów. Multico Oficyna Wydawnicza, 2019, s. 292. ISBN 978-83-7073-845-7.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Jerzy Żaba, Irena V. Żaba, Atlas naturalnych kamieni szlachetnych i ozdobnych. 120 najpiękniejszych minerałów i skał, Warszawa: Wydawnictwo SBM, 2022, s. 406, ISBN 978-83-8222-429-0, OCLC 1302472519.
- 1 2 3 Scapolite, [w:] Mindat.org [online], Hudson Institute of Mineralogy [dostęp 2025-04-01] (ang.).
- 1 2 3 Scapolite. THE MINERAL SERIES, SCAPOLITE. [dostęp 2025-04-01].
- 1 2 3 4 Galeria Kamieni i Kruszców Szlachetnych. Rzeczpospolita Obojga Narodów. [dostęp 2025-04-01].
- 1 2 Scapolite. Britannica. [dostęp 2025-04-01].
Bibliografia
- Leksykon Przyrodniczy – Minerały i kamienie szlachetne – „Horyzont” – 2002 r.
- O. Medenbach, C. Sussieck-Fornefeld – Minerały – „Świat Książki” – 1996 r.
- W. Schumann – Minerały świata – O. Wyd. ”Alma-Press” 2003 r.
- J. Bauer – Przewodnik Skały i minerały – Wyd. Multico 1997 r.
