Brewiarz

Brewiarz (łac. breviarium – skrót) – w chrześcijaństwie księga liturgiczna do odprawiania liturgii godzin, czyli codziennej modlitwy Kościoła.

Znaczenie terminu „brewiarz” i historia brewiarza

W pierwotnym chrześcijaństwie celebracja liturgii godzin miała charakter wspólnotowy, a potrzebne teksty znajdowały się w kilku różnych księgach (m.in. psałterzu i antyfonarzu). W XI wieku, w związku z pojawieniem się praktyki osobistego odmawiania godzin kanonicznych, pojawiają się skrócone (łac. brevis – krótki, stąd breviarium) księgi, które można było zabrać ze sobą. Do rozpowszechnienia skróconej formy księgi przyczyniły się też zakony żebracze, jak franciszkanie. Po Soborze Trydenckim (1545–1563) wydano oficjalną wersję pod nazwą Breviarium Romanum. Po Soborze Watykańskim II nazwą oficjalnego modlitewnika liturgii rzymskiej stała się Liturgia Horarum (Liturgia Godzin), ale w wielu językach (w tym po polsku) w praktyce nierzadko książkę tę nazywa się ciągle brewiarzem.

Praktyka użycia

Liturgia godzin jest obowiązkowa dla księży, biskupów, a także diakonów i większości osób konsekrowanych (zakonnic, zakonników i członków instytutów świeckich). Ponadto często jest także dobrowolnie praktykowana przez wiernych świeckich.

Jest podzielony na poszczególne okresy liturgiczne. Zawiera teksty modlitw, psalmów, hymnów.

Brewiarz odmawiany jest przez kapłanów i zakonników w ustalonych porach dnia, którym odpowiadają kolejne godziny kanoniczne (poniżej w układzie Liturgii Godzin):

Godzinę Czytań (officium lectionis);
jutrznię (laudes matutinae);
modlitwę w ciągu dnia: przedpołudniową (tertia), południową (sexta) i popołudniową (nona);
nieszpory (vesperae);
kompletę (completorium).

W układzie Breviarium Romanum godzinie czytań odpowiadało matutinum, które zasadniczo było modlitwą nocną (godzinę czytań można odmówić o dowolnej porze), a ponadto między jutrznią a tercją znajdowała się pryma.

Duchowieństwo diecezjalne oraz wszystkie zakony niemonastyczne (wyjątek stanowią mnisi paulini) posługują się rzymską wersją Liturgii Godzin, z psałterzem rozpisanym na cykl czterotygodniowy. Zakony monastyczne oparte na Regule św. Benedykta, mają swój własny brewiarz, tzw. Monastyczną Liturgię Godzin z dwutygodniowym psałterzem. Breviarium Romanum ma psałterz rozpisany w całości na jeden tydzień.

Polskie wydania brewiarza

Czterotomowe wydanie Pallottinum

Pierwsze w Polsce wydanie kompletnej Liturgii godzin zawarte zostało w wydaniu czterotomowym Liturgia godzin. Codzienna modlitwa Ludu Bożego wydawnictwa Pallottinum.

tom I Okres Adwentu. Okres Narodzenia Pańskiego, wyd 2. poprawione, ISBN 83-7014-523-X, Poznań 2006.
tom II Wielki Post. Okres wielkanocny, ISBN 83-7014-014-9, Poznań 1984.
tom III Okres zwykły tygodnie I-XVII, ISBN 83-7014-194-3, Poznań 1987.
tom IV Okres zwykły tygodnie XVIII-XXXIV, ISBN 83-7014-081-5, Poznań 1988.

oraz

tom dodatkowy (wakacyjny) Okres zwykły tygodnie IX-XXVII, ISBN 83-7014-428-4, Poznań 2002.
dodatkowe teksty o świętych Liturgia Godzin. Dodatkowe teksty o świętych. Tom I-IV, ISBN 978-83-7014-781-5, Poznań 2017.

Pięciotomowe wydanie franciszkańskie

Wzorując się na włoskim wydaniu czterotomowym Rodziny franciszkańskiej, polskie Zakony franciszkańskie podjęły w 2013 dzieło publikacji własnego wydania pięciotomowego, zawierającego teksty liturgiczne na wspomnienia franciszkańskich świętych i błogosławionych oraz modlitwy ze skarbca duchowości franciszkańskiej (m.in. litanie do św. Franciszka i św. Antoniego). W każdym tomie znajduje się kalendarz liturgiczny Zakonów Franciszkańskich w Polsce. Wydanie to ukazuje się staraniem wrocławskiego Wydawnictwa Św. Antoniego. Druk w drukarni Wydawnictwa Pallottinum. Ukazało się pięć tomów:

tom I Liturgia godzin zakonów franciszkańskich w Polsce. Okres Adwentu. Okres Bożego Narodzenia, ISBN 978-83-63084-17-2, Wrocław 2013.
tom II Liturgia godzin zakonów franciszkańskich w Polsce. Okres Wielkiego Postu. Okres Wielkanocny, ISBN 978-83-63084-19-6, Wrocław 2013.
tom III Liturgia godzin zakonów franciszkańskich w Polsce. Okres zwykły: tygodnie 1-11, ISBN 978-83-63084-20-2, Wrocław 2014.
tom IV Liturgia godzin zakonów franciszkańskich w Polsce. Okres zwykły: tygodnie 12-23, ISBN 978-83-63084-21-9, Wrocław 2014.
tom V Liturgia godzin zakonów franciszkańskich w Polsce. Okres zwykły: tygodnie 24-34, ISBN 978-83-63084-22-6, Wrocław 2014.

Przypisy

↑ brewiarz, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2025-12-17] .
↑ Robert F.R.F. Taft Robert F.R.F., The liturgy of the hours in East and West: the origins of the divine office and its meaning for today, Collegeville, MN: Liturgical Press, 1986, s. 299–300, ISBN 978-0-8146-1405-1 [dostęp 2024-03-07] .
↑ Ezdrasz Biesok OFM: Zarys dziejów Zakonu Braci Mniejszych. www.panewniki.franciszkanie.pl. [dostęp 2014-12-01]. (pol.).
↑ ManlioM. Sodi ManlioM., “Breviarium Romanum” A 550 anni dall’editio princeps tridentina (1568-2018), „Saeculum Christianum. Pismo Historyczne”, 26 (1), 2019, s. 205–216 .
1 2 3 Ogólne wprowadzenie do Liturgii Godzin. W: Liturgia Godzin. Okres Adwentu, Okres Bożego Narodzenia. T. 1. Poznań: Pallottinum, 1982, s. 57-80. (pol.).
↑ brewiarz – Słownik języka polskiego PWN [online], sjp.pwn.pl [dostęp 2024-03-07] (pol.).
↑ SzymonS. Hołownia SzymonS., Kościół dla średnio zaawansowanych, wyd. 2, zmienione, Kraków: Znak, 2010, ISBN 978-83-240-1291-6, OCLC 631781698 [dostęp 2018-10-19] .
1 2 Breviarium Romanum, ex decreto Ss. Concilii Tridentini restitutum, Summorum Pontificum cura recognitum. Editio nova typica. Pars autumnalis, Typis Polyglottis Vaticanis, 1949, xxxi+911+[319]+55* .

Bibliografia

Słownik wyrazów obcych, ISBN 83-01-00521-1.
Słownik współczesny języka polskiego, ISBN 83-88243-28-4.
RupertR. Berger RupertR., Mały słownik liturgiczny, JuliuszJ. Zychowicz (tłum.), MichałM. Tschuschke (red.), Poznań: „W Drodze”, 1990, ISBN 83-7033-080-0, OCLC 830055251 .

Linki zewnętrzne

Brewiarz.katolik – Internetowa Liturgia Godzin, Copyright by Konferencja Episkopatu Polski i Wydawnictwo Pallottinum

[epwn-1] brewiarz, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2025-12-17] .

[2] Robert F.R.F. Taft Robert F.R.F., The liturgy of the hours in East and West: the origins of the divine office and its meaning for today, Collegeville, MN: Liturgical Press, 1986, s. 299–300, ISBN 978-0-8146-1405-1 [dostęp 2024-03-07] .

[3] Ezdrasz Biesok OFM: Zarys dziejów Zakonu Braci Mniejszych. www.panewniki.franciszkanie.pl. [dostęp 2014-12-01]. (pol.).

[4] ManlioM. Sodi ManlioM., “Breviarium Romanum” A 550 anni dall’editio princeps tridentina (1568-2018), „Saeculum Christianum. Pismo Historyczne”, 26 (1), 2019, s. 205–216 .

[:0-5] 1 2 3 Ogólne wprowadzenie do Liturgii Godzin. W: Liturgia Godzin. Okres Adwentu, Okres Bożego Narodzenia. T. 1. Poznań: Pallottinum, 1982, s. 57-80. (pol.).

[6] brewiarz – Słownik języka polskiego PWN [online], sjp.pwn.pl [dostęp 2024-03-07] (pol.).

[7] SzymonS. Hołownia SzymonS., Kościół dla średnio zaawansowanych, wyd. 2, zmienione, Kraków: Znak, 2010, ISBN 978-83-240-1291-6, OCLC 631781698 [dostęp 2018-10-19] .

[:1-8] 1 2 Breviarium Romanum, ex decreto Ss. Concilii Tridentini restitutum, Summorum Pontificum cura recognitum. Editio nova typica. Pars autumnalis, Typis Polyglottis Vaticanis, 1949, xxxi+911+[319]+55* .