Apatyt

Apatyt
Ilustracja
Właściwości chemiczne i fizyczne
Skład chemiczny

Ca5[(F,Cl,OH)(PO4)3]:

Twardość w skali Mohsa

5

Przełam

nierówny, muszlowy

Łupliwość

wyraźna wg {0001}, niewyraźna wg dwuścianu podstawowego

Pokrój kryształu

słupowy, igiełkowy, tabliczkowy, pryzmatyczny, kolumnowy

Układ krystalograficzny

układ heksagonalny

Właściwości mechaniczne

kruchy

Gęstość

2,9–3,23 g/cm³

Właściwości optyczne
Barwa

bezbarwny; biała, żółta, niebieska, zielona, fioletowa, różowa, czerwona, brunatna, brązowa

Rysa

biała

Połysk

szklisty, żywiczny, tłusty

Współczynnik załamania

1,628–1,651 (jednoosiowy)

Inne

dyspersja (optyka): 0,013 dwójłomność: 0,002–0,008

Multimedia w Wikimedia Commons
Hasło w Wikisłowniku

Apatyt (gr. apatao – „oszukiwać, zwodzić, łudzić”, gdyż często bywa mylony z innymi minerałami jak beryl, nefelin, diopsyd, turmalin czy diaspor) – minerał z gromady fosforanów. Należy do minerałów szeroko rozpowszechnionych występujących we wszystkich typach skał.

Charakterystyka

Właściwości

Krystalizuje w układzie heksagonalnym, klasy bipiramidy heksagonalnej. Tworzy kryształy sześcioboczne, o pokroju słupkowym wydłużonym, igiełkowym lub tabliczkowym, zakończone dwuścianem lub piramidą heksagonalną. Często występuje w formie skupień zbitych, masywnych, druzowatych, promienistych, kulistych, ziarnistych, oolitycznych, kolumnowych, mikrokrystalicznych, naciekowych, stalaktytowych, ziemistych, sferolitycznych, włóknistych, nerkowatych, skorupowych; konkrecje i naskorupienia. Jest kruchy, przezroczysty, przeświecający lub nieprzezroczysty, wykazuje fluorescencję białą, zieloną, niebieską, pomarańczową i żółtawą. Ma połysk żywiczny lub szklisty, a na powierzchniach przełamu – tłusty. Łupliwość jest zwykle poprzeczna do wydłużeń słupa. Jest izostrukturalny z mimetezytem, piromorfitem, wanadynitem, pieczkaitem, parafiniukitem. Rozpuszczalny w mocnych kwasach. Posiada słabą dyspersję wynoszącą 0,013 oraz wykazuje dwójłomność na poziomie 0,002. Stosunkowo twardy, daje się zarysować szkłem, stalą zwykłą oraz stalą narzędziową. Współczynnik załamania światła zależny od składu chemicznego; najniższy posiada apatyt fluorowy, a najwyższy – chlorowy. Cienkie płytki posiadają pleochroizm barwy niebieskozielonej. Bywa mylony z berylem, fenakitem, kwarcem, kordierytem, ortoklazem, smithsonitem, nefelinem i milarytem. Niektóre apatyty z Kazachstanu wykazują efekt aleksandrytu, będąc żółtawo-zielone w świetle dziennym i różowawo-pomarańczowe w świetle żarowym.

Odmiany

Sama nazwa używana jest obecnie do grupy minerałów, która różni się zawartością: fluoru – fluorapatyt, chloru – chlorapatyt, tlenu – oksyapatyt, grup hydroksylowych – hydroksylapatyt. W skład tej grupy wchodzą także: węglano-fluorapatyt i węglano-hydroksylapatyt. Najpowszechniejszą odmianą jest fluorapatyt. Występują odmiany gdzie jon fosforanowy zastępowany jest częściowo jonem siarczanowym, arsenianowym lub krzemianowym. Wapń może być zastąpiony np. manganem, strontem, uranem lub alkaliami.

Występowanie

Krystaliczny apatyt występuje prawie we wszystkich skałach magmowych. Jest najpospolitszym fosforanem na Ziemi. Duże koncentracje apatytu znajdują się w pewnych partiach rud magnetytowych. Apatyt jest częstym składnikiem pegmatytów, nelsonitów, skarnów, utworów pneumatolitycznych i żył hydrotermalnych i typu alpejskiego. Najładniejsze okazy spotykane są w druzach jako szczotki krystaliczne oraz w pustkach skał wulkanicznych (geody). Występuje również w aluwiach, skałach metamorficznych, utworach osadowych (fosforyty, konkrecje, płaskury lub warstwy) i skałach okruchowych (np. żwiry, piaski, margle). Apatyty pochodzenia osadowego tworzą się wskutek reakcji guana ze skałami węglanowymi lub na drodze chemicznej czy nagromadzenia kości kręgowców w środowisku wodnym. Szczególnie duże okazy występują w Kanadzie (do 70 cm długości) i USA (do 25 cm). Największy oszlifowany apatyt ma masę 147 kg (pochodzi z Kenii, jest żółtozielony). Współwystępuje z nefelinem, egirynem, tytanitem, cyrkonem, wezuwianem – w skałach magmowych; kasyterytem, wolframitem, magnetytem, topazem, kalcytem, kryształem górskim, aksynitem, tytanitem, rutylem i hematytem – w złożach hydrotermalnych. Poza tym z piroksenem, hornblenda, anatazem, epidotem, albitem, szerlem, berylem, muskowitem, skaleniami, kwarcem, fluorytem i syderytem.

Miejsca występowania

Zastosowanie

  • źródło otrzymywania fosforu (do produkcji nawozów sztucznych, zapałek, produkcji kwasu fosforowego)
  • czyste i ładnie zabarwione kryształy stosowane są w jubilerstwie (nadaje się im szlif fasetkowy i kaboszonowy – okazy z efektem kociego oka)
  • naukowe i kolekcjonerskie
  • główny nieorganiczny składnik tkanek zębowych (szkliwa, zębiny i cementu) oraz kości.

Przypisy

  1. 1 2 Podręczny słownik chemiczny, Romuald Hassa (red.), Janusz Mrzigod (red.), Janusz Nowakowski (red.), Katowice: Videograf II, 2004, s. 39, ISBN 83-7183-240-0, OCLC 749698778.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Eligiusz Szełęg, Minerały i skały Polski, Multico Oficyna Wydawnicza, 2023, s. 168, ISBN 978-83-7073-816-7.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Jerzy Żaba, Ilustrowana encyklopedia skał i minerałów, Wydawnictwa Videograf SA, 2024, s. 41–42, ISBN 978-83-8293-231-7.
  4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Rupert Hochleitner, Minerały, kamienie szlachetne, skały, Multico Oficyna Wydawnicza, 15 kwietnia 2022, s. 272, ISBN 978-83-7073-816-7.
  5. 1 2 3 4 Apatite. Gemdat. [dostęp 2025-04-20].
  6. 1 2 3 4 5 6 7 Ryszard Hutnik, Eufrozyna Piątek, Jerzy Wierski, Michał Sachanbiński, Vademecum zbieracza kamieni szlachetnych i ozdobnych, Wydawnictwo geologiczne, 1984, s. 103–105, ISBN 83-220-0199-1 [dostęp 2025-04-20] (pol.).
  7. 1 2 3 4 5 6 7 Apatite, [w:] Mindat.org [online], Hudson Institute of Mineralogy [dostęp 2025-04-20] (ang.).
  8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Jan Parafiniuk, Atlas Minerałów, Multico Oficyna Wydawnicza, 2019, s. 188, ISBN 978-83-7073-845-7.
  9. ↑ Apatite [online], National Gem Lab, 2 marca 2017 [dostęp 2024-12-26] (ang.).

Bibliografia

Linki zewnętrzne