Sakaca

Sakaca
Khotanese, Tumshuqese
BölgeTarım Havzası
EtnisiteSakalar
Dil ailesi
Yazı sistemiArap alfabesi, Kiril alfabesi, Latin alfabesi
Dil kodları
ISO 639-1kho
ISO 639-3kho (Khotanese) xtq (Tumshuqese)
Glottologsaka1298
Hotanca şivesinde yazılmış burçlar hakkında bir metin

Sakaca, antik dönemde günümüzde Çin'in güney Xinjiang bölgesindeki Tarım Havzası'ndaki Kotan Krallığı [en], Shule Krallığı [en] ve Tomşuk bölgelerinde konuşulmuş bir Doğu İran dilidir. İran dillerinin Orta İran döneminde konuşulmuştur. Sakacanın Hotanca (Khotanese) ve Tomşukça (Tumshuqese) olmak üzere iki ana lehçesi bulunmaktaydı. Günümüzde Vahan bölgesinde (Vahan Koridoru) konuşulan bir diğer Doğu İran dili olan Vahancanın Saka dilinin günümüze ulaşan bir kalıntısı olduğu düşünülmektedir. Bu noktada Vahanca, Doğu Saka diyalektleri Hotanca ve Tomşukçaya ek olarak bir Batı Saka diyalekti olarak değerlendirilmiştir. Glottolog Sakaca ve Vahancayı İran dilleri içinde Saka-Vahan (Saka-Wakhi) alt grubunda sınıflandırmaktadır. Bazı araştırmacılar da Sakacanın Ön-Türkçe ile ilişiği olduğunu düşünmektedirler.

Metinler

Dunhuang el yazmaları Sakacanın çözülmesinde önemli bir rol oynamıştır. Dilin kökenlerinin anlaşılması ve çözülebilmesi bu yazmalardaki yaklaşık 2,300 metnin Harold Walter Bailey tarafından incelenmesi ve tercüme edilmesi sayesinde gerçekleşmiştir. Bu çalışmalar Sakaca dilinin Doğu İrani diller grubuna üye olduğuna dair önemli bir araştırmadır. Günümüzde bu dilde yazılmış tarihi metinler ile bu metinlerin transkripsiyonları ve çevirilerine internet ortamında da ulaşmak mümkündür (bkz. Or.6400/2.3).

Sakaca Farsça Türkçe
Arvant Tond Hızlı
Aspa Esb Al
Atar Azer Ateş
Bazu Bazu Pazı
Carma Çerm Deri

Esik Kurganı

Esik el yazması
Esik çanağı
Kurganda bulunmuş gümüş çanağın ve üzerindeki yazının çizimi

Dil hakkındaki neredeyse tüm kaynaklar Hotan ve Tomşuk bölgelerinde bulunmaktır, ancak dilbilimciler tarafından Esik Kurganında bulunan gümüş bir çanağın Sakacanın ilk örneği olabileceği düşünülmektedir. Janos Harmatta isimli çeşitli Farsi dillerin çözülmesinde rol oynamış dilbilimci yazının Kharosthi alfabesi kullanılarak Hotan Sakacısında yazıldığını iddia etmiştir.

Metnin okunuş ve çevirisi:

za(ṃ)-ri ko-la(ṃ) mi(ṃ)-vaṃ vaṃ-va pa-zaṃ pa-na de-ka mi(ṃ)-ri-to ña-ka mi pa-zaṃ vaṃ-va va-za(ṃ)-na vaṃ. [Bu kap üzüm şarabı, pişmiş gıda ve taze tereyağı içerir, o kadar çok ki, ölümlü?.]

Her ne kadar bazı araştırmacılar Saka ve İskit halklarının bir Doğu İran diline sahip olduklarını ve Saka ve İskitlerin bir Hint-Avrupa kavmi olduklarını iddia etse de bu araştırmalar kesinlik kazanmış değildir ve hiçbir şekilde bilim insanları bu konudan yüzde yüz emin olamamışlardır. Sakacanın Ön Türkçe ile ilişkisi olduğu iddiaları da, özellikle Türk araştırmacılar tarafından desteklenen bir önermedir. Esik Kurganı'nda bulunmuş tabaktaki yazının Ana Türkçe ile ilişiği olduğu iddiaları bulunmaktadır. Tabaktaki Türk araştırmacılar tarafından iddia edilen Proto-Türkçe okunuşu ise şöyledir:

Aγa, saηa očuq! Bez, cök! Boqun ičrä(r) azuq!

[Ağabey, sana (bu) ocak! Yabancıyı dize getir, yen! Halkta yiyecek (bol olsun)!]

Ayrıca bakınız

Kaynakça

  1. ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Saka". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  2. 1 2 Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Saka". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  3. ↑ "Saka language". britannica.com. 7 Nisan 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Mart 2019.
  4. 1 2 Windfuhr, Gernot, (Ed.) (2009). The Iranian Languages (İngilizce). New York: Routledge. s. 12. ISBN 978-0-7007-1131-4.
  5. 1 2 Skjærvø, Prods Oktor (2025). "KHOTAN iv. The Khotanese Language". Encyclopaedia Iranica. Erişim tarihi: 7 Mart 2026.
  6. ↑ Kuz'mina, Elena E. (2007). The Origin of the Indo Iranians. Edited by J.P. Mallory. Leiden, Boston: Brill, ss. 381–382. 978-90-04-16054-5.
  7. ↑ Litvinsky, Boris Abramovich; Vorobyova-Desyatovskaya, M.I (1999). "Religions and religious movements". History of civilizations of Central Asia. Motilal Banarsidass. ss. 421-448. ISBN 81-208-1540-8.
  8. ↑ Frye, R.N. (1984). The History of Ancient IranÜcretsiz kayıt gerekli. C.H.Beck. s. 192. ISBN 978-3-406-09397-5. [T]hese western Saka he distinguishes from eastern Saka who moved south through the Kashgar-Tashkurgan-Gilgit-Swat route to the plains of the sub-continent of India. This would account for the existence of the ancient Khotanese-Saka speakers, documents of whom have been found in western Sinkiang, and the modern Wakhi language of Wakhan in Afghanistan, another modern branch of descendants of Saka speakers parallel to the Ossetes in the west.
  9. ↑ Bailey, H.W. (1982). The culture of the Sakas in ancient Iranian Khotan. Caravan Books. ss. 7-10. It is noteworthy that the Wakhi language of Wakhan has features, phonetics, and vocabulary the nearest of Iranian dialects to Khotan Saka.
  10. ↑ Windfuhr, G. (2013). Iranian Languages. Routeledge. s. 15. ISBN 978-1-135-79704-1. "In addition to the continuation of Middle Persian in New Persian, three small modern languages show significant grammatical and lexical reflexes of other documented Middle Iranian languages: In Iran, Sangesari of the Semnan group shares a distinct set of features with Khwarezmian. In the east, Yaghnobi in Tajikistan continues a dialect of Sogdian, and Wakhi in the Pamirs shows distinct reflexes of Khotanese and Tumshuqese Saka. In fact, Wakhi is an example of the repeated invasions of Saka since antiquity."
  11. ↑ Carpelan, C.; Parpola, A.; Koskikallio, P. (2001). "Early Contacts Between Uralic and Indo-European: Linguistic and Archaeological Considerations: Papers Presented at an International Symposium Held at the Tvärminne Research Station of the University of Helsinki, 8–10 January, 1999". Suomalais-Ugrilainen Seura. 242: 136. ...descendants of these languages survive now only in the Ossete language of the Caucasus and the Wakhi language of the Pamirs, the latter related to the Saka once spoken in Khotan.
  12. ↑ Novak, L. (2014). "Question of (Re)classification of Eastern Iranian Languages". Linguistica Brunensia. 62 (1): 77-87.
  13. ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Saka-Wakhi". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  14. 1 2 3 Amanjolov: Runic-like inscription from Saka's burial near Alma-Ata. "Bulletin of Academy of Sciences KazSSR", 1971, No 12 (320), s. 64-66; + A. Amanjolov: Materials and research on history of Ancient Türkic writing. Author's abstract of Ph. Doctor Dissertation, Alma-Ata, 1975, s. 48-52; + A. Amanjolov: Türkic runic graphics, 3. Alma-Ata, 1985, s. 31-39. + A. Amanjolov "History and Theory of Ancient Turkic Script", Almaty, "Mektep", 2003, s. 218-219.
  15. ↑ Susan Whitfield (2004). The Silk Road: Trade, Travel, War and Faith. London: British Library Press, 2004.
  16. ↑ Ronald Emmerick, "Khotanese and Tumshuqese", in Gernot Windfuhr, ed., The Iranian Languages, Routledge, 2009
  17. ↑ Yıldırım, Prof. Dr. Nimet. İran Edebiyatı - Başlangıçtan İslamiyete Kadar - Nimet Yıldırım. Pinhan Yayıncılık. ss. s. 54.
  18. ↑ Harmatta, János (20 Ağustos 1994). History of Civilizations of Central Asia: The Development of Sedentary and Nomadic Civilizations. UNESCO. ss. 420-1. ISBN 978-9231028465. 2 Nisan 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Mart 2019.
  19. ↑ "Harmatta [Harmatta 1999, p.411-412] appears as he has accomplished to solve the mystery of this "unknown language and alphabet" which covers a wide are from Alma-Ata to Merv, to Dest-i Navur and to Ay Hanum. According to Harmatta and Fussman, the alphabet can be traced back to the Karoshti alphabet; and the language written with this alphabet could have been a Saka dialect spoken by the Kushans. Harmatta who remarks on the resemblance of the letters to those in Orkhon-Yenisey states that due to some letters [...]. [...]. Fussman states that this Inscription is based on syllables, and notes its similarity to the Kharosthi alphabet, but he could not read it. Livsits asks whether this alphabet he calls as the "third official alphabet of the Kushan State" is the Saka alphabet or not. [...]. Livsits, on the other hand says that, further to the Issyk-kol alphabet, this alphabet is related not with the Kharosthi alphabet, but rather with the Aramaic alphabet [...]."