Ateji

Op deze vuilnisbak staat de tekst: 護美入れ. Het is een ateji en een woordspeling tegelijk. "vuilnisbak" wordt gewoonlijk geschreven met hiragana: ごみ入れ [gomi-ire]. Met de karakters op de vuilnisbak krijg je dezelfde lezing maar met de letterlijke betekenis: Bak om de schoonheid te beschermen.

Ateji (Japans: 当て字 [a̠.te̞.d͡ʑi]? Hepburn: ateji; Nederlands: toegepast karakter) is het gebruik van kanji in woorden voor louter hun uitspraak. Hierbij is de oorspronkelijke betekenis van het karakter niet van primair belang.

Etymologie

Het woord ateji, bestaande uit 3 morae: [a-te-ji; あてじ], is de rōmaji-transcriptie van de kanji en hiragana: 当て字 [a + te + ji]. Het is een combinatie van een werkwoordvervoeging en een zelfstandig naamwoord. De werkwoordvervoeging 当て [ate] "toepassen", is de combinatie van de wago-kanji 当 [a] "slaan" of "recht" in de kun-lezing en de hiragana て [te], gezamenlijk vormen ze de te-vorm (continuatieve wijs) van het werkwoord: 当てる [ateru]. Het kango zelfstandig naamwoord 字 [ji] "karakter" in de on-lezing. 当て字 [ateji] is een wago-kango-combinatie, een zogenaamde: 混種語; konshugo, maar het is ook een semi-autologie, daar de kanji 当 als een ateji wordt gebruikt en 字 semantisch wordt gebruikt. Ateji kan naar het Nederlands worden vertaald als: toegepast karakter.

Gebruik

Ateji worden frequent gebruikt voor: oude wago (inheems Japanse woorden), oude gairaigo (buitenlandse woorden), oude toponiemen, en de daarvan afgeleide demoniemen. Tevens worden ze gebruikt in woordspelingen. De kanji die worden gebruikt zijn vaak - maar niet altijd - hyōgaikanji (buiten-de-lijst-kanji). Veel ateji zijn mettertijd in onbruik geraakt, maar soms worden ze gebruikt in poëzie en literatuur. Ook om teksten een sfeer te geven van oudheid wordt soms gekozen voor het gebruik van een ateji-kanji.

Selectie

Bij de selectie van een kanji voor een ateji-functie staat voorop dat de inherente betekenis en vorm van de kanji niet storend mogen zijn, het is een balans tussen fonetiek en esthetica. In samenstellingen (jokugo) komt het veelvuldig voor dat één kanji functioneert als een ateji en de andere kanji semantisch is.

Type ateji

Er bestaan drie type ateji, dit zijn: 1. oude leenwoorden (gairaigo); 2. jongerentaal, slang; en 3. woordspelingen; en oude landnamen.

Oude leenwoorden

Jeugdtaal, slang, en woordspelingen

夜 [yo] = nacht
露 [ro] = dauw
死 [shi] = dood
苦 [ku] = pijn / lijden

In serieuze contexten wordt "yoroshiku" altijd geschreven met hiragana-karakters: よろしく

Oude landnamen

Tegenwoordig worden landnamen in het Japans meestal geschreven in katakana. Toch zijn er nog veel landnamen die eventueel in kanji kunnen worden geschreven.

蘭 [ran] = orchidee, elegant, soms geassocieerd met Nederland (zoals in 蘭学 [rangaku] "Nederland studies")
国 [koku] = land of staat
比 [hi] = vergelijking of evenaren
利 [ri] = winst of nut
時 [ji] = tijd of periode
蘇 [so] = herleven of wederopstanding
利 [ri] = winst, voordeel
南 [nan] = zuiden
亜 [a] = lager in rang
米 [bei/mai] = rijst
利 [ri] = voordeel, winst, of nut
加 [ka] = toevoegen of vermeerderen
仏 [futsu] = Boeddha, Boeddhisme, vreemd, of buitenlands
蘭 [ran] = orchidee, elegant, soms geassocieerd met Nederland (bijvoorbeeld: 蘭学 [rangaku] "Nederland studies")
西 [sei] = westen of westelijk
英 [ei] = uitmuntend, schitterend, of heroïsch
吉 [kichi/kitsu] = geluk, goed, of voorspoedig
利 [ri] = winst of nut

Voorbeelden

Woord Transcriptie Lezingen Letterlijke betekenis per kanji Betekenis
寿司 sushi on-on lange levensduur, besturen sushi
天麩羅 tenpura on-on-on hemel, gluten, net tempura
珈琲 kōhī on-on sieraad, parelketting koffie
亜細亜 ajia on-on-on sub, fijn, sub Azië
米国 beikoku on-on rijst, land Verenigde Staten
瓦斯 gasu on-on tegel, dit gas
倶楽部 kurabu on-on-on samen, plezier, afdeling club
合羽 kappa on-kun samenvoegen, veer regencape
煙草 tabako kun-kun rook, gras tabak
台詞 serifu on-on platform, woord repliek
南瓜 kabocha on-on zuid, meloen pompoen
海老 ebi kun-kun zee, oud garnaal
海苔 nori kun-kun zee, mos zeewier
算盤 soroban on-on berekenen, schijf abacus
剃刀 kamisori kun-kun scheren, mes scheermes
田舎 inaka kun-kun rijstveld, hut platteland
亜米利加 amerika on-on-on-on sub, rijst, voordeel, toevoegen Amerika
仏蘭西 furansu on-on-on boeddha, orchidee, west Frankrijk
流石 sasuga kun-kun stromen, steen zoals verwacht
沢山 takusan kun-kun moeras, berg veel
出鱈目 detarame kun-kun-kun uit, kabeljauw, oog onzin
滅多 metta on-on vernietigen, veel zelden
無花果 ichijiku on-kun-kun geen, bloem, fruit vijg
伊太利亜 itaria on-on-on-on Italië-specifiek, groot, voordeel, sub Italië
独逸 doitsu on-on alleen, ontsnappen Duitsland
加州 kashū on-on toevoegen, staat Californië
馬邦 mabō on-on paard, land Massachusetts
耳邦 jibō kun-on oor, land Arkansas
麻省 mashō on-on hennep, provincie Massachusetts
葡国 hogoku on-on druif, land Portugal
英吉利 igirisu on-on-on held, geluk, voordeel Engeland
西班牙 supein on-on-on west, klasse, tand Spanje
羅馬 rōma on-on gaas, paard Rome
伯剌西爾 burashiru on-on-on-on graaf, prikken, west, bos Brazilië
亜剌比亜 arabia on-on-on-on sub, snijden, vergelijken, sub Arabië
唐辛子 tōgarashi on-kun-kun Tang-dynastie, rood, kind chilipeper
馬鹿 baka on-kun paard, hert idioot
目茶 mecha kun-kun oog, thee extreem

Zie ook