Kendisinin lir çalması ile etki altına girmiş hayvanlarla çevrelenmiş olan ve Frig başlığı takan Orfeus. MS 2. yüzyıl Palermo’dan bir Roman Orfeus mozaiği.
İlgili ana hikâyeler; tüm canlıları ve hatta taşları bile müziğiyle etkileyebilmesi (Orfeus’un mozaiklerinde sık gösterilen sahne), Ölüler Diyarı’ndan Evridiki’yi kurtarma girişimi ve Dionisos’unManeadları tarafından karısı için olan kederinden sıkıldıkları için öldürülmesi üzerinedir. Yaratıcı müzisyen modeli Orfeus; şiir, film, opera, müzik ve resim başta olmak üzere birçok sanat ve popüler kültür ürününde portre edilmiş ve değinilmiş olup klasik mitolojininbatı kültüründekiresepsiyonunda en önemli figürlerden biri haline gelmiştir.
Orfeus ismi için birkaç etimoloji öne sürülmüştür. Olası bir tahmine göre temelde farazi bir Hint-Avrupa kökü olan *h₃órbʰos (yetim, hizmetçi, köle) ve fiil kökü *h₃erbʰ-‘den (ittifak, statü ve sahipliği değiştirmek) meydana gelmiştir. Bu ismin soydaşı olarak Antik Yunanca ὄρφνη (órphnē; karanlık) ve ὀρφανός (orphanós; babasız, yetim) sözcükleri kabul edilebilir.
Milattan sonra 5. yüzyılın sonundan 6. yüzyılın başına kadar bir mitograf olan Fulgentius ise pek olası olmamakla birlikte "en iyi ses" anlamına gelen "Oraia-phonos" etimolojisini öne sürmüştür.
Geçmiş
Cicero’ya göre Aristotales, Orfeus’un varolduğunu düşünmese de birçok antik yazara göre gerçek bir insandır ancak çok eski zamanlarda yaşamıştır. Çoğu, Orfeus’un Homeros’tan birkaç nesil önce yaşadığına inanmıştır. Orfeus’a ilk edebi atıf, MÖ 6. yüzyılın lirik şairi İbykus tarafından yazılmış iki kelimelik parçadır: onomaklyton Orphēn (ünlü Orfeus). Homeros veya Hesiodos tarafından bahsedilmemiştir. Çoğu antik kaynak Orfeus’un varlığını kabul ederken Aristotales ise bir istisnadır. Pindaros, Orfeus’un Trakyalı mitolojik kral Oeagrus ile MüzKalliope’nin çocuğu olduğunu öne sürüp onu “şarkıların babası” olarak isimlendirmiştir.
Klasik çağda Yunanlar, Orfeus’a şair ve müzisyenlerin en iyisi olarak saygı göstermiştir; Hermes’inliri icat ettiğine ancak Orfeus’un mükemmel hale getirdiğine inanmışlardır. Kealı Simonides gibi birçok şair; Orfeus’un müziğinin kuş, balık ve vahşi canavarları etkileyebildiğini, ağaç ve taşları dans etmeye ikna edebildiğini ve nehirlerin akıntısını değiştirebileceğini söyler.
Orfeus, Ölüler Diyarı’nı ziyaret edip geri dönebilen az sayıda Yunan kahramandan biridir; müziği ve şarkısı ile Hades’i bile etkileyebilmiştir. Ölüler Diyarı’na ziyareti ile ilgili bilinen ilk atıf, MS 2. yüzyıl’da Pausanias tarafından tarif edilen ve MÖ 5. yüzyılda Polignotos tarafından yapılan resimdir; bu eserde Evridiki’den bahsedilmemiştir. Euripides ve Platon, Orfeus’un hikâyesinden bahsederken karısını geri getirmek için indiğini söyler ancak karısının ismini geçirmez; MÖ 400 civarında yapılmış bir kabartmada ise Orfeus ile karısı, Hermes ile gösterilmiştir. Ağıtçı şair Hermesianaks, karısına Agriope demiştir; edebiyatta karısının ilk ismi Bion’a Anıtlar’da (MÖ 1. yüzyıl) geçer.
Bazı kaynaklar, Orfeus’un insanlığa başka şeyler de kazandırdığını iddia eder: genellikle Asklepios veya Apollo’nun himayesi altında sayılan tıp, sıklıkla Kadmos’la ilişkilendirilen yazı ve tarım (Demeter’in insanlığa hediyesinin vericisi olarak Triptolemos’un rolünü Elefsis’te üstlenmiştir.). Orfeus, bir falcı ve kahindir; büyü sanatı ve astroloji uygulamaları yapmış olup Apollo ve Dionisos ekollerini kurmuştur, Orfik metinlerdeki gizem ayinlerini öngörmüştür. Pindaros ve Rodoslu Apollonios, Orfeus’u bir arpçı ve İason ile Argonotların eşlikçisi olarak görmüştür. Orpheus’un Linos adındaki erkek kardeşi, İstefe’ye gidip oranın yerlisi haline gelmiştir. Aristofanes ve Horatius’a göre yamyamlara meyvelerle yetinmeyi öğretmiş, aslan ve kaplanları kendisine itaat ettirmiştir. Ancak Horatius, Orfeus’un barbarlara sadece düzen ve medeniyeti tanıttığını düşünmekteydi.
Strabon (MÖ 64 — MS 24), Orfeus’u Olimpos’a yakın bir köyde yaşamış ve ölmüş olan bir fani olarak tanıtmıştır. "Tabii ki bazıları, onu gönüllü olarak kabul etmiştir ancak başkaları ise bir komplo ve vahşet beklentisi içerisinde ona karşı birleşmiş ve onu öldürmüştür." Bir müzisyen ve "büyücü" olarak para kazanmıştır— Strabon, αγυρτεύοντα (agurteúonta) adını takmıştır. Bu adı Sofokles, Kral Oidipus eserinde Teiresias için aşırı sahipçilik isteği olan bir hileci olduğunu anlatmak üzere kullanmıştır. Αγύρτης (agúrtēs), sıklıkla şarlatan anlamına gelmekte ve her zaman negatif anlam içermektedir. Pausanias, ismini vermediği bir Mısırlının Orfeus’u sihirbaz μάγευσε (mágeuse) olarak gördüğünü anlatır.
Rottweil, Almanya’daki Dominikan Müzesi’nde bulunan MS 2. yüzyıl Orfeus mozaiği.
"Orfeus’tan sıkça bahseden Euripides, Orfeus ile Dionisos’un karanlık bölgelerdeki ilk bağlantılarından söz etmiştir: onun hakkında Müzlerle akrabaymış gibi konuşur (Rhesus 944, 946); şarkılarının taş, ağaç ve vahşi yaratıklar üzerindeki gücünden bahseder (Medea 543, İphigeneia Aulis’te 1211, Bakhalar 561 ve espri olarak Kyklops 646); karanlık güçleri nasıl etkilediğine atıfta bulunur (Alkestis 357); içkili cümbüşlerle bağlantısını kurar (Hippolitus 953); kutsal gizemlerin kaynağını kendisine atfeder (Rhesus 943) ve faaliyet alanını Olimpos ormanları içerisinde konumlandırır (Bakhalar 561)." "Euripides Orfeus’u ayrıca Hipsipile oyununda kullanmıştır. Argonot seyahatinin Limni olayını ele alan bu oyunda Orfeus, dümenci olarak oradadır ve daha sonra Trakya’da İason ile Hipsipile’nin çocuklarının koruyucusu haline gelir."
"Aristofanes tarafından sadece bir kez ancak önemli bir yerde (Kurbağalar 1032) bahsedilir: en eski şairlerden Orfeus, Musaeus, Hesiodos ve Homeros’u sıralayarak Orfeus’u dini başlangıçların ve cinayetten perhizin öğretmeni olarak kabul eder."
"Platon (Sokrates’in Savunması, Protagoras) ise Orfeus’un kendisi, destekçileri ve eserlerine sıklıkla atıfta bulunur. Ondan Oeagrus’un oğlu olarak bahseder (Şölen) ve bir müzisyen ve mucit olduğundan söz eder (Ion ve Yasalar 3. kitap). Lirinin mucizevi gücü akkında konuşur, Hades’e inişi hakkında tek bir hikaye verir: iddia ettiğine göre tanrılar, Alkestis gibi ölme cesareti göstermeden Hades’e canlı girmeyi tasarladığından dolayı kaybettiği karısının hayali bir görüntüsü ile onu rahatsız eder ve sonrasında korkaklığının cezası olarak kadınların elinde ölür (Şölen 179d)."
"Edebi kaynaklardan daha eski olarak Delfi’de MÖ 6. yüzyıldan kalma, Orfeus’un Argo gemisiyle beraber gösterildiği bir kabartma vardır."
Mitoloji
Orfeus’un soybilimi
Çocukluk yılları
Orfeus’un yaşamı ve seyahatleri için önemli bölgeler
Pindaros’un bir parçası ve Apollodorus’a göre Orfeus’un babası, Trak kralı Oeagrus’tur. Annesi Müz Kalliope, Müz Polimnia, Pieros’un kızı, Makednos’un oğlu ya da Tamris’in kızı Menippe’dir. Ancak Pindaros, Delfi Odları adlı eserinde Orfeus’a Apollo’nun çocuğu der; bu parçanın şerhleri ile mitograf Asklepiades’in de ebeveynlerin Apollo ve Kalliope olduğunu düşündüğü anlaşılır. Tzetzes’e göre Orfeus, Bisaltialıdır. Doğum ve ikamet yeri, Olimpos’a yakın mesafede bulunan Pimpleia’dır; Strabon da burada yaşadığından bahsetmiştir. Argonautika adlı epik şiire göre Pimpleia, Oeagrus ile Kalliope’nin düğün mekanıdır. Parnassos’ta annesi ve sekiz güzel teyzesiyle yaşarken o sırada gülen Müz Thalia’ya kur yapan Apollo ile tanışır. Müziğin tanrısı olarak Apollo, Orfeus’a altın bir lir verir ve nasıl çalınacağını gösterir. Orfeus’un annesi ise ona şarkı söylemek için dizeler yaratmayı öğretmiştir. Aynı zamanda Mısır’da eğitim aldığından bahsedilir.
Orfeus’un Egine’deHekate ibadetinin kurucusu olduğu söylenir. Aynı zamanda Lakonya’yaDemeter Chthonia ve Κόρες Σωτείρας (Kóres Sōteíras: Kurtarıcı Kızlar) inancını getirmiştir. Ayrıca Taygetus’taki Elefsis Demeter tapınağında Pelasglar tarafından Orfeus’un ahşap bir resminin tutulduğu düşünülür.
Argonautika (Ἀργοναυτικά), MÖ 3. yüzyılda Rodoslu Apollonios tarafından yazılmış bir epikYunan şiiridir. Orfeus, bu macerada yer almıştır ve yoldaşlarına yeteneklerini kullanarak yardımcı olmuştur. Kheiron, Orfeus’un yardımı olmadan Argonotların asla Sirenleri (Homeros’un epik şiiri Odisseia’daOdisseus’un karşılaştığı yaratıklar) aşamayacağını İason’a söylemiştir. Sirenler, Sirenum scopuli adı verilen üç kayalık adada yaşamaktaydı; kendilerine gelen gemicilere söyledikleri güzel şarkılarla onları baştan çıkarır ve gemilerinin adaya çarpmasına neden olurlardı. Onların sesini duyan Orfeus, lirini çıkararak daha güzel ve sesli bir şarkı çalmıştır; bu şekilde Sirenlerin büyüleyici şarkılarını bastırmıştır. MÖ 3. yüzyılın ağıtçıHelenistik şairi Fanokles’e göre Orfeus, genç Argonot Kalais’e aşık olmuştur. "Boreas’ın oğlunu tüm kalbiyle sevdi ve arzusu hakkında karanlık korularda sıklıkla şarkı söylese de kalbi hiç rahatlamadı. Ama her zaman istirahatsiz umursamaları, dinç Kalais’e baktıkça onun ruhunu yiyip bitirdi."
Orfeus’un yer aldığı en ünlü hikâye, Evridiki’nin (Argiope olarak da bilinir.) hikâyesidir. Evridiki, düğünündeki uzun çimenler arasında halkı Kikonlarla beraber yürürken bir satirin saldırısına uğrar. Satirden kaçmaya çalışan Evridiki, bir engerek yuvasına düşer ve topuğu ölümcül olarak ısırılır. Cesedi, kederle taşan Orfeus tarafından bulunur ve o kadar hüzünlü ve acıklı şarkılar çalar ki tüm nemfler ve tanrılar ağlar. Onların tavsiye üzerine Orfeus, Ölüler Diyarı’na seyahat eder. Müziğiyle Hades ve Persefoni’nin kalbini yumuşatır, onlar da tek bir şartla Evridiki’nin dünyaya geri dönmesine izin vereceğini söyler: Orfeus, Evridiki’nin önünden yürümeli ve dünyanın yüzüne çıkana kadar ona dönüp bakmamalıdır. Evridiki, Orfeus’u izleyecek biçimde yola koyulur ve Orfeus, üst dünyaya ulaştığı anda ona geri dönüp bakar; ancak hevesi nedeniyle unuttuğu şey, şartın sağlanması için ikisinin de üst dünyada olması gerektiğidir. Evridiki’nin üst dünya sınırını henüz geçmemesi nedeniyle bu sefer sonsuza dek olmak üzere ikinci kez yok olur.
Hikâyenin bu şekli, Aristaeus ve trajik sonuçtan bahseden Vergilius’un zamanındandır (Vergilius’un Georgics eseri sırasındaki mite göre Aristaeus, Evridiki’yi yılan soktuğu zaman onu kovalamaktadır.) Diğer antik yazarlar ise Orfeus’un Ölüler Diyarı’na olan ziyaretini daha negatif bir bakış açısıyla yorumlar: Platon’unŞölen’indePhaidros’a göre karanlık tanrılar, Orfeus’a sadece Evridiki’nin bir hayaletini göstermiştir. Hatta Platon, Orfeus’u bir korkak olarak tarif eder; bir zamanlar sevdiği kişiyle beraber olmak için ölmeyi seçmek yerine Hades’ten onu canlı olarak almayı dilemesi, tanrılara karşı alay etmektir. Aşkı için ölmeyi göze almaması, bu aşkın "gerçek" olmadığını gösterdiğinden sebeple tanrılar tarafından cezalandırılmıştır; ilk önce eski karısının Ölüler Diyarı’ndaki hayaleti gösterilmiş, sonra da bir kadın tarafından öldürülmüştür. Ovidius’e göre ise Evridiki’nin ölümüne neden olan yılan ısırığı, düğününde naiadlarla dans ettiği sırada gerçekleşmiştir.
Evridiki’nin hikâyesinin Orfeus mitlerine ekleme olması ihtimali vardır. Özellikle Evridiki ismi ("adaleti genişçe uzanan kadın"), Persefoni’ye adanan kült isimlerini çağrıştırır. Şair Robert Graves’in teorilerine göre bu mitler, Orfeus’un Tartarus’a seyahat edip tanrıça Hekate’yi etkilediği farklı bir efsanesinden türemiştir.
Medea tarafından yönlendirilen İason’ınChtonicBrimoHekate’yi uyandırmasında esansiyel bir önlem olarak alınmış arkaya bakmama teması, Lut’un karısının Sodom’dan kaçmasını ele alan İncil hikâyesinde de gösterilmiştir. Daha da yakın olarak Orfeus’un hikâyesi, Persefoni’nin Hades tarafından kaçırıldığı ya da Adonis’in Ölüler Diyarı’nda tutulduğu antik Yunan hikâyelerine benzerlik gösterir. Bununla birlikte Orfeus mitinin gelişmiş versiyonları, Orfik gizem kültleri ile iç içe geçmiş olup sonrasında Roma’daki Mitraizm ve Sol Invictus ekolünün ortaya çıkmasında rol oynamıştır.
Ölüm
Eshilos’un kayıp oyunu olan Bassaridler’ininGeç Antik Çağ’a ait bir özetine göre hayatının sonlarına doğru Orfeus, Apollo harici tüm tanrılara ibadeti reddetmiştir. Tanrısını gün doğumunda selamlamak üzere bir sabah erkenden Dionisos’unPangaion Dağı’nda bulunan kehanet merkezine gitmiştir ancak eski koruyucusu Dionisos’u onurlandırmadığından dolayı Traklı Maenadlar tarafından parçalara ayrılmıştır; Pierya’ya gömülmüştür.
Karısı için Hades’e inip orada ne tür şeylerin olduğunu görünce sayesinde ünlü olduğu Dionisos’a olan ibadetini sürdürmedi, Apollo olarak hitap ettiği Helios’un tanrıların en büyüğü olduğunu düşündü. Her gece gün doğumuna doğru kendisini uyandırıp Pangaion adı verilen dağa çıkar, sırf ilk kendisi görsün diye güneşin doğuşunu beklerdi. Bu nedenle ona sinirlenen Dionisos, Bassaridleri göndermiştir; trajedi yazarı Eshilos’un dediği gibi onlar da Orfeus’u parçalara ayırıp uzuvlarını etrafa saçmıştır.
Bu hikâyede ölümü, yine Maenadlar tarafından parçalara ayrılan Pentheus’un hikâyesi ile benzerlik gösterir; Orfik gizem kültlerinin Orfeus’u paralel bir figür olarak gördüğü ve hatta Dionisos’un vücut bulmuş hali olarak kabul ettikleri düşünülmüştür. İkisi de Hades’e benzer seyahatlerde bulunmuştur; Dionisos-Zagreus da benzer bir ölüm yaşamıştır. Pausanias ise Orfeus’un Dion’da ölüp gömüldüğünü yazmıştır. Yazdığına göre Orfeus’u öldüren kadınlar kan bulaşmış ellerini suda yıkamak isteyince Helikon Nehri, yer altına çökmüştür. Diğer efsanelere göre Orfeus, Dionisos’un bir müriti olmuş ve kültünü diyarlara yaymıştır; efsanenin bu formuna göre, gafleti sebebiyle Trakyalı kadınlar tarafından parçalara ayrılmıştır.
Orfeus, ya bu işler kendisi için kötü sonuçlandığından ya da öyle yapmaya yemin ettiğinden dolayı kadınların aşkından uzak durmuştur. Ancak birçok kişi bu şairle beraber olma arzusu içerisinde bulunmuştur, çoğu da reddedilmekten dolayı kederlenmişlerdir. Trakların içerisinde aşkını genç erkeklere veren ilklerdendir; erkekliğin bu erken çiçeklenme zamanının ve onların hayatlarının kısa bahar döneminin tadını çıkarmıştır.
Orfeus’un yalnızca erkek sevgili (eromenoi) edinmesinden dolayı reddedilmiş hisseden ve Dionisos’un müritleri olan Kikon kadınları, ilk önce o müzik çalarken ona sopa ve taş fırlatmıştır; ancak çaldığı şarkılar o kadar güzeldir ki taşlar ve dallar bile ona vurmayı reddetmiştir. Hiddetlenen kadınlar da cümbüşlerinin en çılgın anında onu parçalamışlardır. Andrea Mantegna’nın kaybolmuş olan orijinal eserine dayanarak Albrecht Dürer’in yaptığı Orfeus’un ölümü ile ilgili çizimde, üzerindeki ağaca bağlı kurdelede Orfeus der erst puseran (Orfeus, ilk oğlancı) yazar.
Orfeus’un Lirinin Üzerindeki Kafasını Taşıyan Trakyalı Kız (1865), Gustave Moreau.
Hala kederli şarkılar söyleyen kafası, liriyle beraber Meriç Nehri’ne ve sonrasında denize doğru yüzmüştür. Rüzgar ve dalgaların etkisiyle Midilli’de bulunan Mithimna’ya sürüklendikten sonra oranın yerlileri kafasını gömmüş, Antissa yakınında onun şerefine bir türbe inşa etmişlerdir; burada Apollo tarafından susturulmadan önce kehaneti verilmeye başlamıştır. Midilli’nin yerlileri yanı sıra İyonya ve Etolya’dan gelen Yunanlar da bu kahine başvurmuştur; itibarı Babil’e kadar yayılmıştır.
Orfeus’un liri, Müzler tarafından göklere yükseltilmiş ve yıldızların arasına konumlandırılmıştır. Aynı zamanda Müzler, bedeninin parçalarını toplayıp Olimpos Dağı’nın aşağısında bülbüllerin mezarında şarkı söylediği Libetra’ya gömmüşlerdir. Sis Nehri taşıp Libetra’yı sel götürdükten sonra Makedonlar tarafından kemikleri Dion’a götürülmüştür. Orfeus’un ruhu Ölüler Diyarı’ndaki kutsanmışların topraklarına dönmüş, sonunda sevgili Evridiki’si ile kavuşmuştur.
Yine başka bir efsaneye göre türbesi, Pidna, Makedonya’ya yakın bir yerde Dion’dadır. Mitin bir farklı versiyonuna göre Orfeus, Epir’de ölüler için olan bir kahini bulmak üzere Tesprotia’dakiAornum’a seyahat eder. Sonunda Evridiki’yi bulamamasının verdiği kederle kendisini öldürür.
"Başkaları ise bir şimşeğe kurban gittiğini iddia etmiştir."
Freeman, Sokrates Öncesinde Filozoflar’ın 1946 baskısında Orfeus’un hikâyeleri hakkında şöyle yorum yapar:
Milattan önce beş ve dördüncü yüzyıllarda "Orfik" olarak isimlendirilen altılı hece ölçüsüyle yazılmış birtakım şiir koleksiyonu ortaya çıkmıştır; bu eserler, hayatı Orfik yolla yaşayanlar için kabul edilen otorite olmuştur ve Orfeus’un kendisine atfedilmiştir. Platon, bu koleksiyondan birkaç kez alıntı yapmıştır; Devlet’te "Musaeus ve Orfeus’a ait kitap kümeleri"nden, Yasalar’daTamris ve Orfeus’un ilahilerinden bahseder ve Ion’da da Orfeus’u Musaeus ve Homeros ile birlikte epik şairlerin ve hitabetçilerin ilham kaynağı sayar. Euripides’inHippolitus’undaTheseus’un "birçok ilmi eserin abartılı patlayışından" bahsetmesi, oğlunun Orfeus’u izleyerek Baküs dinini benimsemesine yol açar. Dördüncü yüzyılın komedyen şairi Alexis, Herakles’e birkaç kitap opsiyonu sunup "Orfeus, Hesiodos, trajedyalar, Koerilus, Homeos, Epikharmus"tan bahseden Linus’u tasvir eder. Aristotales ise şiirlerin Orfeus tarafından yazıldığına inanmaz, onlardan "Orfik epik denilenler" olarak söz eder; Yahya en-Nahvi (MS yedinci yüzyıl), bu ifade hakkında yorum yapar ve kaybolmuş eser De Philosophia’da Aristotales’in direkt olarak şiirlerin Orfeus tarafından yazılmadığına inandığını söyler. Bunun yanında epik dizelerindeki öğretilerin Onomakritus tarafından eklendiğine ilişkin kendi teorisini de ekler. Aristotales, Orfik kozmolojik doktrinlerden bahsederken onları "teologlara", "antik şairlere" ve "tanrıların varlığını teorize eden ilk kişilere" atfeder.
[…]
Elianus (MS ikinci yüzyıl), bu hikayelere inanılmamasının asıl nedenini söylemiştir: Orfeus’un yaşadığı iddia edilen dönemde Traklar, hiçbir şekilde yazmayı bilmiyordu. Bu nedenle Orfeus’un yazmayı öğrettiği ancak arkasında hiç yazı bırakmadığı, ona atfedilen epik şiirlerin de M.Ö. altıncı yüzyılda Onomakritus tarafından yazıldığı anlamı çıkarıldı. Onomakritus, Musaeus’un şiirlerinin düzenlenmesi amacıyla ile kendisine emanet edilmesi sonrasında bir kehanet merkezine kendi yazılarıyla girip yakalanınca Hipparkos tarafından Atina’dan sürgün edilmiştir. Onomakritus’un Orfik epik şiirlerin de yazarı olduğu fikrinin Aristotales tarafından kayıp eseri De Philosophia’da ortaya atıldığı düşünülmektedir. Orfik yazıların Hristiyanlar ve Yeni Platoncular tarafından özgürce alıntılanmaya başladığı sırada Onomakritus’un yazarlık teorisi birçok kişi tarafından kabul bulunuyordu.
[…]
Yeni Platoncular, Orfik şiirleri Hristiyanlığa karşı bir savunma olarak altıntılar çünkü Platon, Orfik olduklarına inanarak bu şiirleri kullanmıştır. Kullandıkları yazıların farklı versiyonlar içerdiklerine inanılır; her bir versiyon ise evren, tanrılar, insanoğlu, belki de hayatı doğru yaşama yolu ve ilaveten ilişkili ödül ve cezalar ile ilgili farklı bilgiler verir.
Nemfler, Orfeus’un Şarkılarını Dinliyor (1853), Charles Jalabert
Hesiodos’unTheogonia’sındaki dizelerle birlikte mitolojik veri için bir depo görevi gören Orfik şiirler, aynı zamanda gizem ayinlerinde ve arınma ritüellerinde de kullanılmıştır. Platon, zenginleşmek için arınışlara ilaveten Orfeus ve Musaeus’un kitaplarını teklif eden başıboş fakir din adamları hakkında özel olarak konuşmuştur. Bu ritüel ve şiirlere tamamen kendini adamış kişiler sıklıkla cinsellikten sakınma ve vejetaryenliği de hayatlarına katmıştır, yumurta ve fasulye yemekten uzak durmuşlardır— bu durum, daha sonrasında Orphikos bios (Orfik yaşama yolu) olarak bilinmeye başlanmıştır. W. K. C. Guthrie, Orfeus’un gizem dinlerinin kurucusu olduğunu ve insanlara kabul töreninin anlamını gösteren ilk kişi olduğunu yazmıştır. Psödo-Platonic Axiochus’ta Orfeus’un adının geçirilmediği bir göndermede denir ki iki kahinin Hiperborea topraklarından Delos’a getirdiği bazı bronz tabletlerde Hades’teki ruhun kaderi tasvir edilir.
Altılı hece ölçüsüyle yazılmış bir grup Yunan dini şiir de Bakis, Musaeus, Abaris, Aristeaus, Epimenides ve Sibilla gibi mucizeler yaratan figürler içerdiği için Orfeus’a atfedilmiştir. Bu geniş edebi gruptan sadece iki eser tam olarak saklanabilmiştir: büyük ihtimalle ikinci veya üçüncü yüzyılda bestelenmiş ve 87 şiirden oluşan Orfik İlahiler ile dört ila altıncı yüzyıl arasında bestelenmiş epik Orfik Argonautika. MÖ 6. yüzyıla kadar uzandığı düşünülen erken Orfik edebiyat ise sadece papirüs parçalarında veya alıntılarda bulunabilmiştir. En erken parçalardan bazılarının Onomakritus tarafından bestelenmiş olması ihtimali de vardır.
Derveni, Makedonya (Yunanistan)’da 1962’de keşfedilen Derveni El Yazmaları’nda altılı hece ölçülü Orfik bir şiir üzerine felsefi bir yazı içeriği bulunmuştur; Filozof Anaksagoras’ın çevresi tarafından MÖ 5. yüzyılın ikinci yarısında tanrıların doğumu hakkında yazılmış bu teogoniyi kinayeli bir şekilde yorumlayan parçadır. Bu papirüs ise MÖ 340 civarında yazılmıştır, Makedonya’nın II. Filip döneminden kalma olup Avrupa’nın saklanabilen en eski el yazması olmuştur.
Klasik dönemden sonra yorumlar
Yaratıkları etkisi altına alan Orpheus. Ovidius’unDönüşümler’inin 10. kitabı için Regius’un yaptığı oyma.
Klasik müzik
Orfeus teması, Batı kültürüne giriş yaptığından beri birçok sanat türünde kullanılmıştır. İlk örneklerin içerisinde 13. yüzyılın başlarından Bay Orfeo adlı Breton lai ve 1600’den Jacopo Peri’ye ait Euridice (başlık, karısının adıdır ancak librettonun kendisi tamamen Ovidius’unDönüşümler’inin 10 ve 11. kitabını temel almaktadır; genellikle Orfeus’un bakış açısı baskındır.) örnek verilebilir.
Sonrasındaki opera ve müzikle ilgili yorumlamaların arasında şunlar bulunur:
Orpheus. Eurydike. Hermes, Vladimir Genin’inRainer Maria Rilke’in yazısından esinlenerek 2017’de yazdığı monooperası (monodrama), 2023’te Pierre Boulez Saal Berlin’de ilk kez gösterime girmiştir.
Hadestown, Anaïs Mitchell’in 2006’da tasarladığı, 2016’da gösterime başlayan ve 2019’da Broadway’e çıkan müzikalidir.
Edebiyat
Rainer Maria Rilke’ninOrfeus’a Soneler (1922) adlı eseri, Orfeus mitini temel almaktadır. Poul Anderson’ın 1972’de yayınladığı ve Hugo Ödülü kazanan kısa romanı "Keçinin Şarkısı", Orfeus’un hikâyesinin bir bilim kurgu modelinde yeniden anlatılışıdır. Mitin bazı feminist yorumları ise Evridiki’ye daha çok önem verir. Margaret Atwood’unOrfeus ve Evridiki Döngüsü’nde (1976–1986) bu mit ele alınır ve Evridiki’ye daha güçlü bir ses verilir. Aynı şekilde Sarah Ruhl’unEvridiki’si, Evridiki’nin bakış açısıyla Orfeus’un Ölüler Diyarı’na inişini anlatır. Ruhl, Evridiki’nin kaybettiği babasının ona verdiği büyük babalık sevgisini romantik sevgiyle eşleyerek Orfeus’u hikâyenin merkezinden çıkarır. David Almond’ın 2014 yılında Orfeus ve Evridiki mitinden esinlenerek yazdığı Ella Grey için Bir Şarkı romanı, 2015’te Guardian Çocukların Kurgu Ödülleri’nde ödül almıştır. Neil Gaiman tarafından yazılıp Bryan Talbot tarafından resimlendirilen Sandman çizgi roman serisindeki Orfeus’un Şarkısı sayısında Orfeus, karakterlerden biridir. Orfeus’un babasının Morfeus’un kendisi olarak tanıtılması dışında mite genel olarak bağlı kalınmıştır. Orfeus karakteri, serinin farklı iki sayısında daha kullanılmıştır.
↑Orpheus' Thracian origin, already maintained by Strabo and Plutarch, has been adopted again by E. Rohde (Psyche), by E. Mass (Orpheus), and by P. Perdrizet (Cultes et mythes du Pangée). But A. Boulanger has discerningly observed that “the most characteristic features of Orphism—consciousness of sin, need of purification and redemption, infernal punishments—have never been found among the Thracians”. For more see: Mircea Eliade (2011) History of Religious Ideas, Volume 2: From Gautama Buddha to the Triumph of Christianity, translated by Willard R. Trask, University of Chicago Press, p. 483, ISBN 022602735X.
↑Anthi Chrysanthou, Defining Orphism: The Beliefs, the ›teletae‹ and the Writings, (2020) Volume 94 of Trends in Classics - Supplementary Volumes, Walter de Gruyter, ISBN 3110678454: Orpheus' place of origin was Thrace and according to most ancient sources he was the son of Oeagrus and muse Kalliope.
↑Androtion, an Attidographer writing in the fourth century BCE, focused precisely on Orpheus' Thracian origin, and the well-known illiteracy of his people... Tombs of the Ancient Poets: Between Literary Reception and Material Culture. Oxford University Press. p. 182. ISBN 978-0192561039.
↑Cf. "Ὀρφανός" in: Etymological Dictionary of Greek, ed. Robert S. P. Beekes. First published online. October 2010.
↑Cobb, Noel. Archetypal Imagination, Hudson, New York: Lindisfarne Press, p. 240. ISBN 0-940262-47-9
↑Freiert, William K. (1991). Pozzi, Dora Carlisky; Wickersham, John M. (eds.). "Orpheus: A Fugue on the Polis". Myth and the Polis. Cornell University Press: 46. ISBN 0-8014-2473-9.
↑Miles, Geoffrey. Classical Mythology in English Literature: A Critical Anthology, London: Routledge, 1999, p. 57. ISBN 0-415-14755-7
↑Aristotle; Ross, W. D. (William David); Smith, J. A. (John Alexander) (1908-52). The works of Aristotle. Kelly - University of Toronto. Oxford: Clarendon Press.
↑Apollodorus, 1.3.2; Euripides, Iphigeneia at Aulis1212 and The Bacchae, 562; Ovid, Metamorphoses 11: "with his songs, Orpheus, the bard of Thrace, allured the trees, the savage animals, and even the insensate rocks, to follow him."
↑Others to brave the nekyia were Odysseus, Theseus and Heracles; Perseus also overcame Medusa in a chthonic setting.
↑A single literary epitaph, attributed to the sophistAlcidamas, credits Orpheus with the invention of writing. See Ivan Mortimer Linforth, "Two Notes on the Legend of Orpheus", Transactions and Proceedings of the American Philological Association62, (1931):5–17
123Smith, William (1870). Dictionary of Greek And Roman Biography And Mythology. Vol. 3. Boston: Little, Brown, and Company. p. 60. ark:/13960/t23b60t0r.
↑Kerényi, p. 280; Pindar fr. 128c Race (Threnos 3) 11–12.
↑Scholia ad Apollonius Rhodius, 1.23 with Asclepiades as the authority
↑In Pausanias, 9.30.4, the author claimed that "... There are many untruths believed by the Greeks, one of which is that Orpheus was a son of the Muse Calliope, and not of the daughter of Pierus."
↑Gantz, p. 725; BNJ 12 F6a = [Scholia on Pindar's Pythian, 4.313a]
↑William Keith Guthrie and L. Alderlink, Orpheus and Greek Religion (Mythos Books), 1993, ISBN 0-691-02499-5, p. 61 f.: "[…] is a city Dion. Near it is a village called Pimpleia. It was there they say that Orpheus the Kikonian lived."
12Jane Ellen Harrison, Prolegomena to the Study of Greek Religion (Mythos Books), 1991, ISBN 0-691-01514-7, p. 469: "[…] near the city of Dium is a village called Pimpleia where Orpheus lived."
↑The Argonautica, book I (ll. 23–34), "First then let us name Orpheus whom once Calliope bare, it is said, wedded to Thracian Oeagrus, near the Pimpleian height."
↑Hoopes And Evslin, The Greek Gods, ISBN 0-590-44110-8, ISBN 0-590-44110-8, 1995, p. 77: "His father was a Thracian king; his mother the muse Calliope. For a while he lived on Parnassus with his mother and his eight beautiful aunts and there met Apollo who was courting the laughing muse Thalia. Apollo was taken with Orpheus, gave him his little golden lyre and taught him to play. And his mother Calliope, the muse presiding over epic poetry, taught him to make verses for singing."
↑Pausanias, Corinth, 2.30.1 [2]: "Of the gods, the Aeginetans worship most Hecate, in whose honor every year they celebrate mystic rites which, they say, Orpheus the Thracian established among them. Within the enclosure is a temple; its wooden image is the work of Myron, and it has one face and one body. It was Alcamenes, in my opinion, who first made three images of Hecate attached to one another, a figure called by the Athenians Epipurgidia (on the Tower); it stands beside the temple of the Wingless Victory."
↑Pausanias, Laconia, 3.14.1,[5]: "[…] but the wooden image of Thetis is guarded in secret. The cult of Demeter Chthonia (of the Lower World) the Lacedaemonians say was handed on to them by Orpheus, but in my opinion it was because of the sanctuary in Hermione that the Lacedaemonians also began to worship Demeter Chthonia. The Spartans have also a sanctuary of Serapis, the newest sanctuary in the city, and one of Zeus surnamed Olympian."
↑Pausanias, Laconia, 3.13.1: "Opposite the Olympian Aphrodite the Lacedaemonians have a temple of the Saviour Maid. Some say that it was made by Orpheus the Thracian, others by Abairis when he had come from the Hyperboreans."
↑Pausanias, Laconia, 3.20.1,[5]: "Between Taletum and Euoras is a place they name Therae, where they say Leto from the Peaks of Taygetus […] is a sanctuary of Demeter surnamed Eleusinian. Here according to the Lacedaemonian story Heracles was hidden by Asclepius while he was being healed of a wound. In the sanctuary is a wooden image of Orpheus, a work, they say, of Pelasgians."
↑Archive, Internet Sacred Text. "The Georgics of Virgil: Fourth Book". Internet Sacred Text Archive (İngilizce). 10 Ağustos 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Mayıs 2026.
↑Robert Graves, The Greek Myths, Penguin Books Ltd., London (1955), Volume 1, Chapter 28, "Orpheus", p. 115.
↑Apollonius of Rhodes, Argonautica, book III: "Let no footfall or barking of dogs cause you to turn around, lest you ruin everything", Medea warns Jason; after the dread rite, "The son of Aison was seized by fear, but even so he did not turn round..." (Richard Hunter, translator).
12William Keith Guthrie and L. Alderlink, Orpheus and Greek Religion, ISBN 0-691-02499-5, p. 32
↑Wilson, N., Encyclopedia of Ancient Greece, Routledge, 2013, ISBN 113678800X, p. 702: "His grave and cult belong not to Thrace but to Pierian Macedonia, northeast of Mount Olympus, a region that the Thracians had once inhabited".
↑Drer, Albrecht; Wlfflin, Heinrich (1 Haziran 1970). Drawings of Albrecht Drer (İngilizce). Courier Corporation. ISBN978-0-486-22352-0.23. harf sırasında bulunan |başlık= parametresi C1 control character içeriyor (yardım); 2. harf sırasında bulunan |soyadı= parametresi C1 control character içeriyor (yardım); 2. harf sırasında bulunan |soyadı2= parametresi C1 control character içeriyor (yardım)
↑Moore, p. 56: "the use of eggs and beans was forbidden, for these articles were associated with the worship of the dead".
↑Guthrie, pp. 17–18. "As founder of mystery-religions, Orpheus was first to reveal to men the meaning of the rites of initiation (teletai). We read of this in both Plato and Aristophanes (Aristophanes, Frogs, 1032; Plato, Republic, 364e, a passage which suggests that literary authority was made to take the responsibility for the rites)". Guthrie goes on to write about "This less worthy but certainly popular side of Orphism is represented for us again by the charms or incantations of Orpheus which we may also read of as early as the fifth century. Our authority is Euripides, a reference in the Alcestis of Euripides to certain Thracian tablets which "the voice of Orpheus had inscribed" with pharmaceutical lore. The scholiast, commenting on the passage, says that there exist on Mt. Haemus certain writings of Orpheus on tablets. We have already noticed the 'charm on the Thracian tablets' in the Alcestis and in Cyclops one of the lazy and frightened Satyrs, unwilling to help Odysseus in the task of driving the burning stake into the single eye of the giant, exclaims: 'But I know a spell of Orpheus, a fine one, which will make the brand step up of its own accord to burn this one-eyed son of Earth' (Euripides, Cyclops 646 = Kern, test. 83)."
_-_Foto_G._Dall'Orto.jpg)
