Zazaca

Zazaca
Zazaki
TelaffuzZazaca telaffuz: [zazaki]
Ana dili olanlarTürkiye, Zaza diasporası (Avrupa'da, özellikle Almanya) ABD
BölgeAnadolu
EtnisiteZazalar
Konuşan sayısıy. 1.5 milyon  (2019)
Dil ailesi
Diyalektler
Yazı sistemiLatin alfabesi
Dil kodları
ISO 639-1-
ISO 639-2zza
ISO 639-3diq, kiu
Glottologzaza1246  Zaza
ELPDimli
Zaza dilinin üç ana lehçesinin coğrafi dağılımı.
UNESCO'nun Tehlike Altındaki Dünya Dilleri Atlası içinde Zaza dilinin statüsü
Bu sayfa UFA fonetik Unicode semboller içerir. Doğru bir görüntüleme desteğiniz bulunmadığı takdirde, soru işaretleri, kutular veya diğer Unicode karakterleri görebilirsiniz. IPA sembolleri ile ilgili rehberi okumak için, bakınız Yardım:IPA.

Zazaca, Hint-Avrupa dil ailesinin İran dilleri grubunun Kuzeybatı İran koluna bağlı bir dildir. Zazalar tarafından Türkiye'nin çeşitli bölgelerinde konuşulan dilin kuzey, güney ve merkez olmak üzere üç ana lehçesi bulunup Anadolu'nun doğusunda Bingöl, Elâzığ, Erzincan, Erzurum, Bitlis, Malatya, Muş ve Tunceli; güneydoğusunda Adıyaman, Diyarbakır ve Şanlıurfa; kuzeydoğusunda Kars ve Ardahan, merkezinde Sivas, Kayseri ve Aksaray ve Karadeniz bölümünde Tokat ve Gümüşhane gibi illerde konuşulmaktadır. Zazacaya gramer, genetik ve temel söz varlığı açısından en yakın diller Hazar Denizi kıyılarında konuşulan Tatça, Talışça, Simnanca, Sengserce, Gilekçe ve Mazenderanca gibi çağdaş İran dilleridir. Dil aynı zamanda Geç Antik Çağ'da konuşulup günümüzde ortadan kalkmış Partça ve Baktriyaca gibi eski İran dilleri ile de dil yapısı yönünden benzerlik göstermektedir.

Makro dil

Zazaca uluslararası dil otoriteleri tarafından iki ana Zaza dilinden oluşan bir makro dil olarak sınıflandırılmaktadır. SIL International Zazacayı Güney Zazacası (diq) ve Kuzey Zazacası (kiu) olmak üzere iki ana Zaza dilini içeren bir makro dil olarak sınıflandırmaktadır. Diğer uluslararası dil otoriteleri Ethnologue ve Glottolog da Zaza dilini Güney Zazacası ve Kuzey Zazacası olmak üzere iki ana Zaza dilinden oluşan bir makro dil olarak sınıflandırmaktadır. Prof. Dr. Ludwig Paul ve Frankfurt Zaza Dil Enstitüsü ise Zaza dilini; kuzey, merkez ve güney kolları olmak üzere üç ana lehçeye ayırmaktadır.

Adlandırma

Zaza dilinin İrani diller içindeki yeri

Zazaların dillerini ve kendilerini tanımlamaları bölgeden bölgeye ayrılıklar göstermektedir. Zazaların tanımlama şekli ulusal olmayıp, etnik ya da dini niteliktedir. Zaza dili için kullanılan başlıca adlandırmalar şunlardır: Dımılki ya da Dımıli, Aksaray, Şanlıurfa, Siverek, Diyarbakır, Çüngüş, Adıyaman, Gerger ve Mutki'de yaşayan Zazalar'ın dillerine verdikleri addır. Bu yörelerde yaşayan Zazalar çoğunlukla kendilerini Dımıli, dilleri Zazacayı ise Dımıli/Dımılki olarak adlandırmaktadır. Friedrich Carl Andreas [en], Karl Hadank ve Vladimir Minorski gibi Zaza dili üzerine araştırmalar yapan dilbilimci ve araştırmacılar, Zazacanın tarihi Deylem bölgesinde konuşlan diller ile yakınlığına bağlı olarak Dımıli sözcüğünün Deylem bölgesi ile bağlantılı olduğunu öne sürmüştür. Bu adın kökeninin tarihsel olarak Dunbuli aşireti adıyla bağlantılı olabileceği de bir diğer görüştür. Bir diğer adlandırma Zazaki ise tarihsel olarak Elâzığ, Palu, Maden, Çermik, Bingöl ve Sivas yöresinde yaşayan Zazaların dillerine verdikleri addır. Günümüzde bu ad diğer yörelerde de gittikçe daha çok yaygınlaşmış olup Zazaların genel adlandırmasıdır. Bu adlandırmaya Zazacanın bütün lehçelerinde rastlanmaktadır. Dilin bu adlandırmasına Evliya Çelebi'nin Seyahatnamesinde "Zaza lisanı" ya da "lisân-ı Ekrâd-ı Zaza" şeklinde rastlanmaktadır. Bu ismin tarihsel olarak Zaza adındaki aşiret ismiyle bağlantılı olabileceği çeşitli yazarlarca ileri sürülmüştür. Bazı yazarlar tarafından sözcük benzerliğinden yola çıkılarak, Zaza sözcüğünün Sasa ya da Sasani sözcüklerinden türediği de ileri sürülmüştür. Zazacanın merkez lehçesiyle konuşan Zazaların hemen hepsi kendilerini Zaza, dillerini Zazaki olarak tanımlarken Palu, Bingöl ve Dicle gibi yerlerde Zaza'nın yanında Kırd şeklindeki bir tanımlamaya da sınırlı şekilde rastlanır. Bu anılan yörelerde yaşayan bazı Zazalar dillerini Zaza ile birlikte Kırdki/Kırdi olarak da adlandırmaktadır. Kırmancki ise Tunceli, Erzincan, Bingöl (Kiğı, Yayladere) gibi il ve ilçelerde daha çok Alevi Zazaların dillerine verdikleri ad olup, anılan bu yörelerde yaşayan Zazalar kendilerine Kırmanc, yaşadıkları bölgeye de Kırmanciye derler. Dillerine Kırmancki diyen eski kuşakta Dımılki ismi de bilinmektedir. Bingöl, Erzurum ve Varto gibi bölgelerde yaşayan Alevi Zazalar özel bir adlandırma yerine konuştukları Zazacaya "dilimiz" anlamına gelen "zonê ma" demektedir. Kendilerine ise halkımız anlamına gelen "şarê ma" demektedir.

Tarihçe

Zazaca üzerine ilk araştırmalar 19. yüzyılın ikinci yarısı itibarıyla başlamıştır. Oryantalist Peter I. Lerch, Kırım Savaşı'nda Ruslara esir düşen Osmanlı askerlerinin tutulduğu Roslow'a giderek buradaki Zaza kökenli Osmanlı askerleri arasında Zazaca bazı derlemeler yapmıştır. Lerch, 1856 yılında, Zazaca tümce listesi ve öykülerinden oluşan derlemelerini dilbilimsel analiz yapmadan Rusça ve Almanca olarak yayımlamıştır. Daha sonra Robert Gordon Latham, Dr. H. Sandwith'in derlediği bir Zazaca sözlük listesini 1856 ve 1860 yıllarında yayımlamıştır. 1862'de Wilhelm Strecker ve Otto Blau tarafından Dersim Zazacasına ait bazı notlar yayımlanmıştır. Daha sonra Friedrich Müller (1864) Lerch'in derlediği metinlerle Zazaca ile üzerine karşılaştırmalı bir inceleme yayımlamıştır. Müller çalışmasında Zazacayı Farsçanın bir lehçesi olarak değerlendirmekle birlikte Zazacanın Kürtçe ve Farsçadan daha eski olduğunu ve tarihsel gelişim bakımından Zazacanın Kürtçe ve Farsçadan ayrı olduğunu saptamıştır. Müller'in bu görüşü daha sonra F. Spiegel (1871), W. Tomaschek (1887), W. Geiger (1891-1901) ve A. Socin (1901) tarafından da desteklenmiştir. Daha sonra, Albert van Le Coq (1903) derlediği bazı Zazaca metinleri Kürtçe metinlerle bazı kısmi karşılaştırmalar yaparak dilbilimsel analiz yapmadan yayımlamıştır. Çalışmalarında Zazaca metin kayıtlarına yer veren ilk dönem araştırmacıları, detaylı dilbilimsel analizini yapmadan diyalekt olarak düşünüp Zazacayı Farsça ve Kürtçe ile birlikte değerlendirmiştir.

Zazacayı dilbilimsel olarak inceleyip detaylı analizini yapan ilk araştırmacı Alman dilbilimci Oskar Mann'dır. 1905/1906 yıllarında Prusya Bilimler Akademisi tarafından batı İran dillerinin dokümantasyonu ve dilbilimsel analizi için görevlendirilen Oskar Mann, Bingöl ve Siverek bölgelerinde kapsamlı Zazaca derlemeler ve dil kayıtları gerçekleştirmiştir. Zazacayı ses bilgisi (fonetik), biçim bilgisi (morfoloji), sözcük bilgisi (leksikoloji) ve köken bilgisi (etimoloji) açılarından inceleyen Oskar Mann yaptığı araştırmaların sonucunda Zazacanın Farsça ya da Kürtçenin bir lehçesi olmayıp başlı başına ayrı bir dil olduğunu tespit etmiştir. Mann'ın ölümünden sonra çalışmalarını devralarak ilerleten Karl Hadank, 1932 yılında bu çalışmaları yaptığı gramer analizleriyle beraber "'Mundarten der Zâzâ" adıyla kitaplaştırmıştır. Hadank da öncülü Oskar Mann gibi Zazacayı başlı başına ayrı bir dil olarak sınıflandırmıştır. Zazacanın modern dilbilim tarihindeki yeri Oskar Mann (1906) ve Karl Hadank'dan (1932) sonra David Neil MacKenzie (1961-95), Gernot Ludwig Windfuhr [en] (1989), Jost Gippert (1996), Ludwig Paul [de] (1998) ve birçok yabancı dilbilimci ve araştırmacı ve uluslararası dil otoriteleri Glottolog, Ethnologue ve SIL International tarafından incelenmiş olup başlı başına bir Batı İran dili şeklinde belirlenmiştir.

Coğrafi dağılım

Zazaca, Doğu Anadolu'nun Yukarı Fırat ve Dicle havzasında, sayıları kesin olarak bilinmemekle birlikte yaklaşık olarak 2-3 milyon civarında kişinin konuştuğu dildir. Türkiye'de yaşayan Zazalar dışında özellikle Almanya, Fransa, Avusturya, İsveç, İsviçre ve Hollanda gibi Avrupa ülkelerinde yaşayan önemli sayıda Zaza veya Zazaca konuşan nüfus bulunmaktadır.

Zazacanın yoğun olarak konuşulduğu ve Zazaların yoğun olarak yaşadığı yerleri, Bingöl (bütün ilçelerde), Tunceli (bütün ilçelerde), Elâzığ (doğu bölgesi, kuzeyi ve güneyi), Diyarbakır (kuzey ve batı bölgeleri Çermik, Çüngüş, Ergani, Eğil, Dicle, Lice, Hani, Kulp, Hazro), Urfa (Siverek, Hilvan ilçeleri), Muş (Varto ilçesi), Sivas (Zara, Ulaş, Kangal ilçeleri), Adıyaman (Gerger ilçesi), Erzincan (Merkez, Tercan, Çayırlı ve yer yer diğer ilçelerde), Batman (Batman, Kozluk), Bitlis (Mutki, Tatvan), Malatya (doğu bölgesi), Ardahan (Göle'nin iki köyünde), Aksaray (Ekecik bölgesinde) ve Erzurum (Hınıs, Tekman, Aşkale, Çat ve yer yer diğer ilçelerinde) oluşturmaktadır.

Sınıflandırma

İrani diller ailesi ağacı.

Zazaca dilbilimsel olarak Hint-Avrupa dil ailesinin Hint-İran ana grubunun İran dilleri koluna ait bir dildir. Bir batı İran dili olan Zazaca bu grubun kuzeybatı koluna mensuptur. Zazaca dilbilimde Kürtçeden ayrı olarak başlı başına bir kuzeybatı İran dili olarak kabul edilmektedir.

Ethnologue, Zazacayı kuzeybatı İran dilleri içinde Gurani diliyle beraber Zaza-Gorani olarak adlandırılan genetik bir alt grup içinde sınıflandırmaktadır. Ancak bazı benzerliklere rağmen Zazaca ve Guranice arasındaki belirgin farklılıklar nedeniyle Zaza-Gorani biçiminde sınıflandırması tartışmalıdır. Diğer yandan Zazaca, Tatça, Talışça, Gilekçe, Simnanca gibi Hazar dilleriyle Guranicede bulunmayan birçok ortak dil özelliğini paylaşmaktadır. Glottolog, Zazacayı Hazar Denizi'nin güney kıyılarında konuşulan Talışça, Tatça ve Herzendice, Kecelce, Kilitçe gibi lehçeleri ile birlikte Eski Azerice ile ilişkili Azeri dilleri (Adharic) grubu içinde sınıflandırmaktadır. Pièrre Lecoq, Zazacayı Tatça, Talışça, Gilekçe, Simnanca ve Beluçça gibi dillerle birlikte Medo-Hazar dilleri (Medo-Caspian) grubu içinde sınıflandırmaktadır. Alman dilbilimci Jost Gippert ise Zazacayı Hazar Denizi'nin güneyindeki tarihi Hyrkania (Cürcan) bölgesine atıfta bulunarak Hyrkan dilleri (Hyrkanian) grubu içinde sınıflandırmıştır ve Sengserce, Beluçça gibi dilleri Zazaca ile aynı alt grup içinde sınıflandırmıştır. Gippert aynı zamanda Zazacanın Partça ve Simnanca gibi dillerle genetik yakınlık gösterdiğini tespit etmiştir. Dilbilimciler Paul, Stilo ve Windfuhr'a göre Zazaca kuzeybatı İran dilleri içinde başlı başına bir dildir. Paul, Stilo ve Windfuhr başka bir kuzeybatı İran dili ile aynı grup içinde gruplandırmak yerine Zazacayı kuzeybatı İran dilleri içinde bağımsız bir dil olarak sınıflandırmaktadır. Paul, dilbilimsel analizinde Zazacanın Eski Azericeden türeyen Tatça lehçeleri (modern Azeri lehçeleri), Talışça, Simnanca, Sengserce, Gilekçe ve Partça gibi dillere yakın olup bu dillerle birçok benzerlik paylaştığını ve Kürtçenin tarihi olarak geçirmiş olduğu ses değişikliklerinin Zazacada bulunmadığını tespit etmiştir. Benzer şekilde, Elazığ bölgesinde bölgesinde yapılan çalışmalarda Zazaca ve Kürtçe konuşurları arasında karşılıklı anlaşılırlığın oldukça düşük olduğu tespit edilmiştir. Encyclopædia Iranica'da ise Zazaca Talışça, Tatça ve lehçeleri, Herzendice, Gilekçe, Mâzenderanca, Simnanca gibi dillerle birlikte Kuzeybatı İran dillerinin Hazar dilleri (Caspian) alt grubu içinde sınıflandırılmıştır ve tarihsel olarak söz konusu Hazar dillerinin tamamı Partça ilişkilendirilmiştir.

Adharic grubu

Genel olarak, İran dilleri içinde Hazar Denizi kıyılarında konuşulan kuzeybatı İran dilleri ve Zazaca arasında dilbilgisi ve temel sözcük dağarcığı bakımından önemli benzerlikler bulunmaktadır ve Zazacanın urheimatının (kökensel anavatanının) Hazar denizi kıyıları olduğu düşünülmektedir. Nitekim, bugün Zazacaya en yakın diller Hazar Denizi'nin güney kıyılarında konuşulan Talışça, Tatça, Simnanca, Sengserce, Gilekçe ve Mazenderanca gibi dillerdir.

Glottolog veri tabanına göre kuzeybatı İran dilleri içinde Zaza dilinin yeri:

Lehçeleri

Zaza dilinin üç ana lehçe grubu:

Zaza dilinin güney, kuzey ve merkez veya doğu olmak üzere üç ana lehçesi bulunmaktadır. Uluslararası dil otoriteleri ise Güney Zazaca ve Kuzey Zazacayı lehçe yerine Zaza makro dili içinde iki ayrı Zaza dili olarak tanımlamaktadır. Zazalar'ın mezhep farklılığı, Zaza dilinin lehçe farklılıklarına da yansımıştır. Dilin güney lehçesi Hanefi Zazalar, kuzey lehçesi Alevi Zazalar, merkez veya doğu lehçesi ise Şafi Zazalar tarafından konuşulmaktadır. Bu lehçelerin yanı sıra özel konuma sahip olan ve hiçbir lehçe grubuna tam olarak dahil edilemeyen geçiş lehçeleri ve kenar ağızları da bulunmaktadır. Dilin güney lehçesi Anadolu'nun güneydoğu ve orta kesimlerinde konuşulmaktadır. Merkez lehçesi ağırlıklı olarak Doğu Anadolu'da konuşulmaktadır. Kuzey lehçesi ise Anadolu'nun doğu ve kuzeydoğu kesimlerinde konuşulmaktadır. Dil tarihi açısından dilin güney lehçesi ve bazı geçiş lehçeleri diğer lehçelere göre daha muhafazakar (arkaik) bir yapıya sahiptir. Güney Zazacası, Kuzey Zazacası ve Merkezî/Doğu Zazacası arasındaki farklılıklar temelde fonolojik ve morfolojik farklılıklara dayanmaktadır.

Güney Zazacası

Güney Zazacası ([diq]/diml1238) Zaza dilinin üç ana lehçesinden biridir. Aynı zamanda Güney Zazacası, Zaza makrodilinin iki ana Zaza dilinden biri olarak sınıflandırılmaktadır. Glottolog Güney Zazacasını Dumbuli, Hazzu, Kori, Motki ve Sivereki olmak üzere beş alt lehçeye ayırmaktadır: Güney Zazacası ağırlıklı olarak Siverek, Çermik, Çüngüş, Gerger, Mutki, Aksaray, Ergani ve Kulp bölgelerinde konuşulmaktadır. Kenar şiveleri: Mutki, Aksaray, Sarız * Geçiş şiveleri: Kulp, Lice, Ergani, Maden. Güney Zazacası diğer lehçelere göre daha muhafazakar (arkaik, eski) bir yapıya sahiptir.

Merkezî veya Doğu Zazacası

Merkezî veya Doğu Zazacası ([diq]) Zaza dilinin üç ana lehçesinden biridir. Ağırlıklı olarak Palu, Bingöl, Hani, Dicle, Solhan ve Muş çevresinde konuşulmaktadır.

Kuzey Zazacası

Kuzey Zazacası ([kiu]/kirm1248) Zaza dilinin üç ana lehçesinden biridir. Kuzey Zazacası, Zaza makrodilinin iki ana Zaza dilinden biri olarak da sınıflandırılmaktadır. Glottolog Kuzey Zazacasını Tunceli ve Varto olmak üzere iki alt lehçeye ayırmaktadır. Ağırlıklı olarak Erzincan, Kemah, Aşkale, Hozat, Hınıs, Kelkit, Nazimiye, Ovacık, Pülümür, Tekman, Tercan, Varto ve Yayladere bölgelerinde konuşulmaktadır.

Gramer

Gramer, genetik, dil tarihi ve evrimi (diachronic) ve temel söz varlığı açısından Zaza diline en yakın diller Hazar Denizi kıyıları ve Kuzey İran boyunca konuşulan Tatça (Eski Azeri lehçeleri), Simnanca, Sengserce, Talışça, Gilekçe ve Mazenderanca gibi dillerdir. Aynı zamanda Zaza dili, ayrıca Geç Antik Çağ'da konuşulup günümüzde ortadan kalmış iki İran dili olan Partça ve Baktriya dilleriyle de gramer yönünden önemli ölçüde benzerlik göstermektedir. Dilin grameri ve temel söz varlığı (core vocabulary) Part dili ile fonetik (ses bilgisi), morfoloji (şekil bilgisi), sentaks (sözdizim) ve leksik (kelime hazinesi) bakımdan önemli ölçüde örtüşmektedir. Ünlü harflerden daha az değişim gösterdikleri için dillerin tarihsel evrimi ve dil gruplarındaki sınıflandırmanın esas temelini ünsüz harfler oluşturmaktadır. İran dillerinin içinde batı İran dillerinin kuzeybatı ve güneybatı olarak ayırt edilebilmesi için miras sözcüklerden oluşan belirli kıstas sözcükler, eş dillilik sınırı (isoglosses) yönünden esas alınmaktadır. Dillerin tarihsel evrimi ve dil gruplarındaki sınıflandırmanın esas temelini oluşturan bu ünsüzlerin oluşumu (eş dillilik sınırı/isoglosses) Zaza dilinde Talışça, Tatça (Herzendice), Sengserce, Vefsçe ve bazı merkezi İran dilleri ile hemen hemen aynıdır. Zaza dili burada, kuzeybatı İran dilleri grubu içinde Talışça,Tatça, Simnanca, Sengserce ve Gilekçe gibi diller ile bir kuzeybatı İran dilleri kuşağı oluşturmaktadır. Bu kuşağa bağlı diller Farsça, Azerbaycan dili ve Kürtçe konuşurları tarafından, kuşağın batı kısmında Zazaca, Talışça, Tatça ve doğu kısmında ise Simnanca, Sengserce, Gilekçe ve diğer Hazar/Merkez lehçeleri kalacak şekilde coğrafi olarak ikiye bölünmüştür. Zazaca bu bölünmeyle diğer dillerden coğrafi olarak uzakta kalmasına rağmen yine de Tatça, Talışça ve bazı kuzeybatı diyalektleri ile birlikte batı İrani Proto-Hint Avrupa ünsüz harf köklerini güçlü bir biçimde muhafaza etmiştir ve Farsça ve Kürtçeden oldukça uzaktır. Genel olarak, Zaza, Tat ve Talış dillerinden Kürtçe ve Farsçaya doğru uzanacak şekilde, batı İran dilleri daha az "arkaik" hale gelmektedir. Zaza dili, Talış ve Tat dilleri ile birlikte batı İran dillerinin en batısında yer alırken, Farsça ve Kürtçe en doğusunda yer almaktadır:

Proto-IE Partça Gurani Tatça Zazaca Talışça Simnanca Hazar Merkezi İran Beluçça Kürtçe Farsça
*ḱ/ĝ s/z s/z s/z s/z s/z s/z s/z s/z s/z s/z h/d
*k(u)pal -ž- -ž- -ž- -ĵ- -ž -ĵ,ž- -ĵ- -ĵ-,ž,z -ĵ- -ž- -z-
*gu(h)pal ž ž ž (y-) ĵ ž ĵ,ž ĵ ĵ,ž,z ĵ ž z
*kw29 ? sip isb esb asb esp s esb ? s s
*tr/*tl hr (ya)r (h)r (hi)r (h)*r (h)r r r s s s
*d(h)w b b b b b b b b d d d
*rd/*rz r/rz l, rz r/rz r/rz rz l/l(rz) l/l l/l(rz) l/l l/l l/l
*sw wx w h w h x(u) x(u) x(u),f v x(w) x(u)
*tw f u u w h h h h(u) h h h
*y- y- y- y- ĵ- ĵ- ĵ- ĵ- ĵ- (y-) ĵ- ĵ- ĵ-

Kuşağa bağlı diğer birçok dil gibi Zaza dili de isimlerde genellikle biri Eski İran dilindeki /*-ahya/ genitif ekine dayanan yalın dışı hal eki olmak üzere iki durumlu bir sistem göstermektedir. Alman Dilbilimci Walter Bruno Henning, yaklaşık 100 yıl önce Zazaca, Talışca, Tatça, Simnanca ve Gilekçenin fiil çekiminde şimdiki zaman ekini /*-ant/ ile biten aynı eski İran şimdiki zaman kipinden aldığını tespit etmiştir. Walter Bruno Henning ayrıca Tatçanın Herzendice lehçesinin Zaza ve Talış dilleriyle birçok ortak dil özelliği taşıdığını tespit edip Herzendiceyi Talış ve Zaza dilleri arasında bir geçiş lehçesi olarak sınıflandırmıştır. Zazacada şimdiki zaman fiil çekimi Simnanca, Sengserce, Gilekçe, Talışça, Tatça ve Hazar Denizi kıyılarındaki bazı diğer dil/lehçeler ile ortak biçimde fiil kökünden sonra gelen /-ant/ şimdiki zaman eki ile oluşturulmaktadır:

Türkçe Zazaca Simnanca Gilekçe Tatça Talışça
"gitmek"ši-n-še-nn-šu-n-še-nd-še-d-
"gelmek"ye-n-ā-nn-ā-n-āmā-nd-ome-d-
"yapmak"ke-n-ke-nn-kū-n-kö-nd-kerd-ed-
"söylemek"vā-n-vā-nn-gū-n-ot-n-vot-ed-
"görmek"vīn-en-?ī-n-vīn-n-vīn-d-
Türkçe Zazaca Simnanca Gilekçe Mâzenderanca Sengserce Tatça Talışça
1T "gitmek" ši-n-ā še-nn-ī šu-n-em šu-mm-a šu-nd-ī še-nd-en še-d-em
3T "yapmak" ke-n-o ke-nn-e ku-n-e kar-n-e ke-nd-e ko-nd-e kerd-ed-e
3T "gitmek" šo-n-o šo-nn-e šu-n-e šo-n-e šu-nd-e še-nd-e še-d-e

Zaza dili, Simnanca, Tatça, Talışça, Gilekçe, Mazenderanca ve diğer Hazar dillerinin şimdiki zaman köklerini ortak olarak eski İran şimdiki zaman ortacı /*-ant/'tan türetmesi bu dilleri Farsça ve Kürtçedeki güneybatı İrani (Farsî, Perside) yapıdan ayıran temel özelliklerden biridir. Öyle ki bu dillerin aksine Kürtçe ve Farsçada şimdiki zaman, şimdiki zaman fiil köküne getirilen güneybatı İrani yapıya ait ön eklerle, Farsça می mî- (mi-ravam), Kürtçe -di (di-çim) (gidiyorum) oluşturulmaktadır. Mazenderancadaki -mm kip eki ise görünüşte /*-ant/ ekinden farklı bir yapıya ait gibi görünse de /*-ant/ kökünden gelen /-n/ burada benzeşmeye uğramıştır: gu-nn-ma > gu-n-ma > gu-mm-a; šu-nn-me, > šu-n-me > šu-mm-e. Morfolojik olarak, Talışca, Tatça, Simnanca gibi Zaza dilinin lehçeleri de yalın (DIR) ve yalın dışı (OBL) olacak şekilde iki dilbilgisel durum gösteren bir morfolojik sisteme sahiptir. Zaza dilinde, Eski İran dilindeki /*-ahya/ genitif ekine dayanan yalın dışı hal eki /-ī/ yalnızca eril isimlere eklenmektedir. Güney Zazacasında (Çermik-Siverek lehçelerinde) dişil isimlere yalın dışı halde (oblique) /-(e)r/ eki eklenerek dişil cinsiyet yalın dışı dilbilgisel durum oluşturulmaktadır. Zazacadaki bu /-(e)r/ ekinin başlangıçta her iki cinsi ifade edecek şekilde akrabalık terimlerinin yalın dışı halini ifade ederken muhtemelen, zamanla genel olarak dişil sözcüklerin yalın dışı halini kapsayacak şekilde yayılmaya başladığı düşünülmektedir. Zazaca ile aynı şekilde Tatça lehçelerinde de akrabalık terimlerinin yalın dışı hal eki olan /-r/ her iki cinsiyete ait akrabalık terimlerinden diğer terimlere yayılmıştır. Dilbilgisel kural olarak, Zaza dilinde olduğu gibi, Simnanca,Tatça ve Talışçada da akrabalık terimleri aynı ek işleviyle /-(e)r/ yalın dışı hale dönüştürülmektedir:

Tabloya ek ek olarak anne (YALIN) ve anne (YALIN DIŞI HAL) Zazacada mā -> mār, Tatçada mā -> mār, Talışçada mā -> moār ve erkek kardeş (YALIN) ve erkek kardeş (YALIN DIŞI HAL) Zazacada bıra -> bırar, Tatça dilinde bera -> berar ve Simnancada bäre -> bärār şeklinde belirmektedir.

Ergatif

Eski İrani Dönemin sonuna doğru ve Orta İrani Dönemin başlangıcında gerçekleşen geçmiş zamanın kuruluş şekliyle çoğu orta İrani dilde, geçmiş zaman edilgen ortaç (participle perfect passive) soneki /-ta/ ile oluşturulan fiil çekimin sayesinde meydana gelen biçim-sözcükdizimsel (morphosyntactic) bir fenomen olan bölünmüş ergatiflik (split ergativity), yani tüm geçmiş zaman şekillerinde geçişli fiillerde öznenin yalın dışı halde belirtilmesi, nesnenin yalın halde olması, İrani dillerde ayrıca fiilin ergatif alanda da nesneye göre çekimlenmesi, bugün de Zazacada varlığını sürdürmektedir. Örn. Ez ey anan, o mı ano. “ben onu (eril) getiriyorum, o beni getiriyor”, geçmiş zamanda ise mı o ard, ey ez ardan “ben onu getirdim, o beni getirdi” şeklinde çekilmektedir. Zazaca, Talışça, Tatça, Simnanca, Sengserce, Kahangi, Vefsçe ve Beluçça gibi diğer birçok batı İran dilinde olduğu gibi morfolojik olarak ergatiflik özelliği göstermektedir.

Durumlar

Çağrı hali olarak bilinen vocative hariç tutulursa, Zazacada bulunan iki hal, yalın (CASUS RECTUS) ve yalın dışı (CASUS OBLIQUUS), de Orta Batı İrani dönemden kalmadır. Bu noktada Zazacada, biri birlikte bir Kuzeybatı İran dilleri kuşağı oluşturduğu Talışça Tatça, Simnanca, Sengserce gibi diller ile benzer biçimde kökü Ana İranca'ya uzanan /-ahya/ genitiflik ekine uzanan, ismin iki hali yalın (DIR) ve yalın dışı (OBL) olmak üzere iki hali vardır. Zazaca bıra/bırar; Simnanca bere/berar yalın ve yalın dışı hallere örnektir. Tamlamalar noktasında ise isim tamlamasında belirten isimde olduğu gibi, sıfat tamlamasında da sıfat isimden sonra gelmektedir, sıfat da isimle birlikte çekilmektedir, örn. her-o gewr "gri eşek", her-ê gewri "gri eşekler", her-an-ê gewr-an "gri eşekleri(n).

Gramatik cinsiyet

Zaza dilinde isim morfolojisi eril ve dişil olacak şekilde ikili dilbilgisel cinsiyet sistemine dayanmaktadır. Eski İran döneminde, Avestaca, Eski Farsça gibi Eski İran dilleri, eril, dişil ve nötr olmak üzere üçlü gramatik cinsiyetine sistemine sahipti. Eski İran dilinde bulunan bu gramatik cinsiyet sistemi –nötr hali hariç– Zazacada büyük ölçüde aynı şekilde kalmıştır. Eril ve dişil farklılığı isim, sıfat ve zamir halleri ile fiil çekimleri dahil olmak üzere Zaza dilinin tüm morfolojisinde yer almaktadır. Eski İran dilinin dişil takısı /-ā/ Zazacanın kuzey lehçesinde vurgusuz takı /-e/ [-ə] olarak, güney lehçesinde ise /-ı/ olarak günümüze ulaşmıştır. Zazacanın yanı sıra Simnanca ve Tatça dillerinde de aynı dişil eki belirmektedir. Örneğin, eşek sözcüğü için Zazacada kullanılan "her" kelimesi ve Simnanca ve Tatça dillerinde kullanılan "xar" kelimesi:

Her ve xar sözcükleri Zaza, Simnan ve Tat dillerinde erkek eşeği ifade ederken, her ve xar sözcüklerinin dişil biçimleri, vurgusuz /-e/ eki ile sırayla here ve xára, sırasıyla Zaza, Simnan ve Tat dillerinde dişi eşeği ifade etmektedir. Zazaca ve yakın ilişkili Tatça ve Simnancada yalın (Y) ve yalın dışı (YD) hallerin, tekil (TEK) ve çoğul (Ç) hallerin ve koşaçın eril (ERIL) ve dişil (DIŞIL) cinsiyete göre morfolojik değişimi şu şekildedir:

ERIL TEK Y ERIL TEK YD DIŞIL TEK Y DIŞIL TEK YD ERIL/DIŞIL Y/YD Ç ERIL/DIŞIL KOŞAÇ
Zazaca -Ø + i + e + e + i / + un/ân -o/-ā
Simnanca -Ø + i + ā + en + i / + un -a/-e
Tatça -Ø + e + a + e + e / + on/ân -e/-ā
MASC FEM
Zazaca ÖZNEeril-Ø YÜKLEMeril koşaç-o ÖZNEdişil-e YÜKLEMdişil koşaç-ā
Tatça ÖZNEeril-Ø YÜKLEMeril koşaç-e ÖZNEdişil-a YÜKLEMdişil koşaç-ā
Simnanca ÖZNEeril-Ø YÜKLEMeril koşaç-a ÖZNEdişil-ā YÜKLEMdişil koşaç-e
Simnanca ÖZNEeril-Ø YÜKLEMeril koşaç-a ÖZNEdişil-Ø YÜKLEMdişil koşaç-ā
Sengserce ÖZNEeril-Ø YÜKLEMeril koşaç-a ÖZNEdişil-Ø YÜKLEMdişil koşaç-ö

Batı İran dilleri içinde Zaza dili dışında Simnanca, Sengserce, Tatça ve lehçeleri Hazārrūdi, Cālī, Tākestāni, Kajali, Khalkhali, Karani, Lerdi, Diz, Sagzābādi, Eštehārdi, Aştiyanca, Amorei, Elvirice, Abyānei ve merkezi İran dil ve lehçeleri Sivendice, Cālī, Fārzāndī, Delījanī, Jowšaqanī, Abyānei gibi dillerde de eril ve dişil olacak biçimde ikili gramatik cinsiyet sistemi bulunmaktadır. Zaza dilinde isimler, çoğul haldeki isimler dışında, eril ya da dişil cinsiyetten birine aittir. Herhangi bir ismi ve o ismi etkileyen herhangi bir sıfatı veya başka bir kelime türünü doğru bir şekilde çekimlemek için ismin dişil mi yoksa eril mi olduğunun belirlenmesi gerekmektedir. Çoğu ismin doğal bir cinsiyeti vardır. Bunu yanı sıra bazı isim kökleri değişken cinsiyete sahiptir, yani hem eril hem de dişil isim olarak işlev görebilirler. Her (erkek eşek) here/herı (dişi eşek); estor (aygır) estore/estorı (kısrak) ve verg (kurt) deleverge/delevergı (dişi kurt) gibi. Eril vedişil ayrımına dayanan ikili gramatik cinsiyet sistemi Zazaca dışında Fransızca, İspanyolca, İtalyanca, Venedikçe, İrlandaca, İskoçça, Litvanca ve Letonca gibi diğer akraba Hint-Avrupa dillerinde de (eril-dişil olacak şekilde) korunmuştur.

Kuzeybatı İran dilleri içinde yalnızca Zazaca, Simnanca, Sengserce ve Tatça dillerinde İran dillerinde oldukça nadir görülen özgün bir dil özelliği olarak fiil çekimlerinde de eril ve dişil ikili gramatik cinsiyet farkı belirmektedir. Yine diğer tüm Batı İran dillerinden ayrı olarak, yalnızca Zazaca ve bazı Tatça lehçelerinde oldukça nadir bir dil özelliği olarak üçüncü tekil şahsın yanı sıra ikinci tekil şahıs fiil çekimlerinde de eril ve dişil olacak şeklinde ikili gramatik cinsiyet ayrımı görülmektedir. Zaza ve Simnan dilleri ve Tatça lehçelerinde isimlere, sıfatlara ve fiillere ek olarak, işaret zamirlerinde de gramatik cinsiyet farkı belirmektedir. Yalın (direct case) halde eril işaret zamirleri ek almazken dişil işaret zamirleri dişil takısı (/-ā/ ve türevleri) almaktadır. Örneğin:

Zazaca Simnanca Tatça Tatça Tatça Tatça Tatça Sengserce
bu (ERIL) eno en eno na əm ém am yen/no
bu (DIŞIL) ena ena enona nā əma éma ama na

Fiil yapısı

Zaza dilinin kuzey lehçesinde mastar eki /-ene/ güney lehçesinde ise /-enı/ eki ile oluşturulmaktadır. Fiil kökü, bu ekin çıkarılmasıyla oluşturulur. Şimdiki zaman kipi ise mastarın atılıp fiil kökü alınarak ve köke şimdiki zaman ortacını belirtir ekin eklenip ve fiilin çekimlenmesiyle oluşturulmaktadır.

Edilgen ve ettirgen çatılar

Zaza dilinde Eski ve Orta İran döneminden kalma diğer bir özellik de fiilin edilgen çatısının (diathesis, voice) mürekkep şekilde (bireşimsel, synthetic), yani yardımcı fiil olmaksızın da sınırlı fiillerle kurulmasıdır. Eski Hint-İrani mürekkep edilgen eki /-iiā, -i/'nin Pehlevicedeki /-īh/ şeklindeki yansımasının türevleri Zazaca, Tatça, Simnanca, Talışça, Merkezî İran dilleri ve Yahudi İran dillerinde halen korunmuştur. Eski edilgen çatı Zazacada /-i/ şeklinde mevcuttur ve edilgen çatı fiil köküne eklenen /-i/ eki ile kurulmaktadır. Mürekkep edilgenlik /-i/ eki fiil kökünün hemen ardına getirilmektedir. Zazacayla aynı şekilde Tatça (Eštehārdī, Aştiyanca, Elviri, Čālī, Čarza vb. lehçeleri) ve Talışçada (Asālem) Simnancada, Beluççada edilgen çatı fiil köküne birleşik /-i/ eki ile ve Merkezî İran dilleri ve Yahudi İran dillerinde kökten sonra /-i, -y/ ekleri ile kurulmaktadır. Dilde edilgen çatıya örnek olarak: nan weriyeno: ekmek yeniyor, şıt şımiyeno: süt içiliyor, nuşte nuşiyeno: yazı yazılıyor, keye viniyeno: ev görünüyor sözcükleri verilebilir. Zazacada ettirgen çatı ise, edilgen çatıya benzer şekilde fiil köküne birleşik, Orta İrani dönem /-ēn/ ettirgen ekinden kalma /-n/ eki ile oluşturulmaktadır. Ettirgen çatıya örnek olarak: veşneno: (eril) yakıyor, vurneno: (eril) değiştiriyor, musneno: (eril) öğretiyor sözcükleri verilebilir. Zazacada ettirgen çatıyı oluşturan /-n/ eki Simnancada /-(e)n/, Tatçada /-en/, Talışçada /-ni, -un, -en/, Merkezi İran dillerinde /-n/ Mâzenderancada /-en(d)/ Gilekçede /-an/ ve Beluççada /-ēn/ şeklinde belirmektedir.

Geniş zaman

Geniş zaman eki öznenin bir eylemi yapma ihtimalinin var olduğunu veya bu imkâna ermiş olduğunu yani bu fiili işleme imkânına sahip olunduğunu ifade etmektedir. Zaza dilinde geniş zaman alışkanlık, süreklilik arz eden, doğallık belirten durumlar ve masalsı anlatımda kullanılmaktadır. Geniş zaman kipi, Zaza dili, Simnanca, Tatça, Talışça, Gilekçe dilleriyle ortak olacak şekilde kökünü eski İrani şimdiki zaman kipin /*-ant/ ekinden almaktadır. Geniş zaman çekiminde gramatik cinsiyet üçüncü tekil şahısta Simnanca, Tatça, Sengserce gibi dillerde ve ikinci şahısta Tatçada olduğu gibi belirgindir. Örneğin, şiyaene "gitmek" ve vınderdene "durmak" fiillerinin geniş zaman çekimleri ve çekimlerdeki gramatik cinsiyet farklılığı aşağıdaki gibidir:

Şimdiki zaman

Zaza dilinde şimdiki zaman kipi birçok durumda kullanılmaktadır. En yaygın kullanımı, konuşma anında gerçekleşen bir olayı ifade etmektir. Dilde şimdiki zaman kipi, geleceğe yönelik bir zaman belirteciyle birleştirildiğinde, gelecekte gerçekleştirilmesi planlanan bir olayı ifade etmektedir. Zaza dilinde şimdiki zaman, koşaçın özneye göre çekimlenmesi, fiilin köküne şimdiki zamana kipinin getirilmesi ve fiilin kişiye göre çekimlenmesiyle oluşturulmaktadır. Dilin bu şimdiki zaman formu /*-ant/ yine Simnanca, Sengserce, Gilekçe, Talışça, Tatça ve Hazar Denizi kıyılarındaki diğer dil/lehçeler ile aynı kökten gelip aynı şekilde oluşturulmaktadır. Fiilin çekimi noktasındaki gramatik cinsiyet farklılığı ise yine üçüncü tekil şahısta Tatça, Sengserce, Simnancada ve ikinci tekil şahısta Tatçada olduğu gibi belirgindir:

1T 2T DİŞİL 2T ERİL 3T DİŞİL 3T ERİL
Zazaca ez-o şı-n-a (ez-an şı-n-an) tı-y-a şı-n-ay tı-y-ê şı-n-ê a-y-a şı-n-a o-y-o şı-n-o
Türkçe gidiyorum (dişil) gidiyorsun (eril) gidiyorsun (dişil) gidiyor (eril) gidiyor

Bir diğer şimdiki zaman biçimi olarak ez ha kenan: ben yapıyorum, tı ha kenê: sen yapıyorsun (eril), tı he kenay: sen yapıyorsun (dişil), o hao keno: o yapıyor (eril) ve a ha kena: o yapıyor (dişil) de bulunmaktadır. Dilin fiillerdeki şimdiki zamanda belirgin olan bildirme, emir ve istek kipi de mevcuttur; istek kipinde (subjunctive) olan özellik, Eski ve Orta İrani dönemde olan fiil kökeninin bu kipe yansımasıdır. Örn. Beno “götürüyor”, berd “götürdü”, eke bero “götürse”; ber- < Ana İranca bar-, proto Hint-Avrupaca *bher-.

Geçmiş zaman

Zazacada geçmiş zamanın geçişli cümlelerinde çekimi belirleyen nesnedir. Yani nesnenin eril ve dişilliği ya da tekilliği ve çoğulluğu fiilin çekimini belirlemektedir. Ergatiflik özelliği gereği geçişli cümlelerde birinci (ez), ikinci (tı), üçüncü (o: eril ve a: dişil) tekil şahıslar ve üçüncü çoğul şahıs (ê/i), birinci (mı), ikinci (to), üçüncü (ey: eril/ay: dişil) ve üçüncü çoğul (inan/inun/ina) olacak şekilde yalın dışı hale (oblique) dönüşürken birinci ve ikinci çoğullar (ma ve şıma) aynı şekilde kalır. Geçmiş zamanda geçişsiz cümlelerde zamir yalın dışı hale dönüşür ya da yalın halde (ma ve şıma) halde kalır ve fiil mastarı düşer. Örneğin mı şımıt: ben içtim, to şımıt: sen içtin, ey şımıt: o (eril) içti, ay şımıt: o (dişil) içti, ma şımıt: biz içtik, şıma şımıt: siz içtiniz ve inan şımıt: onlar içtiler gibi. Nesnesi bulunan cümlelerde ise fiil mastarı düşüp fiil kökü kalır ve nesnenin cinsiyetine göre fiil kök sonuna nesnenin cinsiyetini gösterir son ek getirilir. Örneğin mı kıtab wend: ben kitap (eril) okudum, mı estanıkı wende: ben masal (dişil) okudum, mı şıt şımıt: ben süt (eril) içtim, mı engure/engurı werde/ı: ben üzüm (dişil) yedim, mı nan werd: ben ekmek (eril) yedim. Görülen (hikâyeli) geçmiş zamanda (imperfect) tüm şahıslar için kullanılan sonek -êne (~ -ên, -ê), örn. şiyêne, diyêne “giderdi-, görürdü-” şeklindedir ki bu ekin Partça olan Past Optative /-ahēndē(h)/ ile alakalı olduğu düşünülmektedir.

Fiil takıları

Çoğu Hint-Avrupa dillerinde var olan fiil takıları (preverbs) Zazacada iki şekliyle mevcuttur: Eski Hint-İrani döneminden kalma kimi yön belirten zarfların o dönemde de cümlede fiile yakınlaşarak erişmesi ve fiille bütünleşmesiyle oluşan fiil takıları, örn. ni-šad (< sad- “oturmak”) “(aşağıya doğru) oturmak“ > Zaz. nış-/nıştene “inmek”; ā-bar- “getirmek, ‘geriye götürmek’ ” (< bar- “götürmek”) > Farsça aver-آور/avurden آوردن, Zaz. ar-, an-/ardene “getirmek”. Kalıntı takıların bulunduğu fiiller sınırlı bir şekilde mevcuttur ve dilde takı olarak algılanmamaktadır. İkincisi ise, göreceli olarak Zazacanın kendince yeni oluşturduğu otuza yakın fiil takısı, örn. temel fiil kerdene “yapmak”: a-kerdene “açmak”, ra-kerdene “sermek”, ro-kerdene “dökmek”, de-kerdene “doldurmak”, we-kerdene “ateş yakmak”, tıra-kerdene “sürmek, takmak”, pede-kerdene “batırmak”, cêra-kerdene “ayırmak”, cıra-kerdene “kesmek (gövdesinden ayırmak)”, têra-kerdene “etrafa yaymak; uyandırmak”, tede-kerdene “saymak, saygı göstermek”, têro-kerdene “karıştırmak (kâğıt)”, werê-kerdene “urgan, ip vs. dolayarak bağlamak”. Nıştene “inmek” anlamında kullanılırken, “oturmak” için ro-nıştene kullanılır. Bazı fiilerde yön belirten fiilsel ön edat diyebileceğimiz (verbal preposition) [e]ra, [e]ro biçimler de mevcuttur (bazı ağızlarda sadece kalıntı olarak bulunur veya kaybolmuştur): cı daene “(birine bir şey) vermek”: era cı daene (dan- ra cı) “dayamak”, ero cı nıştene (nışen- ro cı) “binmek”.

Sayılar

Tekil ve çoğul

Zaza dilinde adların tekil ve çoğulluğu Simnanca, Tatça ve Talışçada olduğu gibi, yalın ve yalın dışı durumlara göre farklılık göstermektedir. Sözcükler tekil halde eksizken (dişil cinsiyet eki /-e, -ı/ dışında) çoğullaştırılırken sözcüğün sonuna çoğul eki vurgusuz /-i/ ilave edilmektedir. Örneğin kerg (tavuk) kergi (tavuklar), verg (kurt) vergi (kurtlar), merdım (insan) merdımi (insanlar), vaş (ot) vaşi (otlar), estor (at) estori (atlar) gibi. Zazaca çoğul eki /-i/ ile aynı şekilde kuşağın bir diğer üyesi olan Simnancada da yalın haldeki sözcükler aynı /-i/ çoğul ekiyle çoğullaştırılmaktadır. Örneğin, ağaçlar/atlar sözcükleri Zazacada dari/estori ve Simnancada dåri/asbi şeklinde çoğullaşmaktadır. İki dildeki ortak yalın hal çokluk eki /-i/'ye ek olarak, yine hem Zazaca hem de Simnancada sözcükler yalın dışı halde /-un/ çokluk ekiyle çoğullaştırılmaktadır. Simnancaya ek olarak Tatça ve Talışçada da Zazacaya benzer yalın ve yalın dışı durumlar iki iki farklı çoğul biçimi bulunmaktadır. Örneğin:

Durum Zazaca Simnanca Tatça Talışça
YALIN ÇOĞUL ad + i ad + i ad + ə ad + e
YALIN DIŞI ÇOĞUL ad +un ad +un ad + ân ad +ân
yılanlar (YALIN ÇOĞUL) yılanlar (YALIN DIŞI ÇOĞUL) keçiler (YALIN ÇOĞUL) keçiler (YALIN DIŞI ÇOĞUL)
Zazaca mor + i mor + un bız + i bız + un
Simnanca mār + i mār + un boz + i boz + un

Sayılar

Bütün Batı İran dilleri içinde yalnızca Zazaca ile Simnanca (ve Sorheyice, Lasgerdice, Biyabunaki gibi lehçeleri) ve Tatça (ve Herzendice, Kilitçe gibi lehçeleri) gibi yakın ilişkili dillerde üç rakamı Partça aynı anlamı taşıyan hry/hrē ile eş köklüdür. Partça üç rakamını ifade eden hry/hrē, Eski İran döneminde sözcüğün başlangıçtaki /*θr/ sesinin dönüşmesiyle /*hr/ şeklini almıştır. Bu dillerde v -> b ve s -> h ünsüz harf değişimi (örn. Zazaca, Simnanca, Tatça, Partça vist ve das'e karşılık Farsça ve Kürtçe bist ve dah) de güçlü şekilde belirgindir. Yine İran dilleri için oldukça nadir bir dil özelliği olarak Zazaca, Simnanca ve Tatçada bir rakamı eril ve dişil olmak üzere iki cinsiyet formuna sahiptir. Gramatik cinsiyetin bu şekilde sayılar üzerinde de belirgin hale gelmesi ölü bir Eski İran dili olan Avestacada da bulunmaktaydı. Zazaca ve diğer yakın ilişkili dillerde temel sayılar aşağıdaki gibidir:

bir iki üç dört beş altı yedi sekiz dokuz on yirmi
Avestaca aēva/aēvā (eril/dişil) dva hrī čahwar panca hšvaš hapta ašta nava dasa vīsati
Partça ēw dō hrē čafār panǰ šwah haft hašt nah das wist
Zazaca žew/žû (eril/dişil) di hīrē čahār panǰ šaš hawt hašt naw das vist
Simnanca i/iya (eril/dişil) do heyra čār panǰ šaš haft hašt na das vist
Simnanca i do heré čār panǰ šaš haft hašt na das vist
Simnanca i do heyré čār panǰ šaš haft hašt na das vist
Simnanca i dū häirä čāhār pahānǰ šāš hāft hāšt nā dās vist
Tatça iv, iva (eril/dişil) de here čö pinǰ šoš hoft hašt növ doh vist
Tatça i de heri ču pinǰ šaš hoft hašt nov da vist
Tatça ivi dèv he čoy pinǰ šaš haft hašt nav dah vist

Rakamların yanı sıra, Zaza dilinde ondan yirmiye kadar olan sayma sayıları ve onluk sistem sayıları Eski Farsça ile birlikte Eski İran döneminin varlığı belgelenmiş iki İran dilinden biri olan Orta Asya'da konuşulmuş Avestaca ve Orta İran döneminde konuşulmuş olup günümüzde ölü bir Kuzeybatı İran dili olan Parthia bölgesinde konuşulmuş Partça ve yine Orta Asya'da konuşulmuş Doğu İran dili Harezmce ile güçlü benzerlikler göstermektedir:

on bir on iki on üç on dört on beş on altı on yedi on sekiz on dokuz
Zazaca žewendes diwēs hirēs čahārēs panǰēs šiyēs hawtēs haštēs nawēs
Partça ēwandas dwaδes hrēδas čafārδas panǰδas šwahδas haftād haštād nawad
Avestaca aēvandasa dvadasa hrīdasa čahrudasa pancadasa hšwašdasa haptadasa aštadasa navadasa
Harezmce 'ywnd's 'δw's hrδ's cwrδ's pnṣ nwδs
on yirmi otuz kırk elli altmış yetmiş seksen doksan yüz
Zazaca das vist hīris čāwras panǰās šašti hawtāy haštāy nawāy sa
Partça das wist hrīst čāfarast panǰāst šašt ? ? ? sad
Avestaca dasa vīsati hrīsat čahwarsat pancasāt hšvašti haptaiti aštaiti navaiti sata
Harezmce δs wsyc šys čf'rs pnc's nw'ys s'd

Zamirler

Kişi zamirleri

Zaza dilinde şahıs zamirlerinde yalın (direct) ve yalın dışı (oblique) şeklinde tipik batı İran yapısı belirmektedir. Kişi zamirleri şu şekildedir: yalın hal: yalın dışı hal: ben ez : mı(n), sen tı : to, o (eril) o : ey ~ i ~ yı, o (dişil) a ~ ya : ae ~ ay ~ yê; biz ma : ma, siz şıma ~ sıma : şıma ~ sıma, onlar ê ~ i : inan ~ ine. T-V ayrımı (sen (tu) ve siz (vos) ayrımı) olan diğer diller gibi Zazacada da ikincil tekil ve çoğul şahıs zamirleri ve bu zamirlerin kullanımları arasında fark bulunmaktadır. Yalın ve yalın dışı haldeki ikinci tekil şahıs zamirleri tı ve to yerine yalın ve yalın dışı haldeki ikinci çoğul şahıs zamiri şıma, Türkçedeki sen yerine siz ve Farsçadaki to yerine şomâ gibi daha nazik ve saygılı hitap şeklinde kullanılmaktadır.

Zaza dilinde üçüncü şahıs zamirinde yalın ve de yalın dışı durumların her ikisinde gramatik cinsiyet belirmektedir. Üçüncü şahıs eril zamiri o, dişil zamiri ise a'dır. Tüm batı İran dilleri içinde Zazaca, Simnanca, Sengserce ve Tatça lehçeleri Hazārrūdi, Cālī, Tākestāni, Kecelce, Khalkhali, Kerence, Lerdi, Diz, Sagzābādi, Eštehārdi, Aştiyanca, Amorei, Elvirice, Abyānei ve Jowšaqāni, Abuzeydābādi, Farizandi gibi batı İran dil ve lehçelerinde üçüncü tekil şahıs zamirinde yalın halde eril ve dişil gramatik cinsiyet farkı belirmektedir:

Türk. Zaza Tatça Tatça Tatça Tatça Tatça Tatça Aştiyanca Tatça Simnanca Sengserce Abyanei Talışça Osetçe
ben ez az az az az az az az a(z) a a az əz əz
sen tı ta tö ta tö ta tə ta ta tö tö tö tı dɨ
o(eril) o o o u a a av ān āv u nö nūn əv/ay wɨj
o(dişil) a oa ona ua ā aya ava āna āvā una nā nūnā
biz mā amā hāmā ǰema čama amā âmâ īma āmā hamā ham hāmā ama maχ
siz šımā šomā šomā šemā šəma šömā šâmâ īšma šomā šemā xā šömā šımə sɨmaχ
onlar ê/inā o (en)ogal unehā āhā ay avə āngal ānā uni anun nūmā əvon/ayēn wɨdon

İşaret zamirleri

Zaza dilinde işaret zamirlerinde aslen 3 boyutlu yakınlık derecesi belirtilse de (Örn. o, n-o, e-n-o; Türkçede de olduğu gibi o, bu, şu), genelde kullanılan 2 derece bulunmaktadır. Uzak derece için olanlar 3. şahıs zamirleri o, a, ê’ye denk gelmektedir. Yakın derece içinse Kuzey ve Güney-Zazacasında n- önekiyle no, na, nê; ney, nae, ninan; yalın dışı halde niteleyici (attributive) işlevde (n)ê, (n)a, (n)ê, örn. vengê nê heri / heran “bu eşeğin / eşeklerin sesi” şeklindedir. Merkez Zazacasında ise yakın derece için genelde en- ~ ın- kullanılmaktadır. Kuzeyde a-, Güneyde e- eki çok yakın derece için genelde niteleyici şekilde kullanılır, örn. eno ~ ano lacek “şu oğlan”.

Kelime türetme

Zaza dilinde yer isimlerine eklenen vurgulu /-ıj/ yapım eki köken veya akrabalık belirtmektedir. Zaza dili ile aynı şekilde Tatça ve Talışça dillerinde de köken veya akrabalık belirtmek için isimlere sırasıyla /-ij/ ve /-ıj/ yapım ekleri getirilmektedir. Bu yapım ekinin kökeninin eski Deylem diline uzanıp bu dilin bir kalıntısı olduğu düşünülmektedir. Deylem dilinde "dehche" kelimesi köylü, çiftçi anlamlarını taşımaktaydı. Sözcüğün oluşumu deh (köy) + che (köken veya ilişkiyi belirten yapım ek) şeklindedir ki /-che/ yapım eki, Mâzenderanca gibi çağdaş Hazar dillerinde de günümüzde /-ij/ şeklinde varlığını sürdürmektedir. Örneğin Yoshij; Yoshlu, Yosh bölgesinden gibi. Yapım ekinin örnekleri olarak; Soyreg -> Soyreg-ıj- Zazacada, Lankon -> Lankon-ıj- Talışçada, Teron -> Teron-ij Tatçada ve Yosh -> Yosh-ij- Hazar dillerinde sırasıyla Soyregli, Lankonlu, Tahranlı ve Yoshlu sözcüklerini ifade etmektedir.

Zazaca Talışça Tatça Hazar dilleri
Yer Soyreg Lankon Teron Yosh
-Li/-lü Soyreg +ıj Lankon +ıj Teron +ıj Yosh +ij

Bir diğer yapım eki /-ki/ Zaza dilinde dilleri ve bazı durumlarda nitelik belirtmek için sözcüğün sonuna eklenmektedir. Örneğin Zazaki: Zazaca, Almanki: Almanca ve Ruski: Rusça gibi. Dili belirten benzer yapım eki /-ig/, /-yk/ P'hlwbyk Partça için de kullanılmaktaydı. Fiilin geçmiş zaman gövdesinin ardından eklenen bir diğer ek /-iš/ son eki ise isim-fiil üretmektedir. Bu şekilde oluşturulan sözcükler eril cinsiyet taşımaktadır. Zaza diline benzer şekilde, Partça ve Orta Farsçada da benzer son ek /-išn/ şeklinde bulunmaktaydı. Aynı son ek Zaza dili ile birlikte modern Farsçada da /-eš/ olarak günümüze kadar korunmuştur. Örneğin:

etme yapma sayma okuma taşıma yeme
Zazaca kerd-iš virast-iš amord-iš wend-iš berd-iš werd-iš
Partça kar-išn wirašt-išn amward-išn wend-išn ?
Orta Farsça kun-išn wirāy-išn amar-išn wend-išn bar-išn xwar-išn
Modern Farsça kon-eš saz-eš šomar-eš xān-eš bar-eš xor-eš

Ses bilgisi

Dillerin tarih boyunca gelişimi ve evrimi diachronic yaklaşım izlenerek ele alınmaktadır. Diachronic yaklaşımda, tarihin farklı dönemlerindeki gelişim (evrim) aşamaları karşılaştırılarak dillerin tarih boyunca ne yönde ve nasıl evrim geçirdikleri ve değiştikleri incelenmektedir. Batı İran dilleri de tarih boyunca değişim gösterip farklı ses özellikleri geliştirmiştir ve bu dillerin sınıflandırılmasında diachronic yaklaşımdan yararlanılmaktadır. Zaza dilinin ses (fonolojik) değişimlerini Karl Hadank,1932 yılında yayımladığı "Mundarten der Zâzâ" (Zaza lehçeleri) adlı çalışmasında detaylı bir biçimde analiz ederek eserinin "das Zâzâ nicht Kurdisch" (Zazaca Kürtçe değildir) bölümünde Zazaca ile Kürtçe arasındaki fonolojik farklılıkları dilbilimsel olarak ortaya koymuştur. Batı İran dillerinin tarihsel evrim (diachronic) açısından belirgin fonolojik değişimleri şu şekildedir:

Sesli harfler

Zazacanın ses yapısındaki ünlüler olan a, e, ê, ı, i, o, u, ü/û, Güney Zazacasında olan û hariç genelde kısa telaffuz edilmektedir ve ünlülerde uzun : kısa karşıtlığı yoktur. Bazı ağızlardaki ö ünlüsü -ew- çift ünlüsünden dönüşmüştür (> öw~ öy), örn. Doğu-Dersim dewe, Batı-Dersim döwe ~ döe “köy” veya komşu heceden etkilenmeden ötürü şekil değiştirmiştir, örn. Bingöl-Genç yeno > yön “geliyor”. Tarihsel gelişme açıdan e, ı, u ünlüleri Ana/Orta İrancanın kısa a, i, u’nun, a, ê, i, o, û/ü ise Ana İranca uzun ā, ai (> Oİ ē), ī, au (> Oİ ō), ū ünlülerin devamıdır.

ön merkez arka
kapalı i ɨ u
ʊ
orta e ə o
açık ɑ

Sessiz harfler

dudaksıl dişsil artdişyuvasıl palatal velar uvular pharyngeal gırtlaksıl
plain [[phar.]] [en]
Nasal m n (ŋ)
Plosive/

Affricate

 sessiz p t tˁ t͡ʃ k q
sesli b d d͡ʒ ɡ
Fricative sessiz f s sˤ ʃ x ħ h
sesli v z ʒ ɣ ʕ
Rhotic tap/flap ɾ
trill r
Lateral central l
velarized ɫ
Approximant w j

Yazı sistemleri

Arap harfleri temelli Zaza alfabesi

Osmanlı döneminde yazılan Zaza dilindeki metinler Arap harfleriyle yazılmıştır. Bu dönemdeki eserler dini içeriklidir. Sultan Efendi lakaplı İsa Beg bin Ali tarafından 1798 yılında yazılan ilk Zazaca metin Arap harfleriyle Osmanlıcada da kullanılan Nesih yazı tipinde yazılmıştır. Bu eserin ardından 1891-1892 yıllarında Osmanlı-Zaza din adamı, yazar ve şair Ahmed el-Hassi tarafından yazılan ilk Zazaca Mevlit de Arap harfleriyle yazılıp 1899 yılında basılmıştır. Bir diğer Osmanlı-Zaza din adamı Osman Esad Efendi tarafından 1901 ya da 1903 yıllarında yazılan bir diğer Zazaca Mevlit de aynı şekilde Arap harfleriyle yazılmıştır. Arap harfleri Karl Hadank tarafından da Zazaca için kullanılmıştır. Hadank, Zaza dili üzerine yazdığı önemli dilbilimsel eseri "Mundarten der Zâzâ"'da Zazaca için Latin harfleriyle birlikte Arap harflerini de kullanmıştır. Arap harflerine dayanan Zaza alfabesi Osmanlı alfabesi ve Fars alfabesine benzer biçimde standart Arap harflerine ek olarak پ چ ژ gibi harfleri içermekteydi. Türkiye'de Harf Devrimi'nden sonra da bazı Zaza yazarlar dini içerikli eserlerde Arap harflerini kullanarak yazmaya devam etmiştir. Arap harflerine dayanan Zaza alfabesi aşağıdaki harfleri içeriyordu:

Arap harfleri temelli Zaza alfabesi
Harf آ ـَ إ ـِ ـُ ب پ ت ث ج چ ح خ د ذ ر ز ژ س ش ص ض ط ظ ع غ ف ق ڨ ک ل م ن و ی ه
Latin a ê i ı u b p t s c ç 'h 'h d z r z j s ş s d t z ' ğ f q v k l m b w y h
IPA ɑ æ e ɪ u b p t s d͡ʒ tʃ h x d z ɾ z ʒ s ʃ s z d z ʔ γ f q v k l m n n j h

Latin alfabesi

Cumhuriyet sonrası Zaza dilindeki eserler ise çoğunlukla Arap alfabesi terk edilip Latin harfleriyle yazılmaya başlamıştır. Yine de günümüzde Zazacanın bütün Zazalar tarafından ortak kullanılan bir alfabesi yoktur. Latin harfleri temelli Jacabson alfabesi olarak adlandırılan bir alfabe, Amerikalı dilbilimci C. M Jacobson'un katkıları ile Zaza dili için geliştirilmiştir ve Zazacanın standartlaştırılması üzerine çalışmalar yapan Frankfurt Zaza Dil Enstitüsü tarafından kullanılmaktadır. Aynı zamanda Zazaca Vikipedi'nin de yazı sistemidir. Zülfü Selcan tarafından hazırlanan ve 2012 itibarıyla Munzur Üniversitesi'nde de kullanılmaya başlanan bir diğer Zaza alfabesi, 8'i sesli ve 24'ü sessiz olan 32 harften oluşup Selcan tarafından Zazaca için geliştirilmiş başka bir yazı sistemidir. Kullanılan bir diğer alfabe, Bedirhan alfabesidir. Bu yazı, temelde Celadet Bedirhan tarafından Kürtçe için geliştirilmiştir.

32 harften oluşan Latin harfleri temelli Zaza alfabesi şu şekildedir:

Latin harfleri temelli Zaza alfabesi
Harf A B C Ç D E Ê F G Ğ H I İ J K L M N O P Q R S Ş T U Ü V W X Y Z
Küçük ɑ b c ç d e ê f g ğ h ı i j k l m n o p q r s ş t u ü v w x y z
Okunuş a be ce çe de e ê f ge ğe he ı i je ke le me ne o pe qe re se şe te u ü ve we xe ye ze
IPA /a/ /b/ /dz/ /ts/ /d/ /ɛ/ /e/ /f/ /ɡ/ /ɣ/ /h/ /ɪ/ /i/ /ʒ/ /k/ /l/ /m/ /n/ /o/ /p/ /q/ /r/ /s/ /ʃ/ /t/ /y/ /u/ /v/ /w/ /x/ /j/ /z/

Edebiyat

Ahmed el-Hasi tarafından 1891'de yazılan basılan Arap harfleri temelli Zaza yazısı

Zaza edebiyatı Zaza dilinde üretilmiş sözlü ve yazılı metinlerinden oluşmaktadır. Sözlü ve yazılı eserlerden oluşan Zaza edebiyatı, Zaza dili yazıya geçirilene değin ağırlıklı olarak sözlü edebiyat türleriyle ilerlemiştir. Bu bakımdan Zaza edebiyatı sözlü eserler bakımından oldukça zengindir. Dilin deyre (türkü), kılame (şarkı), dêse (ilahi), şanıke (fabl), hêkati (öyküler), qesê verênan (atasözleri ve deyimler) gibi sözlü edebiyat ürünleri oldukça fazladır. Yazılı eserler ise Osmanlı İmparatorluğu döneminde verilmeye başlamış olup ilk dönem eserleri dini/inançsal bir nitelik taşımaktadır. Cumhuriyet sonrası ise uzun süreli dil ve kültür yasakları Türkiye ve Avrupa olmak üzere iki merkez üzerinde gelişen Zaza edebiyatının ağırlıklı olarak Avrupa üzerinde canlanmasına neden olmuştur. Gevşeyen yasaklardan sonra Zaza edebiyatı Türkiye üzerinde gelişim göstermiştir.

Osmanlı dönemi

Zaza edebiyatının bilinen yazılı ilk eserleri Osmanlı döneminde verilmiştir. Osmanlı döneminde verilen Zaza dilindeki yazılı eserler Arap harfleriyle yazılmıştır ve dini bir nitelik taşımaktadır. Bu dönemdeki yazılı Zazaca ilk eser 1700'lü yılların sonunda verilmiştir. Zaza dilinin elde bulunan yazılı bu ilk metni, İslam tarihi yazarı Sultan Efendi lakaplı İsa Beg bin Ali tarafından Hicri 1212 (1798) yılında yazılmıştır. Eser Arap harfleriyle kaleme alınmış olup Osmanlıcada da kullanılan Nesih yazı tipinde yazılmıştır. İki bölümden oluşan eser III. Selim döneminde Doğu Anadolu bölgesini, Ali'nin (halife) hayatını, Alevi doktrini ve tarihini, Nehcü'l-Belâga'nın bazı bölümlerinin Zaza diline çevirisini, apokaliptik konuları ve şiirsel metinleri içermektedir. Bu eserden yaklaşık yüz yıl kadar sonra 1891-1892 yıllarında Osmanlı-Zaza din adamı, yazar ve şair Ahmed el-Hassi (1867-1951) tarafından Zaza dilindeki bir diğer eser olan Mevlit (Mewlid-i Nebi) yazılmıştır. Zaza dilindeki ilk Mevlit olan eser Arap harfleriyle yazılıp 1899 yılında basılmıştır. Aruz ölçüsü kullanılarak yazılan mevlit Süleyman Çelebi'nin mevlîdine benzemekle birlikte giriş, İslam peygamberi Muhammed'in hayatını ve Allah, tevhit, münacaat, miraç, veladet, doğum ve yaratış vb. dini konuları içerip 14 bölüm, 366 beyitten oluşmaktadır. Bu dönemde yazılan bir diğer yazılı eser ise Siverek müftüsü Osman Esad Efendi (1852-1929) tarafından kaleme alınan bir diğer Mevlit'tir. Biyayışê Pexamberi (Peygamberin Doğuşu) olarak adlandırılan eser İslam peygamberi Muhammed ve İslam dinine ait bölümlerden oluşmakta olup 1901 (bazı kaynaklarca 1903) yılında Zaza dilinde Arap harfleriyle yazılmıştır. Eser yazarın ölümümden sonra, 1933 yılında basılmıştır. Zaza yazarların dışında Peter Ivanovich Lerch [ru] (1827-1884), Robert Gordon Latham (1812-1888), Dr. Humphry Sandwith (1822-1881), Wilhelm Strecker (1830-1890), Otto Blau [de] (1828-1879), Friedrich Müller [en] (1864) ve Oskar Mann (1867-1917) gibi yabancı yazarlar/araştırmacılar Cumhuriyet öncesi dönemde çalışmalarında Zazaca içeriklere (masal, hikâye, sözlük) yer vermiştir.

Cumhuriyet sonrası dönem

Cumhuriyet sonrası Zaza edebiyatı Türkiye ve Avrupa merkezli olmak üzere iki kol üzerinden gelişmiştir. Bu dönemde Zaza edebiyatının gelişimi, uzun süreli dil ve kültür yasaklarına bağlı olarak Türkiye'de durağanlaşmıştır. 1980'lerde Avrupa ülkelerine Zaza göçü ve görece özgür ortam, Zaza edebiyatının Avrupa üzerinde canlanmasını sağlamıştır. Cumhuriyet sonrası Türkiye'de yazılmış Zaza dilindeki eserlerden biri 1947-1948 yıllarında Muhammed Aslan (Muhammed Şeyh Ensari) tarafından yazılmış olan Raro Raşt ve Me'lumatê Dînîye isimli akaid ve fıkıh alanında yazılmış iki manzum eserdir. Bu eserin ardından Mehamed Eli Hun tarafından, 1971 yılında, dini konuları ve hikâyeleri içeren bir başka Mevlit yazılmıştır. Mehmet Demirbaş tarafından 1975 yılında yazılmaya başlayıp ve 2005 yılında tamamlanan Zazaca şiir ve kasidelerden oluşan 300 sayfalık bir el yazması Zazaca divan, divan türünde bu dönemde yazılan bir başka edebi eserdir. Yine Abdulkadir Arslan (1992-1995), Kamil Pueği (1999), Muhammed Muradan (1999-2000) ve Cuma Özusan'ın (2009) mevlid ve siyerleri dini içerikli diğer edebi eserlerdir. Yazılı Zaza edebiyatı mevlid ve dini eserler yönünden zengindir ve dilin yazılı ilk eserleri bu türlerde verilmiştir. Zaza edebiyatının dergicilik üzerinden gelişmesi ise 1980 sonrası Avrupa'ya göç eden Zazalar tarafından çıkarılıp başlı başına Zaza dili ile yayın yapan dergiler, Zaza dili ağırlıklı olup çok dilli yayın yapan dergiler ve Zaza dilinde olmayıp içeriğinde Zaza dilinde eserlere yer veren dergiler üzerinden gerçekleşmiştir. Kormışkan, Tija Sodıri, Vate tamamı Zaza dilinde yayın yapan dergilerdir. Bunların dışında Zaza milliyetçiliği'nin öncü ismi Ebubekir Pamukçu tarafından dil, kültür, edebiyat ve tarih dergileri olarak çıkarılan Ayre (1985-1987), Piya (1988-1992) Raa Zazaistani (1991) bu dönemdeki Zazaca ağırlıklı olup çok dilli yayın yapan önemli dergilerdir. Ware, ZazaPress, Pir, Raştiye, Vengê Zazaistani, Zazaki, Zerq, Desmala Sure, Waxt, Çıme Zazaca ağırlıklı olup çok dilli yayın yapan diğer dergilerdir. Avrupa ülkelerinde yayımlanan bu dergilerin yanı sıra tamamen Zaza dilinde olup Türkiye'de yayımlanan ilk dergi olan Vatı (1997-1998) ile Miraz (2006), Veng u Vaj (2008) Türkiye'de Zaza dilinde yayımlanan diğer önemli dergilerdir. Ağırlıklı olarak başka dillerde yayımlanıp içeriğinde Zaza dilindeki eserlere de yer veren dergiler ise Kürtçe ve Türkçe dillerinde yayın yapmış dergilerdir. Roja Newé (1963), Riya Azadi (1976) Tirêj (1979) War (1997) Kürt dilinde olup; Ermın (1991), Ateş Hırsızı (1992), Ütopya, Işkın, Munzur (2000) ve Bezuvar (2009) ise Türk dilinde olup içeriğinde Zaza dilinde metinlere yer veren dergilerdir. Bunların dışında NewePel (2011-2017) tümüyle Zaza dilinde yayımlanmış ilk gazetedir. Bugün farklı yayınevleri tarafından Zaza dilinde şiir, hikâye ve roman gibi farklı edebi türlerdeki eserler Türkiye ve Avrupa ülkelerinde yayımlanmaktadır.

Söz varlığı

Zaza dilinin komşu dillerle etkileşim içinde olmasına rağmen Orta İrani dönemden bu yana dilbilgisel olarak ve miras sözcükler açısından yapısını gayet iyi koruduğu söylenebilir. Komşu veya egemen dillerden kelime alışverişi dışında dilin diğer alanlarında fazlasıyla etkileşim gözlenmemektedir. Kültürel açıdan da yerli halk olarak komşu halklarla birçok ortak özelliği taşımaktadır. Bulunduğu ve geliştiği şartlara göre değerlendirilecek olursa, zengin bir kelime dağarcığına sahiptir.

Hint-Avrupa dilleri karşılaştırması

Sayılar

Hint-Avrupa dil ailesi içinde yer alan dillerde bütün sayılar etimolojik olarak Proto Hint-Avrupa diline dayanıp aynı kökenden gelmektedir. Bu noktada Zaza dilinde rakamlar, başta Farsça olmakla birlikte aynı dil ailesinde yer alan Yunanca, Rusça, Latince, İngilizce, Almanca, Fransızca, İtalyanca, İspanyolca, Portekizce, Litvanca ve İrlandaca gibi dillerle aynı kökten gelip benzerlik göstermektedir. Zazaca sayıların adlandırılmasında Baltık dilleri, Slav dilleri, İran dilleri ve Trakça gibi dillerle birlikte Hint-Avrupa dillerinin kentum ve satem dilleri ayrımının satem dilleri bölümünde yer almaktadır. Proto Hint-Avrupa dilinde varsayımsal olarak *hoi-no- (1), *d(u)wo- (2), *trei- (3), *kʷetwor- (4), *penkʷe (5), s(w)eḱs (6), *septm̥ (7), oḱtō/*h₃eḱtou (8), (h₁)newn̥ (9), *deḱm̥(t) (10) ve wīḱm̥t (20) şeklinde yer alan temel sayılar Zaza dilinde ve diğer Hint-Avrupa dillerinde şu şekildedir.

SayıZazacaFarsçaRusçaYunancaLatinceİtalyancaİspanyolcaPortekizceAlmancaFransızcaİngilizceLitvancaİrlandaca
(1)yew/juyekodinenaūnus, ūnaunounoumeinsunonevienaa haon
(2)dıdodvadyoduo, duaeduedosdois/duaszweideuxtwodvia do
(3)hirê/hirisetritriatrēs, triatretrestrêsdreitroisthreetrisa trí
(4)çeharçaharçetyreteseraquattuorquattrocuatroquatrovierquatrefourketuria ceathair
(5)pancpencpyatʹpendequīnquecinquecincocincofünfcinqfivepenkia cúig
(6)şeşşeşşestʹeksisexseiseisseissechssixsixşeşia sé
(7)hewtheftsemʹeptaseptemsettesietesetesiebenseptsevenseptynia seacht
(8)heştheştvosemʹoktooctōottoochooitoachthuiteightaştuonia hocht
(9)newnohdevyatennianovemnovenuevonovoneunneufninedevynia naoi
(10)desdehdesyatʹdhekadecemdiecidiezdezzehndixtendešimta deich
(20)vistbistdvadtsatʹeíkosivinti/vigintiventiveintevintezwanzigvingttwentydvidešimtfiche

Benzer kelimeler

Hint-Avrupa dil ailesi içinde yer alan dillerdeki sözcükler, dillerin varsayımsal Proto Hint Avrupa dilinden türemelerine bağlı olarak etimolojik olarak aynı kökten gelmektedir. Bu noktada dil ailesinin İran dilleri grubunda yer alan Zazaca başta Farsça ve diğer İran dilleri olmak üzere kendisiyle aynı kökten gelen ve akraba dilleri olan Rusça, Yunanca, İtalyanca, İspanyolca, Fransızca, Almanca ve İngilizce gibi dillerle söz varlığı bakımından benzerlikler arz etmektedir. Tüm Hint-Avrupa dilleri gibi Zazaca da köken olarak Proto Hint-Avrupa diline dayanmaktadır. Zazaca burada diğer İran dilleri ile birlikte Proto Hint-Avrupa dilinden türeyen Proto İran dilinden türemiştir. Örneğin; Dersim bölgesindeki Zazalar, inmek veya yere basmak kelimesini Farsça ile daha fazla uyum gösteren "payna hardi biyene" kalıbıyla ifade etmektedir. Zazacada payne, ayak tabanı; hard, yeryüzü; biyene ise olmak anlamını taşır. Bu kelimeler Farsçada ise pay (پاى), ayak; arz (ارض), yeryüzü; buden (بدن), olmak şeklinde ifad edilip İngilizcede foot, ayak; earth, dünya; being ise olmak şeklinde belirtilmektedir. Benzer şekilde çekirdek aile üyeleri tüm Hint-Avrupa dillerinde büyük ölçüde benzeşmektedir. Zazacada mae/may/mare şeklinde ifade edilen anne, Farsçada mam, madar, maman şeklinde, İngilizcede mom, mum, mother şeklinde ifade edilmektedir. Bu özelliği sözcüklerin etimolojik kökeni açısından da görmek mümkündür ve bu bakımdan geçmişte bir zamanlar konuşulan ancak şimdi konuşulmayan Proto Hint-Avrupa dilinden türeyen diller bir köprünün iki yakayı birbirine bağladığı gibi etimolojik yakınlıkla birbirine bağlanmaktadır. Sarmatça, Avesta dili ve Behistun yazıtlarındaki diller Zazacayla akrabadırlar. Bu noktada günümüzde Zazaca ve diğer Hint-Avrupa dillerinde kullanılan benzer sözcüklerin bazıları aşağıdaki gibidir:

Türkçe ZazacaFarsçaAlmancaİngilizceFransızcaİtalyancaİspanyolcaRusçaYunanca
baba pi, pêrpidarvater/paterfatherpèrepadrepadrepateras
anne mae, maremadermuttermothermèremadremadrematmana
erkek kardeş bıra, bırarberāderbruderbrotherfrèrefratellobrat
isim/ad namenamnamenamenomnomenombreimjaonoma
sen tıtoduthou, thytu, toiti, tete, ti, tuti
benim mı(n)menmeinmymonmiomimojmou
senin totodeinyourtontuotutvoy
hayır nêneneinnononnonone
büyük gırdgatte, buzorggroßgreatgrandegrandegrangromnji
sivrisinek meyesmegesmücke, moskitomosquitomoustiquemoscamoscamoskitmiga
yıldız astaresitaresternstarastreastroestrellaastéri
ay menge, aşmemahmondmonthmoismesemesmesjacmí̱nas
orta miyanmeyanmittemiddlemoyenmezzomediomeso
dul viyabivewitvewidowveuvevedovaviudavdova
pirinç rızberincreisricerizrisoarrozrisrizi
tuz solsalzsalselsalesalsol
yeni newenev, novneunewnouveaunuovonuevonovyinéos
dudak lewleblippeliplèvrelabbrolabio
ayak pa, lıngpafußfoot, legpiedpiedepatapodnožiepódi
kaş burewebrubraubrowbrov
göğüs sinesineseinsenosenosunduksitérno
göbek navık, naknafnabelnavelnombril
ceylan ğezalegazalgazellegazellegazellegazzellagacelagazelkazélla
diş dından, dızandedanzahndentaldentdentedientedónti
köprü pırdpalbrückebridgepontpontepuente
kurt verggurgwolfwolfvolk-
yol raerahrouteroadruestradarutadorogadrómos
ölü merdemordmordmurdermortmortomuertomertvyimoiraío
adam merdımmerdmannmanhommemaschiomachomuž
fare merremoshmausmousemysh
ön verbervorfront/preventral, avantfrontefrentevront, peredpro
rüzgâr vavadwindwindventventovientovater-
sağ raştrastrechtrightdroitritto, ragionerectopravo-

Bazı kelimeler ve Türkçe karşılıkları

Medya'da kullanım

Zaza dilinin görsel ve işitsel medyada kullanımı görece yenidir. Zazacanın görsel ve işitsel medyada gelişimi öncelikle sinema üzerinde başlamıştır. Yılmaz Güney'in 1983 yılında çekilen Duvar filmi, Zaza dilinin sinemada kullanıldığı ilk filmdir. Filmde Zazaca bir türkü (Hayderê) yer almaktadır. Bu filmden sonra 2000'li yıllara kadar geçen durağan dönem sonrası, Zaza sineması genişlemiştir. Mahsun Kırmızıgül'ün 2007 yapımı Beyaz Melek ve 2015 yapımı Mucize filmlerinde Zaza dilinde diyaloglar yer almıştır. Nuray Şahin'in Tüyü Takip Et/Perre Dıma So (2004), Aynur Saray'ın Zara (2009), Caner Canerik tarafından çekilen Vas (Ot, 2006), Sayd (2007), Pheti (2007), Pırdo Sur (2008), Muya Şiae (2009) Bava Duzgın (2009), Raa Haqi (2009), Bêrtıj (2010), Mehmet Ali Konar'ın Baba (2010), Kamer Erdogan'ın Sıpê (2012), Yücel Yavuz'un General (2012), Çetin Baskın'in Geyrayış (2012), Gökhan Tunç'un Zımısto Bıvejiyo (2013) Muxtar (2014), Gulsosın (2015), Vılıka Kowu (2015), Sıpêla (2016), Piyê Mın Toz Şeker (2016), Cêniya Nêeysayi (2016), Kazım Öz'ün Zer (2017), Zımısto Vêrd Ra (2017), Vir (Bellek, 2017) Fotografkêş (2018) isimli belgesel ve filmlerde Zaza dili yer almıştır. Kazım Öz'ün Zer (2017) isimli çok dilli uzun metraj filmlerinde Zaza dilinde bazı diyaloglara yer verilmiştir. "Vir" filmi Belçika'da düzenlenen “Move Me Film Festivali”nde “Uluslararası En İyi Kısa Film” ödülüne layık görülmüştür. Mehmet Ali Konar'ın Renksiz Rüya (Hewno Bêreng) isimli filmi ise Zaza dili ağırlıklı olarak çekilmiş uzun metrajlı bir film olup. 29. Ankara Uluslararası Film Festivali'nde (19-29 Nisan 2018) En İyi Film, En İyi Erkek Oyuncu, Onat Kutlar En İyi Senaryo, En İyi Görüntü Yönetmeni, En İyi Özgün Müzik, SİYAD En İyi Film Ödülü olmak üzere 6 dalda birden ödül alırken; 37. Uluslararası İstanbul Film Festivali'nde (6-17 Nisan 2018) ise mansiyon ödülü almıştır. Veli Kahraman tarafından çekilen Zazaca ağırlıklı 2012 yapımı Ana Dilim Nerede (Zonê Ma Koti Yo) filmi 31. Uluslararası İstanbul Film Festivali, 34. Moskova Film Festivali başta olmak üzere birçok yarışmada aday gösterilmiş ve ödüller almıştır. Fecira isimli, Zaza dilindeki bir belgesel de 50. Uluslararası Antalya Altın Portakal Film Festivali'nde Tek Başına Dans belgeseliyle birlikte en iyi belgesel ödülünü almıştır. Zaza dilinin televizyonda kullanımı ise, sinemaya göre geç bir tarihte başlamıştır. Avrupa Birliği uyum paketlerine bağlı olarak 2002'de kabul edilen Türk Vatandaşlarının Günlük Yaşamlarında Geleneksel Olarak Kullandıkları Farklı Dil ve Lehçelerde Yapılacak Radyo ve Televizyon Yayınları Hakkında Yönetmelik sonrası 2004 yılında, diğer dillerle birlikte, TRT'de süreli olarak Zazaca ilk yayınlar yapılmaya başlamıştır. Daha sonra, TRT-6'nın kurulmasıyla birlikte Zaza dilinde haber programları başta olmak üzere birçok program bu kanalda yayınlanmaya başlamıştır. Ancak, TRT-6'nın ağırlıklı olarak Kürtçe yayın yapması bazı Zaza dernekleri tarafından protesto edilmiştir. 2021 yılında Zaza Federasyonu tarafından Türksat uydusunda üzerinde, Zaza dilinde yayın yapan Zaza TV kanalı yayın hayatına başlamıştır. Bunların dışında, Yol TV, Su TV, TV10 gibi Alevi televizyonları ile Med TV, Gün TV, Rehber TV gibi kanallarda da Zaza dilinde program ve içeriklere yer verilmiştir.

Notlar

  1. ↑ Efteri
  2. ↑ Herzendi
  3. ↑ Efteri
  4. ↑ Herzendi
  5. ↑ Momenabadi
  6. ↑ Aştiyanca
  7. ↑ Eštehārdī
  8. ↑ Kajali
  9. ↑ Čālī
  10. ↑ Elvirice
  11. ↑ Sengserce
  12. ↑ Kereni, Hezarrudi, Taromi, Cali, Lerdi ve diğer birçok lehçesinde
  13. ↑ Sorheyice
  14. ↑ Lasgerdice
  15. ↑ Biyabunaki
  16. ↑ Herzendice
  17. ↑ Kilit
  18. ↑ Hazārrūdi
  19. ↑ Amorei
  20. ↑ Elviri-Viderice
  21. ↑ Eštehārdi
  22. ↑ Cālī
  23. ↑ Khalkhali
  24. ↑ Tākestāni

Kaynakça

  1. ↑ "Garnik Asatrian, "Dimlî", Encyclopedia Iranica". 17 Mayıs 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Nisan 2013.
  2. ↑ "Zaza". Ethnologue (Free All). Ethnologue. 2024. 9 Mart 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ocak 2024.
  3. 1 2 Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Adharic". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  4. ↑ "Zaza". Ethnologue (Free All). Ethnologue. 2024. 9 Mart 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ocak 2024.
  5. 1 2 "Zaza". Ethnologue. 2025. 9 Mart 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Aralık 2025.
  6. 1 2 3 4 5 6 Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Zaza". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  7. 1 2 3 Paul, Ludwig (2009). "Zazaki". Windfuhr, Gernot (Ed.). The Iranian Languages. New York: Routledge. ss. 546, 554. ISBN 978-0-7007-1131-4.
  8. 1 2 Selcan, Zülfü (1998). Grammatik der Zaza-Sprache Nord-Dialekt (Dersim-Dialekt) [Grammar of the Zaza language, Northern dialect (Dersim dialect)] (Almanca). Berlin: Wissenschaft & Technik Verlag. s. 135. ISBN 3-928943-96-0. ...wurden zwei hauptdialekte der Zaza-Sprache festgestellt: ein Nord Dialekt und en Süddialekt.
  9. ↑ Arslan, İlyas (2016). Verbfunktionalität und Ergativität in der Zaza-Sprache (PDF) (PhD tez). Köln: Universität Düsseldorf. s. 11. 23 Aralık 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 1 Şubat 2026.
  10. 1 2 Arslan, İlyas (2018). "Zaza Dilinde Lehçe Farklılıkları" [The Dialectological Differences Of Zaza Language]. Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi. 4 (4): 6-7 – Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü vasıtasıyla.
  11. ↑ Werner, Brigitte (2012). "Morphological Sketch of Southern Zazaki (spoken in the area of Çermik, Çüngüş, Siverek and Gerger)" (PDF). Zazaki.de. SIL International. s. 4. 6 Haziran 2026 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Şubat 2026.
  12. ↑ Keskin, Mesut (2015). "Zaza Dili (Zaza Language)". Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi. 1 (1): 101-102. 17 Aralık 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi17 Aralık 2023.
  13. ↑ Hayıg, Roşan; Werner, Brigitte (2012). Zazaca-Türkçe Sözlük ; Türkçe-Zazaca Sözcük Listesi (Çermik – Çüngüş – Siverek – Gerger Bölgeleri) [Zaza-Turkish Dictionary; Turkish-Zaza Word List (Çermik - Çüngüş - Siverek - Gerger Regions)]. İstanbul: Tij Yayınları. ss. 19, 421.
  14. ↑ Werner, Brigitte (2012). "Morphological Sketch of Southern Zazaki (spoken in the area of Çermik, Çüngüş, Siverek and Gerger)" (PDF). Zazaki.de. SIL International. s. 4. 6 Haziran 2026 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Şubat 2026.
  15. ↑ Arslan, İlyas (2016). Verbfunktionalität und Ergativität in der Zaza-Sprache (PDF) (PhD tez). Köln: Universität Düsseldorf. s. 11. 23 Aralık 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 1 Şubat 2026.
  16. ↑ Werner, Brigitte (2012). "Morphological Sketch of Southern Zazaki (spoken in the area of Çermik, Çüngüş, Siverek and Gerger)" (PDF). Zazaki.de. SIL International. s. 4. 6 Haziran 2026 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Şubat 2026.
  17. ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Adharic/Zaza". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  18. ↑ "Atlas of the world's languages in danger". unesdoc.unesco.org. s. 40. 11 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Aralık 2025.
  19. ↑ Ludwig Paul, "Zazaki", Gernot Windfuhr, Iranian Languages, Routledge, 2012, ISBN 978-0-7007-1131-4, Chapter Nine.
  20. ↑ Keskin (2015), ss. 94-95, 101-102.
  21. 1 2 3 Bozbuğa, Rasim (2014). "Bilinmeyen Halk: Zazalar" [Unknown peoples; Zazas]. Akademik Hassasiyetler. 1 (1): 56-57. 28 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi20 Aralık 2025.
  22. 1 2 3 Keskin (2015), ss. 94-95.
  23. ↑ Asatrian, Garnik (1995). "DIMLĪ". Encyclopædia Iranica. Cilt VI. 29 Nisan 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi11 Haziran 2021.
    *Windfuhr, Gernot (2009). The Iranian Languages. Londra: Routledge. s. 32. ISBN 978-0-7007-1131-4.
    *Keskin, Mesut (2015). "Zaza Dili (Zaza Language)". 1 (1). Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi. ss. 93-114. 17 Aralık 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi16 Ocak 2024..
    *Paul, Ludwig (1998). "The Pozition of Zazaki the West Iranian Languages" (PDF). Iran Chamber. Open Publishing. Erişim tarihi: 4 Aralık 2023.[ölü/kırık bağlantı]
    *"Ludwig Paul- Zaza". 13 Nisan 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Eylül 2021.
    *Jost Gippert (4 Mayıs 1996). ""Historical Development of Zazaki"". Zazaki.de. 15 Nisan 2026 tarihinde kaynağından (pdf) arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Nisan 2024.
    *"Adharic/Zaza". Glottolog. 6 Kasım 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Nisan 2024.
    *Gippert, Jost (6 Haziran 2022) [4 Mayıs 1996]. "Zazacanın tarihsel gelişimi". Dursun, Hasan tarafından çevrildi. Zazaki.de. 26 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Nisan 2024.
    *"Zaza (Zazaki / زازاکی)". 3 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Eylül 2021.
  24. 1 2 Jost Gippert (4 Mayıs 1996). ""Historical Development of Zazaki"" (pdf). Zazaki.de. 26 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Nisan 2024.
  25. 1 2 Gippert, Jost (2008). "Zur dialektalen Stellung des Zazaki". Die Sprache. 47 (1): 103.
  26. ↑ Korn, Agnes (2019). "Isoglosses and subdivisions of Iranian" (PDF). Journal of Historical Linguistics. 9 (2). ss. 2, 7, 19, 20, 25, 26, 29.
  27. ↑ Korn, Agnes (2016). "A partial tree of Central Iranian: A new look at Iranian subphyla". Indogermanische Forschungen. 121 (1). s. 401-434.
  28. ↑ Farrokh, Kaveh (2007). Shadows in the Desert: Ancient Persia at War. Oxford: Osprey Publishing. s. 170. ISBN 978-1846031083.
  29. ↑ Windfuhr, Gernot (2009). The Iranian Languages. Londra: Routledge. s. 19, 29-30. ISBN 978-0-7007-1131-4.
  30. ↑ "639 Identifier Documentation: zza". SIL International. 2008. 30 Temmuz 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Mayıs 2024.
  31. 1 2 3 "Zaza". Ethnologue. 2024. 9 Mart 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ocak 2024.
  32. 1 2 "Adharic/Zaza". Glottolog. 6 Kasım 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Nisan 2024.
  33. ↑ Paul, Ludwig: Zazaki - Versuch einer Dialektologie. Reichert Verlag, 1998, Wiesbaden.
  34. 1 2 "Keskin, Mesut: Zazaca Üzerine Notlar" (PDF). 29 Mayıs 2015 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Mayıs 2010.
  35. ↑ "worldhistory". titus.fkidg1.uni-frankfurt.de. 3 Haziran 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Şubat 2022.
  36. 1 2 "DIMLĪ". Encyclopædia Iranica. 18 Mayıs 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Ocak 2024.
  37. ↑ Paul, Ludwig (2009). The Iranian Languages: Zazaki (İngilizce). Routledge. ISBN 9780203641736. 16 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Ocak 2024.
  38. ↑ Zazacada Güney Zazacaya Dimili denir, Türkçede Dimilice
  39. ↑ Terry Lynn Todd, A grammar of Dimili (know as Zaza). 1985
  40. 1 2 3 Eren, Hıdır (2019). Hüseyin Çağlayan Mesut Özcan (Ed.). Zazaların Kendilerini Adlandırmaları Üzerine Kısa Bir Deneme. Tarihsel ve Sosyolojik Gelişimi İle Zazaca, Tarih-Edebiyat-Coğrafya-Folklor. Ankara: Kalan Yayınları. ss. 87-93. 16 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Ocak 2024.
  41. ↑ Fahri Pamukçu, Gramerê Zazakî, Vejîyaîşê Tîjî, Îstanbul 2011, s. 31
  42. ↑ Ehsan Yar-Shater (1990). Iranica Varia: Papers in Honor of Professor Ehsan Yarshater. Leiden: E. J. Brill. s. 267. ISBN 90-6831-226-X.
  43. ↑ Foundation, Encyclopædia Iranica. "Welcome to Encyclopædia Iranica". iranicaonline.org. 10 Nisan 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Mayıs 2023.
  44. ↑ Werner, Eberhard (2017). "Rivers and Mountains: A Historical, Applied Anthropological and Linguistical Study of the Zaza People of Turkey including an Introduction to Applied Cultural Anthropology" (PDF). SIL International. ss. 70, 97-101. 1 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 17 Aralık 2025.
  45. ↑ "Garnik Asatrian, "Dimlî", Encyclopedia Iranica". 17 Mayıs 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Nisan 2013.
  46. ↑ Bruinessen. Agha, Shaikh, and State, s. 48
  47. ↑ V. Minorsky, “Daylam”, Encyclopedia of Islam, yeni baskı, cilt: II, Leiden 1960, s.189-194
  48. ↑ Murat Alanoğlu-Muhammet Yücel, “Dımli-Zaza adı ve Tarihsel Gelişimi”, 1.Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu (13-14 Mayıs 2011), Bingöl üniversitesi Yayınları, Ankara 2011, r. 323
  49. ↑ "Zülfü Selcan, Die Entwicklung der Zaza-Sprache, Ware Dergisi, Sayı: 12, Baiersbronn, 1998, s. 152-153"
  50. ↑ Ercan Çağlayan, Zazalar: Tarih, Kültür ve Kimlik, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2016, s.27-35 ve s.68: "Osmanlı döneminde Zaza tabiri ile ilgili ilk kayıtlara Evliya Çelebi'nin Seyahatname adlı eserinde rastlanmaktadır."
  51. ↑ Ercan Çağlayan, "Emik ve Etik Yaklaşımlar", Zazalar: Tarih, Kültür ve Kimlik, İstanbul Bilgi Üniversitesi yayınları, 2017, pp.25-47
  52. ↑ Karabulut S.,(2013). Zazalar Tarihi Kültürel ve Sosyal Yapı, İzmit: Altınkalem Yayınları, 29,30
  53. ↑ Werner E. (2017) Rivers and Mountains A Historical, Applied Anthropological and Linguistical Study of the Zaza People of Turkey including an Introduction to Applied Cultural Anthropology
  54. 1 2 3 Keskin, Mesut (2015). "Zaza Dili (Zaza Language)". 1 (1). Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi. ss. 93-114. 17 Aralık 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi16 Ocak 2024.
  55. ↑ Murat, Varol (2011). "Zazaca Sözlükçülüğün Tarihi, Sorunları ve Çözüm Yolları". I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu. Bingöl Üniversitesi Yayınları. ss. 351-368. 16 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi16 Ocak 2024.
  56. ↑ Dilbilimcilerin "Multi tree" online sitesine göre Kuzey Zaza diline 'kirmancikî' denir
  57. 1 2 Selcan, Zülfü (2011). "Zaza Dilinin Tarihi Gelişimi" (PDF). I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu. Bingöl Üniversitesi Yayınları. ss. 111-142. 16 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF)16 Ocak 2024.
  58. ↑ Zılfi [Selcan], “Folklorê Kurdi ebe Zarava Dımılki”, Hêvî, Hejmar 1, Parîs, Îlon 1983, r. 93
  59. ↑ M. Duzgun, "Torêy ve Adetê Dersimi", Berhem (kovara lêkolinên cıvaki û çandi), Stockholm, No: 1 (Şubat 1988), r. 37
  60. ↑ Keskin, M. (2010), “Zazaca Üzerine Notlar”, Şükrü Arslan (derleme), Herkesin Bildiği Sır: Dersim - Tarih, Toplum, Ekonomi, Dil ve Kültür (s. 222, 223), İletişim Yayınları, İstanbul.
  61. ↑ Mesut Keskin, "Zaza Dili", Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi, Yıl:1, Cilt:1, Sayı:1, Ocak 2015, ss. 93-114.
  62. ↑ Eren, Hıdır (2019). "Zazaların Kendilerini Adlandırmaları Üzerine Kısa Bir Deneme". Çağlayan, Hüseyin; Özcan, Mesut (Ed.). Tarihsel ve Sosyolojik Gelişimi İle Zazaca, Tarih-Edebiyat-Coğrafya-Folklor. Ankara: Kalan Yayınları. ss. 87-93. 16 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Ocak 2024.
  63. 1 2 Arslanoğulları, M. (2014). Lerch’in zazaki derlemelerinin çevrimyazımı ve türlerine göre sözcüklerin tahlili (Master's thesis, Bingöl Üniversitesi).
  64. 1 2 Lerch, Peter, Forschungen über die Kurden und die Iranischen Nordchaldaer - Band I, St. Petersburg (Петр Лерх, Изслѣдованія об иранских курдах и их предках, сѣверных халдеях: Введеніе и подробное исчисленіе курдских племен) I-II-III, продаеця у Коммисіонеров Императорской академіи наук : И. Глазунова, 1856/57/58
  65. 1 2 Lerch, Peter I. (1857), Forschungen über die Kurden und die Iranischen Nordchaldaer - Band I, St. Petersburg 14 Eylül 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  66. 1 2 Robert Gordon Latham, "On a Zaza Vocabulary", Transactions of The Philological Society, London, 1856, ss. 40-42
  67. 1 2 Robert Gordon Latham, "On a Zaza Vocabulary", Opuscula: Essays, Chiefly Philological and Ethnographical, Williams & Norgate, London, Edinburg, Leipzig, 1860, s.242 
  68. 1 2 Blau, Otto (1862),"Nachrichten über kurdische Stämme-III, Mittheilungen über die Dusik-Kurden", Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, Steiner in Komm, 1862, s.621-627
  69. 1 2 Müller, Friedrich (1865) Beiträge zur Kenntniss der neupersischen Dialekte: Zaza-Dialekt der Kurdensprache (Aus dem November-Hefte des Jahrganges 1864 der Sitzungsberichte der phil.-hist. Classe der kais. Akademie der Wissenschaften, XLVIII. Bd., besonders abgedruckt), cîld: 3
  70. 1 2 Aslan, J. (2020). The Zazas in Crisis: A qualitative study on the influence of the Turkish political discourse on the Zaza Identity.
  71. ↑ Varol, M., & Elaltuntaş, O. F. (2011). Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu. Bingöl: Bingöl Üniversitesi Yayınları.
  72. ↑ Le Coq, Albert Von (1903), Kurdische Texte, Reichsdruckerei, Berlin 14 Eylül 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  73. ↑ Ercan Çağlayan,Zazalar: Tarih, Kültür ve Kimlik, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları,İstanbul, 2016,s.170
  74. 1 2 O. Mann, Nachlaß in der Staatsbibliothek Berlin (W), Briefe; vgl. auch ebenda, Vortrag vom 4. Juli 1909 und 20. Jan. 1909, S. 11.
  75. ↑ Oskar Mann, Karl Hadank: Die Mundarten der Zâzâ, hauptsächlich aus Siverek und Kor. Leipzig 1932
  76. ↑ "Northwestern Iranian/Adharic/Zaza". Glottolog. 2024. 6 Kasım 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ocak 2024.
  77. ↑ "639 Identifier Documentation: zza". SIL International. 2008. 30 Temmuz 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Mayıs 2024.
  78. 1 2 O. Mann/K. Hadank, Mundarten der Zāzā, Berlin 1932, 19-31; G. L. Windfuhr, Western Iranian Dialects, in: Corpus Linguarum Iranicarum, Hg.: R. Schmitt, Wiesbaden 1989, 294-295; s. auch New Iranian Languages: Overview, ebenda, 246-250 und New West Iranian, ebenda, 251-262; J. Gippert, Die historische Entwicklung der Zaza-Sprache, in: Ware, Nr. 10, Nov. 1996, Frankfurt a. M., 148-154.Paul, Ludwig. 1998. The Position of Zazaki among West Iranian Languages. In Nicholas Sims-Williams (ed.), Proceedings of the Third European Conference of Iranian Studies held in Cambridge, 11th to 15th September 1995. Part I: Old and Middle Iranian Studies, 163-177. Wiesbaden: Ludwig Reichert.
  79. ↑ Kausen, Ernst: Zaza. http://zazaki.de/deutsch/aufsaezte/kausen-Zaza.pdf 15 Ağustos 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  80. ↑ "Zaza". Endangered Language Alliance. 18 Mayıs 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Mayıs 2022.
  81. ↑ "UNESCO'nın Dil Raporlarına Göre Zazacanın Durumu ve Geleceği". 24 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Nisan 2020.
  82. ↑ "Zazacanın İrani diller arasındaki yeri" (PDF). 31 Ocak 2020 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Nisan 2020.
  83. ↑ Ercan Çağlayan, Zazalar: Tarih, Kültür ve Kimlik, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2016, s.49-50
  84. ↑ "Prof. Dr. Ernst Kausen, Zaza" (PDF). 15 Ağustos 2011 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Kasım 2011.
  85. ↑ "Zaza language (ZZA)". Ethnologue. 2025. 9 Mart 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ocak 2026.
  86. 1 2 3 Paul, Ludwig (1998). "The Pozition of Zazaki the West Iranian Languages" (PDF). Iran Chamber. Open Publishing. 3 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 28 Ekim 2025.
  87. ↑ "Prof. Dr. Ernst Kausen, Zaza" (PDF). 15 Ağustos 2011 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Kasım 2011.
  88. 1 2 3 4 Asatrian, Garnik (15 Aralık 1995). "DIMLĪ". The Encyclopædia Iranica. 10 Ekim 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ocak 2026.
  89. ↑ "Ethnologue.com - Zaza-Gorani grubu". 3 Ocak 2006 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Ocak 2006.
  90. ↑ Linguistik List Language Search - Zaza-Gorani
  91. ↑ Hadank, Karl (1932). Mundarten der Zâzâ, Hauptsächlich aus Siwerek und Kor (in German). Walter de Gruyter. pp. 18-23, 24-26.
  92. ↑ Gholami, Saloumeh (2022). "Classification of the Zazaki language based on the perspectives of perceptual dialectology and comparative linguistics". Iranian Journal of Comparative Linguistic Research. 11 (11): 27-30.
  93. ↑ برجیان, حبیب (2021). "ایرانشناس نستوه". بیست و هشتمین جایزۀ ادبی و تار یخی دکتر محمود افشار اهداشده به ایرانشناس بلژیکی پیر لکوک (Farsça). بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار. s. 17.
  94. ↑ "Die iranischen Sprachen: Hyrkanische Gruppe". Zazaki.de. 2 Haziran 2022. 15 Nisan 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ocak 2026.
  95. ↑ Jost Gippert (4 Mayıs 1996). ""Historical Development of Zazaki"" (pdf). Zazaki.de. 26 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Nisan 2024.
  96. ↑ Gippert, Jost (2008). "Zur dialektalen Stellung des Zazaki". Die Sprache. 47 (1): 103.
  97. ↑ Paul (1998a).
  98. 1 2 Stilo, Donald L. (1981). "The Tati Language Group in The Sociolinguistic Context of Northwestern Iran and Transcaucasia". Iranian Studies. 14 (3/4): 174.
  99. 1 2 Windfuhr, G. (1989). "Western Iranian Dialects". Schmitt, Rüdiger (Ed.). Compendium Linguarum Iranicarum. 294: Dr. Ludwig Reichert Verlag. ISBN 3-88226-413-6.
  100. ↑ Elfenbein, J. (2000). Zazaki: Grammatik und Versuch einer Dialektologie. By Ludwig Paul. pp. xxi, 366. Wiesbaden, Reichert Verlag, 1999. Journal of the Royal Asiatic Society, 10(2), 255-257. s. 255
  101. ↑ Özek, Fatih; Sağlam, Bilgit; Gooskens, Charlotte (2023). "Mutual intelligibility of a Kurmanji and a Zazaki dialect spoken in the province of Elazığ, Turkey" (PDF). Applied Linguistics Review. 14 (5). De Gruyter Mouton. ss. 1411-1449. 15 Mayıs 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF)8 Mart 2025. The data were averaged over the 41 nouns and 41 verbs. The scores are quite low. With an exception of the translations by male Zazaki listeners (20.7% correct), all mean word translation scores are below 15 percent. In this paper ... we tested the mutual intelligibility of 69 Kurmanji and Zazaki participants by means of a word translation task and asked the participants to estimate how well they could understand the other language variety. The results showed that overall the mutual intelligibility was rather low. The low intelligibility results between Kurdish and Zazaki strengthen the claim that these two language should be regarded as separate languages. The percentages of correctly translated words are lower in the present investigation than for all 70 European language pairs.
  102. ↑ Sağlam, Bilgit; Özek, Fatih; Gooskens, Charlotte; Buran, Ahmet (2025). "Assessing Mutual Intelligibility between Kurmanji and Zazaki Spoken in Elâzığ at Text Level". Journal of Linguistics Research. 36 (3). ss. 321 - 344. Despite the sentences being commonly encountered in everyday life, the Zazaki speakers’ comprehension of Kurmanji was found to be quite low. ...the perceived intelligibility scores are notably low. The perceived intelligibility results were low for both groups, with all average scores below 2 out of 5 (Kurmanji 1.63 > Zazaki 1.62). In conclusion, this study demonstrates that MI between Kurmanji and Zazaki is generally low.
  103. ↑ Keskin, Mesut. Zazaca Üzerine Notlar 29 Mayıs 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  104. 1 2 3 Paul, Ludwig (2009). "Zazaki". Windfuhr, Gernot (Ed.). The Iranian Languages. New York: Routledge. ss. 546, 554. ISBN 978-0-7007-1131-4.
  105. ↑ "Documentation for ISO 639 identifier: zza". 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Mart 2013.
  106. ↑ Paul, Ludwig (1998). Zazaki – Versuch einer Dialektologie (Almanca). Wiesbaden: Reichert Verlag.
  107. 1 2 Keskin (2015), ss. 101.
  108. ↑ Bozbuğa, Rasim (2019). Kimlikleşme kavşağında Zaza kimliği ve Zaza hareketi [Zaza Identity and Zaza Movement at Crossroads of Identity Formation] (pHd tez). Ankara: Gazi Üniversitesi. ss. 105-106. Erişim tarihi: 17 Aralık 2025. [ölü/kırık bağlantı]
  109. ↑ Arslan, İlyas (2018). "Zaza Dilinde Lehçe Farklılıkları" [The Dialectological Differences Of Zaza Language]. Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi. 4 (4): 54-55 – Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü vasıtasıyla.
  110. ↑ Keskin (2015), ss. 101-103.
  111. ↑ Paul, Ludwig (2009). "Zazaki". Windfuhr, Gernot (Ed.). The Iranian Languages. New York: Routledge. ss. 546, 554. ISBN 978-0-7007-1131-4.
  112. 1 2 Selcan 1998, s. 135:"...wurden zwei hauptdialekte der Zaza-Sprache festgestellt: ein Nord Dialekt und en Süddialekt."
  113. ↑ Arslan, İlyas (2016). Verbfunktionalität und Ergativität in der Zaza-Sprache (PDF) (PhD tez). Köln: Universität Düsseldorf. s. 11. 23 Aralık 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 1 Şubat 2026.
  114. 1 2 Arslan, İlyas (2018). "Zaza Dilinde Lehçe Farklılıkları" [The Dialectological Differences Of Zaza Language]. Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi. 4 (4): 54-55 – Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü vasıtasıyla.
  115. ↑ Werner, Brigitte (2012). "Morphological Sketch of Southern Zazaki (spoken in the area of Çermik, Çüngüş, Siverek and Gerger)" (PDF). Zazaki.de. SIL International. s. 4. 6 Haziran 2026 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Şubat 2026.
  116. ↑ "Southern Zazaki". Ethnologue. 2026. 5 Ağustos 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Şubat 2026.
  117. 1 2 Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Dimli". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  118. 1 2 "639 Identifier Documentation: zza". SIL International. 2008. 30 Temmuz 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Mayıs 2024.
  119. ↑ Keskin (2015), ss. 101-102.
  120. ↑ Hayıg, Roşan; Werner, Brigitte (2012). Zazaca-Türkçe Sözlük ; Türkçe-Zazaca Sözcük Listesi (Çermik – Çüngüş – Siverek – Gerger Bölgeleri) [Zaza-Turkish Dictionary; Turkish-Zaza Word List (Çermik - Çüngüş - Siverek - Gerger Regions)]. İstanbul: Tij Yayınları. ss. 19, 421.
  121. ↑ Werner, Brigitte (2012). "Morphological Sketch of Southern Zazaki (spoken in the area of Çermik, Çüngüş, Siverek and Gerger)" (PDF). Zazaki.de. SIL International. s. 4. 6 Haziran 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 1 Şubat 2026.
  122. ↑ Bozbuğa, Rasim (2019). Kimlikleşme kavşağında Zaza kimliği ve Zaza hareketi [Zaza Identity and Zaza Movement at Crossroads of Identity Formation] (pHd tez). Ankara: Gazi Üniversitesi. ss. 105-106. Erişim tarihi: 17 Aralık 2025. [ölü/kırık bağlantı]
  123. ↑ Arslan, İlyas (2018). "Zaza Dilinde Lehçe Farklılıkları" [The Dialectological Differences Of Zaza Language]. Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi. 4 (4): 54-55. 24 Mart 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi1 Şubat 2026 – Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü vasıtasıyla.
  124. ↑ Arslan, İlyas (2016). Verbfunktionalität und Ergativität in der Zaza-Sprache (PDF) (PhD tez). Köln: Universität Düsseldorf. s. 11. 23 Aralık 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 1 Şubat 2026.
  125. ↑ Arslan, İlyas (2018). "Zaza Dilinde Lehçe Farklılıkları" [The Dialectological Differences Of Zaza Language]. Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi. 4 (4): 6-7. 24 Mart 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi1 Şubat 2026 – Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü vasıtasıyla.
  126. ↑ Werner, Brigitte (2012). "Morphological Sketch of Southern Zazaki (spoken in the area of Çermik, Çüngüş, Siverek and Gerger)" (PDF). Zazaki.de. SIL International. s. 4. 6 Haziran 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 1 Şubat 2026.
  127. ↑ "Northern Zazaki". Ethnologue. 2026. 9 Mart 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Şubat 2026.
  128. ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Kirmanjki". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  129. ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Kirmanjki". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  130. ↑ Asatrian, Garnik (1995). "DIMLĪ". Encyclopædia Iranica. VI. 29 Nisan 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi11 Haziran 2021.
  131. ↑ Paul, Ludwig (1998). "The Pozition of Zazaki the West Iranian Languages" (PDF). Iran Chamber. Open Publishing. 3 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 28 Ekim 2025.
  132. ↑ Windfuhr, Gernot (2009). The Iranian Languages (İngilizce). New York: Routledge. ss. 19-21. ISBN 978-0-7007-1 131-4.
  133. ↑ "Northwestern/Adharic/Zaza". Glottolog. 6 Kasım 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Nisan 2024.
  134. ↑ Ehsan Yar-Shater (1990). Iranica Varia: Papers in Honor of Professor Ehsan Yarshater. Leiden: E. J. Brill. s. 267. ISBN 90-6831-226-X.
  135. ↑ Korn, Agnes. "A partial tree of Central Iranian: A new look at Iranian subphyla". Indogermanische Forschungen. 121 (1): 401-434.
  136. ↑ Jost Gippert (4 Mayıs 1996). ""Historical Development of Zazaki"" (pdf). Zazaki.de. 26 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Nisan 2024.
  137. ↑ Korn, Agnes (2019). "Isoglosses and subdivisions of Iranian" (PDF). Journal of Historical Linguistics. 9 (2): 2, 7, 19, 20, 25, 26, 29.
  138. 1 2 3 4 Paul, Ludwig (1998). "The Pozition of Zazaki the West Iranian Languages" (PDF). Iran Chamber. Open Publishing. Erişim tarihi: 4 Aralık 2023.[ölü/kırık bağlantı]
  139. 1 2 Keskin, Mesut (2012). "Orta ve Eski İrani Dillerin Zazacaya Tuttuşu Işık". ResearchGate. Open Publishing. 15 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Aralık 2023.
  140. ↑ Henning, Walter Bruno (1954). "THE ANCIENT LANGUAGE OF AZEEBAIJAN". Transactions of the Philological Society. 53 (1): 157-177. ...a perfect series of the languages that form their present stem with the help of an -n-or -nd- suffix, that is, Tāliši, Harzani, Zaza, parts of Gilaki, Tabari, and some dialects near Samnān"
  141. ↑ Henning, Walter Bruno (1955). The Ancient Language of Azerbaijan. Austin & Sons. ss. 174-175. On the other side, Harzanī is related to Zaza. One may instance the existence of two genuine plural cases in both languages; the ablative postposition -ri, Zaza -rā; the negative prefix in čini(ya) 'it is not', Zaza činyö, činya; many characteristic words, such as Harzani öšma 'moon', Zaza āšma, the nearest related word being Tāliši ovšįm; vašna 'it shines', Zaza väšena; gen- both ' to take' and ' to fall' in Harzanī and Zaza; rau 'quick' in both languages; vondor- 'to stand': Zaza vindär- and Vafsi vender-, a verb known. This is merely a small selection of the many coincidences, some of them exclusive, that can be quoted. They leave no doubt that Harzanī takes its place between Tāliši and Zaza.
  142. ↑ Henning, Walter Bruno (1954). "THE ANCIENT LANGUAGE OF AZEEBAIJAN". Transactions of the Philological Society. 53 (1): 157-177.
  143. ↑ Selcan, Zülfü (1998). Grammatik der Zaza-Sprache Nord-Dialekt (Dersim-Dialekt) (Almanca). Berlin: Wissenschaft & Technik Verlag. s. 55. ISBN 3-928943-96-0.
  144. ↑ Borjian, Habib (2008). "The Komisenian Dialect of Aftar". ORIENTAL ARCHIVE. 78: 379-416.
  145. ↑ Borjian, Habib (2008). "TABARICA II Some Mazandarani Verbs". Iran and the Caucasus. 12 (1). Brill. s. 79.
  146. ↑ Paul, Ludwig (1998). "The Pozition of Zazaki the West Iranian Languages" (PDF). Iran Chamber. Open Publishing. 3 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 28 Ekim 2023.
  147. ↑ Paul, Ludwig (1998). "The Pozition of Zazaki the West Iranian Languages" (PDF). Iran Chamber. Open Publishing. 3 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 28 Ekim 2023.
  148. ↑ Werner, Eberhard (2017). "Rivers and Mountains: A Historical, Applied Anthropological and Linguistical Study of the Zaza People of Turkey including an Introduction to Applied Cultural Anthropology" (PDF). SIL Global. ss. 193-194. 1 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 1 Kasım 2025.
  149. 1 2 سبزعلیپور, جهاندوست (2013). "تمایز جنس مونث و مذکر در گویش تاتی خلخال" [Distiniction of the Feminine and Masculine Gender in the Tāti Dialect of Khalkhāl]. نامه فرهنگستان (Farsça). 13 (1): 78.
  150. ↑ Mirdehghan, M., & Nourian, G. Ergative Case Marking and Agreement in the Central Dialect of Talishi.
  151. ↑ Foundation, Encyclopaedia Iranica. "Welcome to Encyclopaedia Iranica". iranicaonline.org. 10 Nisan 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Mayıs 2023.
  152. ↑ Ergative in Tāti Dialect of Khalkhāl, Jahandust Sabzalipoor
  153. ↑ Koohkan, Sepideh. The typology of modality in modern West Iranian languages. 2019. PhD Thesis. University of Antwerp.
  154. ↑ Agnes Korn. The Ergative System in Balochi from a Typological Perspective. Iranian Journal of Applied Language Studies, 2009, 1, pp.43-79. ffhal-01340943
  155. ↑ Paul, Ludwig (2017). "ZAZA". 3 (6). Alanoğlu, Murat tarafından çevrildi. Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi8 Mart 2025.
  156. ↑ Selcan, Zülfü (2011). "Zaza Dilinin Tarihi Gelişimi" [Historical Development of Zaza Language] (PDF). I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu. 124, 130–133. 16 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 2 Kasım 2025.
  157. 1 2 Hayıg, Roşan; Werner, Brigitte (2012). Zazaca-Türkçe Sözlük ; Türkçe-Zazaca Sözcük Listesi (Çermik – Çüngüş – Siverek – Gerger Bölgeleri) [Zaza-Turkish Dictionary; Turkish-Zaza Word List (Çermik - Çüngüş - Siverek - Gerger Regions)]. İstanbul: Tij Yayınları. s. 421.
  158. ↑ Keskin, Mesut (2015). "Zaza Dili (Zaza Language)". Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi. 100, 106. 1 (1). 17 Aralık 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi17 Aralık 2023.
  159. ↑ Hassanzadeh-Nodehi, Ramin (2025). Towards a grammar of the Semnāni language (PDF) (PhD tez) (İngilizce). Sapienza – Università di Roma. s. 49, 53. 10 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 11 Kasım 2025.
  160. ↑ Yarshater, Ehsan (1960). "The Tāti Dialect of Kajal". Bulletin of the School of Oriental and African Studies. 23 (2): 275, 276, 279.
  161. ↑ Yarshater, Ehsan (2009). "Four Tati Sub-Dialects". Sundermann, Werner; Hintze, Almut; de Blois, François (Ed.). Exegisti monumenta. Festschrift in Honour of Nicholas Sims-Williams. Harrassowitz. s. 550. ISBN 978-3-447-05937-4.
  162. ↑ Yarshater, Ehsan (2009). "Four Tati Sub-Dialects". Sundermann, Werner; Hintze, Almut; de Blois, François (Ed.). Exegisti monumenta. Festschrift in Honour of Nicholas Sims-Williams. Harrassowitz. s. 550. ISBN 978-3-447-05937-4.
  163. ↑ Borjian (2026), s. 22-23.
  164. ↑ Borjian (2026), s. 24.
  165. ↑ Mohammad- Ebrahimi, Z. et. al. (2010). "The study of grammatical gender in Semnani dialect". Papers of the First International Conference on Iran’s Desert Area Dialects. Pp. 1849-1876.
  166. ↑ Seraj, F. (2008). The Study of Gender, its Representation & Nominative and accusative cases in Semnani Dialect. M. A. thesis in Linguistics, Tehran: Payame- Noor University.
  167. ↑ Rezapour, Ebrahim (2015). "Word order in Semnani language based on language typology". IQBQ. 6 (5): 169-190
  168. ↑ Borjian, H. (2021). Essays on Three Iranian Language Groups: Taleqani, Biabanaki, Komisenian (Vol. 99). ISD LLC.
  169. ↑ Vardanian, A. (2016). Grammatical gender in New Azari dialects of Šāhrūd. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 79(3), 503 511.
  170. ↑ A Morpho-phonological Analysis of Vowel Changes in Takestani-Tati Verb Conjugations: Assimilation, Deletion, and Vowel Harmony
  171. ↑ H. Rezai Baghbidi (ed.), Exploring grammatical gender in New Iranian languages and dialects, proceedings of the First Seminar of Iranian Dialectology, 29 April-1 May 2001, Tehran, Department of Dialectology, Academy of Persian Language and Literature, 2003.
  172. ↑ Selcan, Zülfü (2011). "Zaza Dilinin Tarihi Gelişimi" (PDF). I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu. Bingöl Üniversitesi Yayınları. ss. 111-142. 16 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF)16 Ocak 2024.
  173. ↑ Borjian, Habib (2026). Caspian Languages and Linguistics. Iranian and Persian Studies. s. 24.
  174. ↑ Пахалина, Т. Н. (1999). "Языки мира: Иранские языки. II. Северо-западные иранские языки" (PDF). Министерство науки и высшего образования Ро. РОССИЙСКАЯ АКАДЕМИЯ НАУК. ss. 168-169. 4 Kasım 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 27 Kasım 2025.
  175. ↑ Пахалина, Т. Н. (1999). "Языки мира: Иранские языки. II. Северо-западные иранские языки" (PDF). Министерство науки и высшего образования Ро. РОССИЙСКАЯ АКАДЕМИЯ НАУК. s. 145. 4 Kasım 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 1 Kasım 2025.
  176. ↑ کلباسی, ایران (2020). "جشنی برای سالگرد ثبت ملی زبان سمنانی" (PDF). زبان و زبانشناسی (Farsça). 16 (32): 34.[ölü/kırık bağlantı]
  177. ↑ Yarshater, Ehsan (1960). "The Tāti Dialect of Kajal". Bulletin of the School of Oriental and African Studies. 23 (2): 282.
  178. ↑ Stilo, Donald (2019). "Loss vs. expansion of gender in Tatic languages: Kafteji (Kabatei) and Kelāsi". Korangy, Alireza; Mahmoodi-Bakhtiari, Behrooz (Ed.). Essays on Typology of Iranian Languages. Berlin: De Gruyter. ss. 74-76. ISBN 978-3-11-060174-9.
  179. 1 2 Hayıg, Roşan; Werner, Brigitte (2012). Zazaca-Türkçe Sözlük ; Türkçe-Zazaca Sözcük Listesi (Çermik – Çüngüş – Siverek – Gerger Bölgeleri). İstanbul: Tij Yayınları. s. 423. ISBN 978-975-8277-43-8.
  180. 1 2 Hassanzadeh-Nodehi, Ramin (2025). Towards a grammar of the Semnāni language (PDF) (PhD tez) (İngilizce). Sapienza – Università di Roma. s. 133. 10 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 11 Kasım 2025.
  181. ↑ سبزعلیپور, جهاندوست (2013). "تمایز جنس مونث و مذکر در گویش تاتی خلخال" [Distiniction of the Feminine and Masculine Gender in the Tāti Dialect of Khalkhāl]. نامه فرهنگستان (in Persian). 13 (1): 79.
  182. ↑ امینی, عطیه; مهند, محمد راسخ (2024). "جنس دستوری در زبان آمُره ای" [Grammatical Gender in Amora'i Language]. زبان‌شناسی و گویش‌های ایرانی. 6 (1): 117.
  183. 1 2 3 Windfuhr, Gernot L. (1998). "EŠTEHĀRDĪ". Encyclopaedia Iranica. 31 Aralık 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Kasım 2025.
  184. 1 2 Yarshater, Ehsan (1990). "ČĀL". Encyclopaedia Iranica. 3 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Kasım 2025.
  185. 1 2 Yarshater, Ehsan (1989). "ALVĪRĪ". Encyclopaedia Iranica. 1 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Kasım 2025.
  186. ↑ Borjian, Habib (2026). Korangy, Alireza; Khoshsirat, Zia (Ed.). How Many Languages Are spoken in Semnan Area?: Typology and Origins of Komisenian Languages. Caspian Languages and Linguistics: Eight Essays. Singapore: Springer Singapore. s. 24.
  187. ↑ Selcan, Zülfü (2011). "Zaza Dilinin Tarihi Gelişimi" [Historical Development of Zaza Language] (PDF). I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu. 124, 130–133. 16 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 2 Kasım 2025.
  188. ↑ Yarshater, Ehsan (1996). "The Taleshi of Asālem". Studia Iranica. 25 (1): 107.
  189. ↑ Selcan, Zülfü (2011). "Zaza Dilinin Tarihi Gelişimi" [Historical Development of Zaza Language] (PDF). I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu. 124, 126, 130–133. 16 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 2 Kasım 2025.
  190. ↑ Korn, Agnes (2017). "Verbal nouns in Balochi". Le Feuvre, Claire; Petit, Daniel; Pinault, Georges-Jean (Ed.). Verbal Adjectives and Participles in Indo-European Languages/Adjectifs Verbaux Et Participes Dans Les Langues Indo-européennes. Bremen: Hempen Verlag. s. 132. ISBN 978-3-944312-50-7.
  191. ↑ Windfuhr, Gernot L. (1991). "CENTRAL DIALECTS". Encyclopaedia Iranica. 9 Şubat 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Şubat 2026.
  192. ↑ Windfuhr, Gernot L. (1995). "DIALECTOLOGY". Encyclopaedia Iranica. 7 Ekim 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Şubat 2026.
  193. ↑ Skjaervo, Prods Oktor (2009). "Middle West Iranian". Windfuhr, Gernot (Ed.). The Iranian Languages (İngilizce). New York: Routledge. s. 213. ISBN 978-0-7007-1131-4.
  194. ↑ Hadank, Karl (1932). Kurdisch-Persische Forschungen: Ergebnisse einer von 1901 bis 1903 und 1906 bis 1907 in Persien und der Asiatischen Türkei ausgeführten Forschungsreise. Mundarten der Zâzâ, Hauptsächlich aus Siwerek und Kor (Almanca). Walter de Gruyter. ss. 94
  195. ↑ Arslan, İlyas (2016). Verbfunktionalität und Ergativität in der Zaza-Sprache (PDF) (Yüksek lisans). Heinrich-Heine-Universität. s. 42. 23 Aralık 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 29 Kasım 2025.
  196. ↑ Borjian, Habib (2008). "The Komisenian Dialect of Aftar". ORIENTAL ARCHIVE. 78: 416.
  197. ↑ Mahand, Mohamad Rasekh; Izadifar, Raheleh (2014). "Causative Construction in Tāti" (PDF). 7 (25). Adab Pazhuhi. s. 150.
  198. ↑ Borjian, Habib (2019). "Mazandarani: A Typological Survey". Korangy, Alireza; Mahmoodi-Bakhtiari, Behrooz (Ed.). Typology of Iranian Languages. Berlin: De Gruyter Mouton. s. 97. ISBN 9783110604443.
  199. ↑ Borjian, Habib (2019). "Mazandarani: A typological survey". Korangy, Alireza (Ed.). Essays on Typology of Iranian Languages. Berlin: De Gruyter. s. 92.
  200. ↑ Rastorgueva, Vera Sergeevna; Kerimova, Aza Alimovna; Mamedzade, Akhmed Kerimovich; Pireĭko, Lii︠a︡ Aleksandrovna; Ėdelʹman, Dzhoĭ Iosifovna (2012). Lockwood, Ronald M. (Ed.). The Gilaki Language. Uppsala: Acta Universitatis Upsaliensis. s. 126. ISBN 978-91-554-8419-4.
  201. ↑ Windfuhr, Gernot (2009). The Iranian Languages (İngilizce). New York: Routledge. s. 569. ISBN 978-0-7007-1 131-4.
  202. ↑ Pamukçu, Fahri (Aralık 2011). "Zazacada Dilbilgisi Zamanları" (PDF). I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu. Bingöl Üniversitesi Yayınları. 16 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF)12 Temmuz 2025.
  203. ↑ Paul, Ludwig (1998). "The Pozition of Zazaki the West Iranian Languages" (PDF). Iran Chamber. Open Publishing. 3 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 28 Ekim 2023.
  204. 1 2 Paul, Ludwig (1998). "The Pozition of Zazaki the West Iranian Languages" (PDF). Iran Chamber. Open Publishing. Erişim tarihi: 4 Aralık 2023.[ölü/kırık bağlantı] Keskin, Mesut (2012). "Orta ve Eski İrani Dillerin Zazacaya Tuttuşu Işık". ResearchGate. Open Publishing. 15 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Aralık 2023. Henning, W. B. The Ancient Language of Azerbaijan”, TPhS 157-77, 1954. Mitteliranisch", in Handbuch der Orientalistik, 1(1), 20-130 Language of Azerbaijan. Transactions of the philological Society, 53(1), 157-177. s. 175.
  205. ↑ Varol, Murat (2011). "I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu" (PDF). Bingöl Üniversitesi. ss. 296-298. 16 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 29 Ekim 2025.
  206. ↑ Keskin, Mesut (2022). "Zazaca Üzerine Notlar" [Notes on Zaza] (PDF). Zazaki.de. s. 6. 28 Şubat 2026 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Kasım 2025.
  207. 1 2 Lynn Todd, Terry (2002). A grammar of Dimili also known as Zaza (İngilizce). Stockholm: Iremet Förlag. ss. 102-104.
  208. ↑ Paul, Ludwig (2009). "Zazaki". Windfuhr, Gernot (Ed.). The Iranian Languages. New York: Routledge. s. 559. ISBN 978-0-7007-1131-4.
  209. ↑ Varol, Murat (2011). "I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu" (PDF). Bingöl Üniversitesi. ss. 296-298. 16 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 29 Ekim 2025.
  210. ↑ Werner, Brigitte (Aralık 2011). "Coding of Background Information in Zazaki Narrative" (PDF). I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu (Sil International). Bingöl Üniversitesi Yayınları. 16 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF)12 Temmuz 2025.
  211. ↑ Pamukçu, Fahri (Aralık 2011). "Zazacada Dilbilgisi Zamanlar" (PDF). I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu. Bingöl Üniversitesi Yayınları. 16 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF)12 Temmuz 2025.
  212. ↑ ساالر, آرش (1398). نظام حالت در زبان سمنانی در چهارچوب ردهشناسی (PDF) (master's tez) (Farsça). تهران. ss. 89-91. 20 Şubat 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF).
  213. ↑ Пахалина, Т. Н. (1999). "Языки мира: Иранские языки. II. Северо-западные иранские языки" (PDF). Министерство науки и высшего образования Ро. РОССИЙСКАЯ АКАДЕМИЯ НАУК. s. 145. 4 Kasım 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 1 Kasım 2025.
  214. ↑ Arslan, İlyas (2022). "Ezafe (Genitive) in Zaza Language". Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 10 (1): 410.
  215. ↑ کلباسی, ایران (2005). "ویژگیهاي شاخص گویش سمنانی" [The Main Characteristics of Semnani Dialect] (PDF). Language and Linguistics (Farsça). 1 (2): 139.[ölü/kırık bağlantı]
  216. ↑ Yarshater, Ehsan (1960). "The Tāti Dialect of Kajal". Bulletin of the School of Oriental and African Studies. 23 (2): 279. doi:10.1017/S0041977X00149948.
  217. ↑ Ivanov, Vladimir B.; Dodykhudoeva, Leyli R. (2025). "Case in Caspian Languages: Gilaki, Mazandarani, Talysh, Tati". Journal of Language Studies, Semiotics and Semantics. 16 (3): 807.
  218. ↑ Sabzalipour, Jahandoost. "Methods of Expressing the Concept of Plural in Tati". Language and Linguistics. 20 (40): 121-122.
  219. ↑ Gippert, Jost (2008). "Zur dialektalen Stellung des Zazaki". Die Sprache. 47 (1): 90-91.
  220. 1 2 Asatrian, Garnik Serobi (1995). "DIMLĪ". Encyclopaedia Iranica. 10 Ekim 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2025.
  221. 1 2 3 4 Skjaervo, Prods Oktor (2009). "Middle West Iranian". Windfuhr, Gernot (Ed.). The Iranian Languages (İngilizce). New York: Routledge. s. 211. ISBN 978-0-7007-1131-4.
  222. ↑ Paul, Ludwig (2009). "Zazaki". Windfuhr, Gernot (Ed.). The Iranian Languages. New York: Routledge. s. 549. ISBN 978-0-7007-1131-4.
  223. ↑ Hassanzadeh-Nodehi, Ramin (2025). Towards a grammar of the Semnāni language (PDF) (PhD tez) (İngilizce). Sapienza – Università di Roma. s. 97. 10 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 11 Kasım 2025.
  224. 1 2 سبزعلیپور, جهاندوست (2013). "تمایز جنس مونث و مذکر در گویش تاتی خلخال" [Distiniction of the Feminine and Masculine Gender in the Tāti Dialect of Khalkhāl]. نامه فرهنگستان (Farsça). 13 (1): 79.
  225. 1 2 کارنگ, عبدالعلی (1952). تاتی و هرزنی دو لهجه از زبان باستان آذربایجان [Tati, Harzani, two dialects from the ancient language of Azerbaijan] (Farsça). تبریز: چاپخانه‌ی شفق. s. 84.
  226. 1 2 3 4 Jackson, Abraham Valentine Williams (1892). An Avesta Grammar in Comparison With Sanskrit (İngilizce). Stuttgart: W. Kohlhammer. ss. 106-108.
  227. ↑ Т. Н, Пахалина (1999). "Языки мира: Иранские языки. II. Северо-западные иранские языки" (PDF). Министерство науки и высшего образования Ро. 76, 155, 159, 162: РОССИЙСКАЯ АКАДЕМИЯ НАУК. 4 Kasım 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 27 Kasım 2025.
  228. ↑ Lecoq, Pierre (1989). "Les Dialectes Caspiens Et Les Dialectes Du Nord-ouest De L'iran". In Schmitt, Rüdiger (ed.). Compendium Linguarum Iranicarum (in French). Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag. 303, 308. 3-88226-413-6.
  229. ↑ Paul, Ludwig (2009). "Zazaki". Windfuhr, Gernot (Ed.). The Iranian Languages. New York: Routledge. s. 554. ISBN 978-0-7007-1131-4.
  230. ↑ Yarshater, Ehsan (1970). "The Tati Dialects of Tārom". Boyce, Mary; Gershevitch, Ilya (Ed.). W. B. Henning Memorial Volume. Asia Major Library. Londra: Lund Humphries. s. 460.
  231. ↑ Гасанов, Агамали (1966). О "тайном" Языке Жителей Села Килит Нахичеванской Асср [About The "Secret" Language Of The Residents Of The Village Of Kilit, Nakhchivan Assr] (Rusça). Baku: ИЗДАТЕЛЬСТВО АКАДЕМИИ НАУК АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ ССР. s. 91.
  232. 1 2 Durkin-Meisterernst, Desmond (2009). "KHWAREZMIAN". Windfuhr, Gernot (Ed.). The Iranian Languages (İngilizce). New York: Routledge. s. 348. ISBN 978-0-7007-1131-4.
  233. ↑ Obolensky, Serge; Yazdan Panah, Kambiz; Khaje Nouri, Fereidoun (1963). Persian Basic Course units 1–12 (İngilizce). Washington: Foreign Service Institute. s. 87.
  234. ↑ Lynn Todd, Terry (2002). A grammar of Dimili also known as Zaza. Stockholm: Iremet Förlag. p.46
  235. ↑ Lynn Todd, Terry (2002). A grammar of Dimili also known as Zaza. Stockholm: Iremet Förlag. pp.45
  236. ↑ Lecoq, Pierre (1989). "Les Dialectes Caspiens Et Les Dialectes Du Nord-ouest De L'iran". Schmitt, Rüdiger (Ed.). Compendium Linguarum Iranicarum (Fransızca). , 301 309, 314, 318: Dr. Ludwig Reichert Verlag. ISBN 3-88226-413-6.
  237. ↑ رضایتی, محرم; سبزعلي پور, جهاندوست (2007). "ساخت ارگتيو در گويش تاتي خلخـال". ادب پژوهی (Farsça). 1 (1): 92.
  238. ↑ کلباسی, ایران (2005). "ویژگی‌های شاخص گویش سمنانی" [The Main Characteristics of Semnani Dialect] (PDF). Language and Linguistics. 1 (2): 140.[ölü/kırık bağlantı]
  239. ↑ Wolfgang, Schulze: Northern Talysh. Lincom Europa. 2000. (page 35)
  240. ↑ "Iranian Languages Linguistic: Ossetian". The University of Arizona. 12 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Ekim 2025.
  241. ↑ Lynn Todd, Terry (2002). A grammar of Dimili also known as Zaza (İngilizce). Stockholm: Iremet Förlag. s. 85.
  242. ↑ Umnyashkin, Alexandr; Shodiev, Rustamkhon A. "Word Forming Models of Everyday Talish Vocabulary". Journal Arbitrer. 6 (2): 79.
  243. ↑ Taherkhani, Neda; Muhammed, Ourang (2013). "A Study of Derivational Morphemes in Lari and Tati as Two Iranian Endangered Languages: An Analytical-Contrastive Examination with Persian". Journal of American Science. 9 (11): 41.
  244. 1 2 محمدتقی پوراحمد, جکتاجی (1385). گیلان نامه (Farsça) (6. bas.). گیلکان. s. 242.
  245. ↑ Borjian, Habib (2013). Is There Continuity between Persian and Caspian: Linguistic Relationships in the South-Central Alborz (İngilizce). New Haven: American Oriental Society. s. 33. ISBN 978-0940490857.
  246. ↑ Lynn Todd, Terry (2002). A grammar of Dimili also known as Zaza (İngilizce). Stockholm: Iremet Förlag. s. 85.
  247. ↑ Umnyashkin, Alexandr; Shodiev, Rustamkhon A. "Word Forming Models of Everyday Talish Vocabulary". Journal Arbitrer. 6 (2): 79.
  248. ↑ Taherkhani, Neda; Muhammed, Ourang (2013). "A Study of Derivational Morphemes in Lari and Tati as Two Iranian Endangered Languages: An Analytical-Contrastive Examination with Persian". Journal of American Science. 9 (11): 41.
  249. ↑ Varol, Murat (2011). I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu [1st International Zaza Language Symposium]. Ankara: Bingöl Üniversitesi Yayınları. s. 18.
  250. ↑ Hayıg, Roşan; Werner, Brigitte (2012). Zazaca-Türkçe Sözlük ; Türkçe-Zazaca Sözcük Listesi (Çermik – Çüngüş – Siverek – Gerger Bölgeleri) [Zaza-Turkish Dictionary; Turkish-Zaza Word List (Çermik - Çüngüş - Siverek - Gerger Regions)]. İstanbul: Tij Yayınları. s. 443.
  251. ↑ MacKenzie, David Neil (1971). A Concise Pahlavi Dictionary. Londra: Oxford University Press. ss. 45, 64.
  252. ↑ Selcan, Zülfü (2013). "Zur historischen Entwicklung der Zaza-Sprache". Acta Orientalia. 74: 188.
  253. ↑ Skjaervo, Prods Oktor (2009). "Middle West Iranian". Windfuhr, Gernot (Ed.). The Iranian Languages (İngilizce). New York: Routledge. s. 261. ISBN 978-0-7007-1131-4.
  254. ↑ Platts, John T. (1911). A Grammar of the Persian Language. Part I. Accidence & Part II. Syntax. Oxford: At the Clarendon Press. s. 137.
  255. ↑ Selcan, Zülfü (2011). "Zaza Dilinin Tarihi Gelişimi" (PDF). I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu. Bingöl Üniversitesi Yayınları. s. 126. 16 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF)16 Ocak 2024.
  256. ↑ Giacalone Ramat, Anna; Mauri, Caterina; Molinelli, Piera, (Ed.) (2013). Synchrony and Diachrony: A dynamic interface. Philadelphia, Pennsylvania: John Benjamins North America. ss. 17, 18. ISBN 978-9027272072. Erişim tarihi: 3 Nisan 2017.
  257. ↑ Hadank, Karl (1932). Mundarten der Zâzâ, Hauptsächlich aus Siwerek und Kor (Almanca). Walter de Gruyter. ss. 18-23.
  258. ↑ Selcan, Zülfü (2011). "Zaza Dilinin Tarihi Gelişimi" [Historical Development of Zaza Language] (PDF). I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu. 124, 130–133. 16 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 2 Kasım 2025.
  259. ↑ Stilo, Donald (2007). "Isfahan xxi. PROVINCIAL DIALECTS". Encyclopaedia Iranica. 13 Ekim 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2025.
  260. ↑ Paul, Ludwig (1998). "The Pozition of Zazaki the West Iranian Languages" (PDF). Iran Chamber. Open Publishing. 3 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 28 Ekim 2025.
  261. ↑ Asatrian, Garnik; Borjian, Habib (2005). "Talish and the Talishis (The State of Research)". Iran & the Caucasus. 9 (1): 53-55.
  262. ↑ Borjian, Habib (2008). "The Komisenian Dialect of Aftar". ORIENTAL ARCHIVE. 78: 271.
  263. 1 2 "Sultan Efendi'nin Zazaca El Yazması" (PDF). 31 Ocak 2020 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Mart 2020.
  264. 1 2 3 4 5 Varol, Murat (2012), Zazalarda Mevlid ve Siyer Geleneği, 1 (1), II. Uluslararası Zaza Tarihi ve Kültürü Sempozyumu/Bingöl Üniversitesi Yayınları, ss. 93-114, 17 Aralık 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi17 Aralık 2023
  265. 1 2 3 Keskin, Mesut (2015), Zaza Dili, 1 (1), Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi, ss. 93-114, 17 Aralık 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi17 Aralık 2023
  266. 1 2 Özer, Osman (2016). Mevlid Ahmed-i Hasi. İstanbul: Bingöl Üniversitesi Yayınları. ISBN 978-605-65457-0-2.
  267. ↑ Hadank, Karl (1932). Mundarten der Zâzâ, Hauptsächlich aus Siwerek und Kor (in German). Walter de Gruyter.
  268. 1 2 Varol, Murat (2011). I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu [1st International Zaza Language Symposium]. Ankara: Bingöl Üniversitesi Yayınları. ss. 330-331.
  269. ↑ Hadank, Karl (1932). Mundarten der Zâzâ, Hauptsächlich aus Siwerek und Kor (in German). Walter de Gruyter.
  270. 1 2 C. M. Jacobson (1993): Rastnustena Zonê Ma - Handbuch, für die Rechtschreibung der Zaza-Sprache. Verlag für Kultur und Wissenschaft, Bonn. s.9.
  271. ↑ Dr. Zülfü Selcan, Zazaca Alfabe ve alfabetik sıralama 11 Ocak 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Berlin, 05.11.2011
  272. ↑ Bozbuğa, R. (2014). Bilinmeyen Halk: Zazalar. Akademik Hassasiyetler, 1 (1), 50-68. Retrieved from https://dergipark.org.tr/tr/pub/akademik-hassasiyetler/issue/56457/784689 25 Kasım 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  273. ↑ Bilal Zilan, Di Kitabê Muhemmedê Şêx Ensarî: "Raro Raşt" û "Meʿlûmatê Dînîye" (Metn û Cigêrayîş), Mardin Artuklu Üniversitesi, Yaşayan Diller Enstitüsü, Kürt Dili ve Kültürü Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, 2016, 200 sayfa. & Bîlal Zîlan, Di Kitabê Muhemmedê Şêx Ensarî: "Raro Raşt" û "Meʿlûmatê Dînîye" (Metn û Cigêrayîş), Vate Yayınları/Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2017, s.1-2
  274. ↑ Ahmet Kayıntu, "Molla Mehmet Demirtaş’ın Zazaca Divanı", II. Uluslararası Zaza Tarihi ve Kültürü Sempozyumu, Bingöl Üniversitesi Yayınları, 04-06 Mayıs 2012.
  275. ↑ Arslan, Mehmet (2019). "Molla Abdulkadir Muşeki`nin Mevlidi (Metin ve İnceleme)". Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Zaza Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı. 19 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi19 Ocak 2024.
  276. ↑ "Zazaca seçmeli ders oluyor 20 Mart 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.", Hürriyet, 29 Aralık 2011.
  277. ↑ Söylemez, İsmail (2011). "Geçmişten Günümüze Zazaca Dergiler: Kronoloji, Sorunlar ve Çözümler". I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu. Bingöl Üniversitesi Yayınları. 19 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi19 Ocak 2024.
  278. ↑ "İlk Zazaca Gazetenin Son Manşetinin Ardından" 23 Eylül 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Bianet, 19 Ağustos 2017. (erişim: 19.06.2021)
  279. ↑ Kortlandt, Frederik (2016). "Balto-Slavic and Indo-Iranian" (PDF). Baltistica. 13 Şubat 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF)13 Şubat 2024.
  280. ↑ Sihler, Andrew L. (1995). New Comparative Grammar of Greek and Latin (İngilizce). Oxford University Press. ss. 402-424. ISBN 0-19-508345-8.
  281. ↑ Kristiansen, Kristian (2009). "Proto-Indo-European Languages and Institutions: An archaeological Approach" (PDF). Proto-Indo-European Languages and Institutions. University of Göteberg. 14 Şubat 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF)14 Şubat 2024.
  282. ↑ Kortlandt, Frederik (1989). "The Spread Of The Indo-Europeans". Hochschulschriftenserver. 14 Şubat 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi14 Şubat 2024.
  283. ↑ "The Behistan Inscription". 13 Nisan 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Ağustos 2016.
  284. ↑ "Arşivlenmiş kopya" (PDF). 21 Ağustos 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Ağustos 2016.
  285. ↑ Welat Ramînazad, Fîlmanê Sînema De Kirmanckî (Zazakî), Sinemaya Serbixwe, 29 Eylül 2020 19 Mayıs 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (erişim: 19 Mayıs 2021)
  286. ↑ Kırmancca (Zazaca)’da İlk Kısa Film, AKnews 19 Mayıs 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. kaynağından aktaran: zazaki.net, 23 Şubat 2010 (erişim: 19 Mayıs 2021)
  287. ↑ Zazaca filme uluslararası birincilik, Rûdaw Türkçe, 5 Aralık 2017 19 Mayıs 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.(erişim: 19 Mayıs 2021)
  288. ↑ "2018 - Ödül Alanlar". Ankara Film Festivali. 2018. 19 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Ocak 2024.
  289. ↑ "Ankara'da 'Renksiz Rüya'ya altı ödül". Milliyet Sanat. 30 Nisan 2018. 19 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Ocak 2024.
  290. ↑ "Renksiz Rüya filmi 29. Ankara Uluslararası Film Festivali'nden 6 ödülle döndü". T24. 29 Nisan 2018. 19 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Ocak 2024.
  291. ↑ "Ankara'nın en iyisi 'Renksiz Rüya'". Hürriyet. 29 Nisan 2018. 19 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Ocak 2024.
  292. ↑ "Yönetmenliğini Veli Kahraman'ın yaptığı 'Ana Dilim Nerede' filmi 34. Moskova Film Festivali 'Perspektifler' yarışmalı bölümünde yarışacak". 9 Mayıs 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Mayıs 2021.
  293. ↑ ""Ana Dilim" Moskova'da ödül arıyor". CNN Türk. 6 Haziran 2012. 19 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Ocak 2024.
  294. ↑ "Altın Portakal ödülleri sahiplerini buldu". Dünya. 12 Ekim 2013. 19 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Ocak 2024.
  295. ↑ "Geleneksel Farkli Dil Ve Lehçelerde Yayin". Türkiye Cumhuriyeti Avrupa Birliği Başkanlığı. 18 Aralık 2002. 19 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Ocak 2024.
  296. ↑ "Farkli Dil Ve Lehçelerde Yayin - Ilk Zazaca Yayin". Türkiye Cumhuriyeti Avrupa Birliği Başkanlığı. 11 Haziran 2004. 19 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Ocak 2024.
  297. ↑ Emek, Burak (17 Ocak 2024). "Zazalar TRT'den kanal istedi". İhlas Haber Ajansı. 19 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Ocak 2024.
  298. ↑ "Zazalar Kendileri İçin Özel Kanal İstedi". Mynet. 17 Ocak 2015. 19 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Ocak 2024.
  299. ↑ "Zaza, Laz, Gürcü kanalı başvurusu". Hürriyet. 3 Şubat 2009. 19 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Ocak 2024.
  300. ↑ "Zaza, Laz ve Gürcü dillerinde TV talebi". Haber 7. 2 Şubat 2009. 19 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Ocak 2024.
  301. ↑ "Yayın Hayatına Başlayacak Olan Zaza TV Tanıtıldı". 30 Ağustos 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Ağustos 2022.

Konuyla ilgili yayınlar

Dış bağlantılar

Vikipedi
Vikipedi
Özgür Ansiklopedi Vikipedi'nin Zazaca (diq) sürümü
Wikimedia Incubator
Wikimedia Incubator
Wikimedia Incubator'de Zazaca Vikisözlük deneme projesi bulunmaktadır.