Goranice

Goranice
Goranî, Gûranî
Ana dili olanlarİran ve Irak
BölgeBatı İran ve kuzey Irak
EtnisiteGoranlar
Konuşan sayısı300,000  (2008)
Dil ailesi
DiyalektlerHawraman-I Luhon
Hawraman-I Taxt
Kakai
Gawhara
Kandula
Zardayana
Shabaki
Ṣārlī
Bāǰalāni (Bēǰwān)
Dil kodları
ISO 639-3hac
Glottologgora1267  Gorani
ELP
UNESCO'nun Tehlike Altındaki Dünya Dilleri Atlası içinde Goranice "kesinlikle tehlikede" olarak nitelendirilmiştir.

Gorani veya Gurani, bir İran dillerinin Kuzeybatı İran koluna bağlı bir dil ya da benzer kuzeybatı İran lehçelerinden oluşan bir dil grubudur. İran ve Irak'ın bazı bölgelerinde küçük dil adacıklarında konuşulmaktadır.

Tarih

Guranicenin anavatanının Hazar denizi kıyıları olduğu düşünülmektedir. Dilin konuşurları Guranlar, Hazar bölgesinden bilinmeyen erken bir tarihte bugünkü yerleşim yerlerine göç etmiştir. Guranice, geçmişte bugün konuşulduğundan daha geniş bir bölgede yaygın olarak konuşulurken konuşulduğu coğrafyanın zaman içinde Kürtçe konuşurları tarafından istila edilmesiyle birlikte kısa süre içinde kendisini Kürtçe denizinin içinde bulmuş ve sonunda küçük dil adalarına indirgenmiştir. Guranice günümüzde bu adacıklarda farklı diyalektleriyle birlikte konuşulmaktadır.

Paris Üniversitesi Doğu Dilleri ve Uygarlıkları Ulusal Enstitüsü (Institut national des langues et civilisations orientales de l'Université de Paris) akademisyenlerinden dil bilimci Prof. Dr. Joyce Blau: "Muhtemelen Gorani ve Zazaca dillerinin mazisi Kürtçe'den daha eskidir. Kürtler; Zazalar ve Goranlar'ın çoğunu asimile ettiler fakat hepsini edemediler. Bugün Gorani'nin fazlasıyla Sorani'nin etkisinde olduğunu biliyoruz ve Goranların çoğu Sorani konuşuyor. Gorani; İran‘ın Güney kesiminde, Kermanşah‘in kuzeyinde konuşuluyor."

Konuşurlar

Ethnologue'un tahminine göre Guranicenin 2007 yılında İran'da yaklaşık 180.000, Irak'ta ise 120.000 olmak üzere yaklaşık 300.000 konuşmacısı vardı. Dil UNESCO'nun Tehlike Altındaki Dünya Dilleri Atlası'nda yok olma tehlikesi altında ve kesinlikle tehlikede (definitely endangered language) olarak tanımlamıştır.

Lehçeler

Guraninin lehçeleri şunlardır: Hawraman-I Luhon, Hawraman-I Taxt, Kakai, Gawhara, Kandula, Zardayana, Shabaki, Ṣārlī ve Bāǰalāni (Bēǰwān).

Gramer

Gurani lehçelerinde dilbilgisel cinsiyet (Avromani dışında) yok olmuştur. Diğer Gurani lehçelerinde gramatik cinsiyet ölmüşken ve birçok gramatik durum farklılığı ortadan kalkmışken Avromani ayrı olarak gramatik cinsiyete sahiptir ve arkaik özellikler göstermektedir. Bu bakımdan Gurani lehçeleri arasında diğerlerine göre dilbilgisel olarak daha detaylı biçimde çalışılmış olanı Avromanidir (Havrami).

Sınıflandırma

Gurani dili, Hint-Avrupa dil ailesinin İran dilleri grubunun Batı İran dilleri kolunun Kuzeybatı İran dilleri dalında sınıflandırılmaktadır. Glottolog'a göre bu dalın Eski Azerice ile ilişkili Azeri (Adharic) dilleri alt grubunda yer almaktadır. Ethnologu'a göre Zaza-Gorani alt grubunda yer alır. Ancak bazı benzerliklere rağmen, Zaza ve Gurani dilleri arasındaki ciddi dilbilimsel farklılıklar nedeniyle Zazaca ve Guranicenin diğer Kuzeybatı İran dilllerinden ayrı olarak kendi aralarnda bir Zaza-Gorani grubu oluşturduğu tartışmalıdır ve bu yönde genel kabul görmüş bir görüş yoktur. Guranice dil bilimsel açıdan Kürtçe lehçesi olmayıp başlı başına ayrı bir dil olarak sınıflandırılmasına rağmen bazı dil bilimciler tarafından Kürt lehçesi diye kabul edilir.

Kaynakça

  1. ↑ "Arşivlenmiş kopya". 4 Ağustos 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Haziran 2020.
  2. ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Hawraman-I Luhon". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  3. ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Hawraman-I Taxt". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  4. ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Kakai". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  5. ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Gawhara". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  6. ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Kandula". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  7. ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Zardayana". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  8. ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Shabaki". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  9. ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Sarli". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  10. ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Bajelani". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  11. ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Gorani". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  12. ↑ "Atlas of the world's languages in danger". unesdoc.unesco.org. s. 48. 7 Şubat 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Şubat 2026.
  13. 1 2 3 MacKenzie, David Neil (2002). "GURĀNI". Encyclopædia Iranica. 5 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Şubat 2025.
  14. 1 2 Minorsky, Vladimir (1943). "The Gūrān". Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London. 11 (1): 86-88. 19 Ekim 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi18 Ekim 2022.
  15. 1 2 3 Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Gurani". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  16. 1 2 "Gurani". Ethnologue. 2025. 4 Aralık 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Şubat 2025.
  17. 1 2 "639 Identifier Documentation: Gurani [hac]". SIL International. 2025. 14 Şubat 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Şubat 2025.
  18. 1 2 Joyce Blau (1989), «Le gûranî» in R. Schmitt (ed.), Compendium Linguarum Iranicarum, Wiesbaden, Reichert, p. 336.
  19. 1 2 3 MacKenzie, David Neil (2002). "GURĀNI". Encyclopædia Iranica. 12 Haziran 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Şubat 2025.
  20. ↑ Windfuhr, Gernot (2009). The Iranian Languages (İngilizce). New York: Routledge. s. 30. ISBN 978-0-7007-1 131-4.
  21. ↑ Hadank, Karl (1930). Die Mundarten der Gûrân, besonders das Kändûläî, Auramânî und Bâdschälânî. Berli: Verlag der Preussischen Akademie. s. 18.
  22. ↑ Blau, Joyce (1989). "Gurânî et Zâzâ". Schmitt, Rüdiger (Ed.). Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden: Reichert. ss. 337. ISBN 3-88226-413-6.
  23. ↑ Paul, Ludwig (1998). "The Pozition of Zazaki the West Iranian Languages" (PDF). Iran Chamber. Open Publishing. Erişim tarihi: 13 Şubat 2025.
  24. ↑ "Arşivlenmiş kopya". 19 Şubat 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Şubat 2016.
  25. ↑ Blau, Joyce 1989: “Gurânî et zâzâ”. Compendium Linguarum Iranicarum. Rüdiger Schmitt (Hrsg.), s. 336-340. Wiesbaden.
  26. ↑ "Atlas of the world's languages in danger". unesdoc.unesco.org. s. 48. 7 Şubat 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Şubat 2026.
  27. ↑ Karl Hadank & Oskar Mann: Mundarten der Guran Berlin 1930.
  28. ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Hawraman-I Luhon". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  29. ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Hawraman-I Taxt". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  30. ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Kakai". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  31. ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Gawhara". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  32. ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Kandula". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  33. ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Zardayana". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  34. ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Shabaki". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  35. ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Sarli". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  36. ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Bajelani". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  37. ↑ Gholami, Saloumeh (2024). Gorani in Its Historical and Linguistic Context:. Berlin: De Gruyter. ss. 73, 88. ISBN 978-3111168685. Gorani and Hawrami use identical grammatical morphemes, but Gorani lacks gender and case markers." "Notably, the lack of gender and case aligns Gorani with Central Kurdish, Southern Kurdish, and Laki, setting them apart from Hawrami.
  38. ↑ MacKenzie 2002: "...only Hawrāmī has preserved a further consistent distinction of two grammatical genders.'"
  39. ↑ Paul, Ludwig; Mahmoudveysi, Parvin; Bailey, Denise; Haig, Geoffrey (2012). The Gorani language of Gawraju (Gawrajuyi), a village of West Iran: Texts, grammar, and lexicon. Wiesbaden: Reichert Verlag. ss. 3, 12. ISBN 978-3895008559.
  40. ↑ "MacKenzie, D. N.: The Dialect of Awroman(Hawraman-i Luhon)" (PDF). 15 Temmuz 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 26 Ocak 2009.
  41. ↑ "Arşivlenmiş kopya" (PDF). 9 Temmuz 2010 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Ocak 2009.
  42. ↑ "Arşivlenmiş kopya". 10 Haziran 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Mart 2020.
  43. ↑ Ludwig, P.: HISTORY OF THE KURDISH LANGUAGE 18 Aralık 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Encyclopeadia Iranica (13. Mart 2009)
  44. ↑ "Arşivlenmiş kopya". 1 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Mart 2020.
  45. ↑ "Arşivlenmiş kopya". 19 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Şubat 2017.
Wikimedia Incubator
Wikimedia Incubator
Wikimedia Incubator'de Goranice Vikipedi deneme projesi bulunmaktadır.