Zwroty R (od ang. R-phrases, czyli risk phrases), zwroty ryzyka – dawniej stosowane oznaczenia na opakowaniu substancji chemicznej lub preparatu chemicznego mające na celu poinformowanie użytkownika o ryzyku wynikającym z korzystania i kontaktu z tą substancją lub tym preparatem. W roku 2015 na mocy rozporządzenia CLP (wdrażającego Globalnie Zharmonizowany System Klasyfikacji i Oznakowania Chemikaliów), zwroty R zostały zastąpione przez zwroty H.
Zwroty R wprowadziło do polskiego prawodawstwa, zgodnie z zaleceniami dyrektywy 2001/59/WE, rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 2 września 2003 roku, w ramach przedakcesyjnej harmonizacji prawnej.
20 stycznia 2009 roku, w efekcie wejścia w życie rozporządzenia CLP (wdrażającego Globalnie Zharmonizowany System Klasyfikacji i Oznakowania Chemikaliów), zwroty R zostały zastąpione przez zwroty H. Rozporządzenie CLP dopuściło przejściowe stosowanie, w określonych sytuacjach, zwrotów R do roku 2015.
Substancje i preparaty dzieli się na:
Dla oznaczeń „F”:
Dla substancji oznaczonych jako łatwopalne:
Dla substancji z innymi właściwościami fizykochemicznymi:
Dla oznaczeń „T”:
Dla oznaczeń „T+”:
Dla oznaczeń „Xn”
żołądka w dawce 50 mg/kg, ale obserwuje się wyraźne działanie toksyczne w tej dawce w przypadku zastosowania metody ustalonej dawki. Mniej niż 100% badanych szczurów przeżywa po podaniu do żołądka substancji lub preparatu w dawce 500 mg/kg w przypadku zastosowania procedury ustalonej dawki
substancji lub preparatu w zakresie dawek od > 200 mg/kg do < 2000 mg/kg (interpretacja wyników badań według procedur określonych w metodzie klas ostrej toksyczności).
Dla oznaczeń „C”:
Dla oznaczeń „Xi”
Dla oznaczeń „N”:
Dla substancji o innych właściwościach toksycznych:
Substancje uczulające oznacza się „Xn” lub „Xi”. Substancje rakotwórcze, mutagenne i reprotoksyczne kategorii 1 i 2 oznacza się „T”, a kategorii 3 – „Xn”.
Przy substancjach klasyfikowanych jako substancje rakotwórcze, mutagenne lub działające szkodliwie na rozrodczość kategorii 1 i 2, jeżeli są jednocześnie klasyfikowane jako substancje silnie trujące, trujące lub szkodliwe umieszczona jest nota E. W przypadku tych substancji napisy przy zwrotach R20, R21, R22, R23, R24, R25, R26, R27, R28, R39, R40 lub R48 oraz zawierające je zwroty łączone poprzedzone są słowem „Również”.
| Zwrot | Znaczenie |
|---|---|
| R1 | Produkt wybuchowy w stanie suchym. |
| R2 | Zagrożenie wybuchem wskutek uderzenia, tarcia, kontaktu z ogniem lub innymi źródłami zapłonu. |
| R3 | Skrajne zagrożenie wybuchem wskutek uderzenia, tarcia, kontaktu z ogniem lub innymi źródłami zapłonu. |
| R4 | Tworzy łatwo wybuchające związki metaliczne. |
| R5 | Ogrzanie grozi wybuchem. |
| R6 | Produkt wybuchowy z dostępem i bez dostępu powietrza. |
| R7 | Może spowodować pożar. |
| R8 | Kontakt z materiałami zapalnymi może spowodować pożar. |
| R9 | Grozi wybuchem po zmieszaniu z materiałem zapalnym. |
| R10 | Produkt łatwopalny. |
| R11 | Produkt wysoce łatwopalny. |
| R12 | Produkt skrajnie łatwopalny. |
| R14 | Reaguje gwałtownie z wodą. (Może być łączony ze zwrotem R15, tj. R14/15.) |
| R15 | W kontakcie z wodą uwalnia skrajnie łatwopalne gazy. (Może być łączony ze zwrotem R29.) |
| R16 | Produkt wybuchowy po zmieszaniu z substancjami utleniającymi. |
| R17 | Samorzutnie zapala się w powietrzu. |
| R18 | Podczas stosowania mogą powstawać zapalne lub wybuchowe mieszaniny par z powietrzem. |
| R19 | Może tworzyć wybuchowe nadtlenki. |
| R20 | Działa szkodliwie przez drogi oddechowe. |
| R21 | Działa szkodliwie w kontakcie ze skórą. |
| R22 | Działa szkodliwie po połknięciu. |
| R23 | Działa toksycznie przez drogi oddechowe. |
| R24 | Działa toksycznie w kontakcie ze skórą. |
| R25 | Działa toksycznie po połknięciu. |
| R26 | Działa bardzo toksycznie przez drogi oddechowe. |
| R27 | Działa bardzo toksycznie w kontakcie ze skórą. |
| R28 | Działa bardzo toksycznie po połknięciu. |
| R29 | W kontakcie z wodą uwalnia toksyczne gazy. |
| R30 | Podczas stosowania może stać się wysoce łatwopalny. |
| R31 | W kontakcie z kwasami uwalnia toksyczne gazy. |
| R32 | W kontakcie z kwasami uwalnia bardzo toksyczne gazy. |
| R33 | Niebezpieczeństwo kumulacji w organizmie. |
| R34 | Powoduje oparzenia. |
| R35 | Powoduje poważne oparzenia. |
| R36 | Działa drażniąco na oczy. |
| R37 | Działa drażniąco na drogi oddechowe. |
| R38 | Działa drażniąco na skórę. |
| R39 | Zagraża powstaniem bardzo poważnych, nieodwracalnych zmian w stanie zdrowia. (Może być łączony ze zwrotami R23, R24, R25, R26, R27 i R28 w celu określenia drogi narażenia, np. R39/27/28.) |
| R40 | Ograniczone dowody działania rakotwórczego. |
| R41 | Ryzyko poważnego uszkodzenia oczu. |
| R42 | Może powodować uczulenie w następstwie narażenia drogą oddechową. |
| R43 | Może powodować uczulenie w kontakcie ze skórą. |
| R44 | Zagrożenie wybuchem po ogrzaniu w zamkniętym pojemniku. |
| R45 | Może powodować raka. |
| R46 | Może powodować dziedziczne wady genetyczne. (Substancje o udowodnionym działaniu mutagennym.) |
| R47 | Może powodować dziedziczne wady genetyczne. (Substancje, które rozpatruje się jako mutagenne.) |
| R48 | Stwarza poważne zagrożenie zdrowia człowieka w następstwie długotrwałego narażenia. (Może być łączony ze zwrotami R20, R21, R22, R23, R24 oraz R25.) |
| R49 | Może powodować raka w następstwie narażenia drogą oddechową. |
| R50 | Działa bardzo toksycznie na organizmy wodne. |
| R51 | Działa toksycznie na organizmy wodne. |
| R52 | Działa szkodliwie na organizmy wodne. |
| R53 | Może powodować długo utrzymujące się niekorzystne zmiany w środowisku wodnym. |
| R54 | Działa toksycznie na rośliny. |
| R55 | Działa toksycznie na zwierzęta. |
| R56 | Działa toksycznie na organizmy glebowe. |
| R57 | Działa toksycznie na pszczoły. |
| R58 | Może powodować długo utrzymujące się niekorzystne zmiany w środowisku. |
| R59 | Stwarza zagrożenie dla warstwy ozonowej. |
| R60 | Może upośledzać płodność. |
| R61 | Może działać szkodliwie na dziecko w łonie matki. |
| R62 | Możliwe ryzyko upośledzenia płodności. |
| R63 | Możliwe ryzyko szkodliwego działania na dziecko w łonie matki. |
| R64 | Może oddziaływać szkodliwie na dzieci karmione piersią. |
| R65 | Działa szkodliwie; może powodować uszkodzenie płuc w przypadku połknięcia. |
| R66 | Powtarzające się narażenie może powodować wysuszanie lub pękanie skóry. |
| R67 | Pary mogą wywoływać uczucie senności i zawroty głowy. |
| R68 | Możliwe ryzyko powstania nieodwracalnych zmian w stanie zdrowia. (Może być łączony ze zwrotami R20, R21 oraz R22.) |
Stosowane są również „Łączone zwroty R” stanowiące kombinacje wyżej wymienionych.
| Zwrot łączony | Znaczenie |
|---|---|
| R14/15 | Reaguje gwałtownie z wodą, uwalniając skrajnie łatwopalne gazy. |
| R15/29 | W kontakcie z wodą uwalnia skrajnie łatwopalne, toksyczne gazy. |
| R20/21 | Działa szkodliwie przez drogi oddechowe i w kontakcie ze skórą. |
| R20/22 | Działa szkodliwie przez drogi oddechowe i po połknięciu. |
| R20/21/22 | Działa szkodliwie przez drogi oddechowe, w kontakcie ze skórą i po połknięciu. |
| R21/22 | Działa szkodliwie w kontakcie ze skórą i po połknięciu. |
| R23/24 | Działa toksycznie przez drogi oddechowe i w kontakcie ze skórą. |
| R23/25 | Działa toksycznie przez drogi oddechowe i po połknięciu. |
| R23/24/25 | Działa toksycznie przez drogi oddechowe, w kontakcie ze skórą i po połknięciu. |
| R24/25 | Działa toksycznie w kontakcie ze skórą i po połknięciu. |
| R26/27 | Działa bardzo toksycznie przez drogi oddechowe i w kontakcie ze skórą. |
| R26/28 | Działa bardzo toksycznie przez drogi oddechowe i po połknięciu. |
| R26/27/28 | Działa bardzo toksycznie przez drogi oddechowe, w kontakcie ze skórą i po połknięciu. |
| R27/28 | Działa bardzo toksycznie w kontakcie ze skórą i po połknięciu. |
| R36/37 | Działa drażniąco na oczy i drogi oddechowe. |
| R36/38 | Działa drażniąco na oczy i skórę. |
| R36/37/38 | Działa drażniąco na oczy, drogi oddechowe i skórę. |
| R37/38 | Działa drażniąco na drogi oddechowe i skórę. |
| R39/23 | Działa toksycznie przez drogi oddechowe; zagraża powstaniem bardzo poważnych nieodwracalnych zmian w stanie zdrowia. |
| R39/24 | Działa toksycznie w kontakcie ze skórą; zagraża powstaniem bardzo poważnych nieodwracalnych zmian w stanie zdrowia. |
| R39/25 | Działa toksycznie po połknięciu; zagraża powstaniem bardzo poważnych nieodwracalnych zmian w stanie zdrowia. |
| R39/23/24 | Działa toksycznie przez drogi oddechowe i w kontakcie ze skórą; zagraża powstaniem bardzo poważnych nieodwracalnych zmian w stanie zdrowia. |
| R39/23/25 | Działa toksycznie przez drogi oddechowe i po połknięciu; zagraża powstaniem bardzo poważnych nieodwracalnych zmian w stanie zdrowia. |
| R39/24/25 | Działa toksycznie w kontakcie ze skórą i po połknięciu; zagraża powstaniem bardzo poważnych nieodwracalnych zmian w stanie zdrowia. |
| R39/23/24/25 | Działa toksycznie przez drogi oddechowe, w kontakcie ze skórą i po połknięciu; zagraża powstaniem bardzo poważnych nieodwracalnych zmian w stanie zdrowia. |
| R39/26 | Działa bardzo toksycznie przez drogi oddechowe; zagraża powstaniem bardzo poważnych nieodwracalnych zmian w stanie zdrowia. |
| R39/27 | Działa bardzo toksycznie w kontakcie ze skórą; zagraża powstaniem bardzo poważnych nieodwracalnych zmian w stanie zdrowia. |
| R39/28 | Działa bardzo toksycznie po połknięciu; zagraża powstaniem bardzo poważnych nieodwracalnych zmian w stanie zdrowia. |
| R39/26/27 | Działa bardzo toksycznie przez drogi oddechowe i w kontakcie ze skórą; zagraża powstaniem bardzo poważnych nieodwracalnych zmian w stanie zdrowia. |
| R39/26/28 | Działa bardzo toksycznie przez drogi oddechowe i po połknięciu; zagraża powstaniem bardzo poważnych nieodwracalnych zmian w stanie zdrowia. |
| R39/27/28 | Działa bardzo toksycznie w kontakcie ze skórą i po połknięciu; zagraża powstaniem bardzo poważnych nieodwracalnych zmian w stanie zdrowia. |
| R39/26/27/28 | Działa bardzo toksycznie przez drogi oddechowe, w kontakcie ze skórą i po połknięciu; zagraża powstaniem bardzo poważnych nieodwracalnych zmian w stanie zdrowia. |
| R42/43 | Może powodować uczulenie w następstwie narażenia drogą oddechową i w kontakcie ze skórą. |
| R48/20 | Działa szkodliwie przez drogi oddechowe; stwarza poważne zagrożenie zdrowia w następstwie długotrwałego narażenia. |
| R48/21 | Działa szkodliwie w kontakcie ze skórą; stwarza poważne zagrożenie zdrowia w następstwie długotrwałego narażenia. |
| R48/22 | Działa szkodliwie po połknięciu; stwarza poważne zagrożenie zdrowia w następstwie długotrwałego narażenia. |
| R48/20/21 | Działa szkodliwie przez drogi oddechowe i w kontakcie ze skórą; stwarza poważne zagrożenie zdrowia w następstwie długotrwałego narażenia. |
| R48/20/22 | oddechowe i po połknięciu; stwarza poważne zagrożenie zdrowia w następstwie długotrwałego narażenia. |
| R48/21/22 | Działa szkodliwie w kontakcie ze skórą i po połknięciu; stwarza poważne zagrożenie zdrowia w następstwie długotrwałego narażenia. |
| R48/20/21/22 | Działa szkodliwie przez drogi oddechowe, w kontakcie ze skórą i po połknięciu; stwarza poważne zagrożenie zdrowia w następstwie długotrwałego narażenia. |
| R48/23 | Działa toksycznie przez drogi oddechowe; stwarza poważne zagrożenie zdrowia w następstwie długotrwałego narażenia. |
| R48/24 | Działa toksycznie w kontakcie ze skórą; stwarza poważne zagrożenie zdrowia w następstwie długotrwałego narażenia. |
| R48/25 | Działa toksycznie po połknięciu; stwarza poważne zagrożenie zdrowia w następstwie długotrwałego narażenia. |
| R48/23/24 | Działa toksycznie przez drogi oddechowe i w kontakcie ze skórą; stwarza poważne zagrożenie zdrowia w następstwie długotrwałego narażenia. |
| R48/23/25 | Działa toksycznie przez drogi oddechowe i po połknięciu; stwarza poważne zagrożenie zdrowia w następstwie długotrwałego narażenia. |
| R48/24/25 | Działa toksycznie w kontakcie ze skórą i po połknięciu; stwarza poważne zagrożenie zdrowia w następstwie długotrwałego narażenia. |
| R48/23/24/25 | Działa toksycznie przez drogi oddechowe, w kontakcie ze skórą i po połknięciu; stwarza poważne zagrożenie zdrowia w następstwie długotrwałego narażenia. |
| R50/53 | Działa bardzo toksycznie na organizmy wodne; może powodować długo utrzymujące się niekorzystne zmiany w środowisku wodnym. |
| R51/53 | Działa toksycznie na organizmy wodne; może powodować długo utrzymujące się niekorzystne zmiany w środowisku wodnym. |
| R52/53 | Działa szkodliwie na organizmy wodne; może powodować długo utrzymujące się niekorzystne zmiany w środowisku wodnym. |
| R68/20 | Działa szkodliwie przez drogi oddechowe; możliwe ryzyko powstania nieodwracalnych zmian w stanie zdrowia. |
| R68/21 | Działa szkodliwie w kontakcie ze skórą; możliwe ryzyko powstania nieodwracalnych zmian w stanie zdrowia. |
| R68/22 | Działa szkodliwie po połknięciu; możliwe ryzyko powstania nieodwracalnych zmian w stanie zdrowia. |
| R68/20/21 | Działa szkodliwie przez drogi oddechowe i w kontakcie ze skórą; możliwe ryzyko powstania nieodwracalnych zmian w stanie zdrowia. |
| R68/20/22 | Działa szkodliwie przez drogi oddechowe i po połknięciu; możliwe ryzyko powstania nieodwracalnych zmian w stanie zdrowia. |
| R68/21/22 | Działa szkodliwie w kontakcie ze skórą i po połknięciu; możliwe ryzyko powstania nieodwracalnych zmian w stanie zdrowia. |
| R68/20/21/22 | Działa szkodliwie przez drogi oddechowe, w kontakcie ze skórą i po połknięciu; możliwe ryzyko powstania nieodwracalnych zmian w stanie zdrowia. |