Kolarstwo górskie (MTB – z ang.mountain biking) – forma kolarstwa terenowego uprawianego na trasach nieutwardzonych, obejmujących zwykle podjazdy, zjazdy, odcinki płaskie oraz przeszkody naturalne lub sztuczne. Do jazdy używa się rowerów górskich, których konstrukcja jest przystosowana do poruszania się w trudnym terenie, m.in. dzięki szerszym oponom, wzmocnionej konstrukcji oraz, w wielu odmianach, amortyzacji.
Kolarstwo górskie jest uprawiane zarówno rekreacyjnie, jak i sportowo; obejmuje jazdę amatorską, turystykę terenową oraz rywalizację w wyspecjalizowanych formatach zawodów. W badaniach nad turystyką sportową opisuje się także rozwój turystyki rowerowej opartej na trasach i parkach MTB, zwłaszcza w regionach o atrakcyjnym ukształtowaniu terenu.
Uniwersalność roweru górskiego sprawia, że jest on wykorzystywany także poza sportem wyczynowym: podczas wycieczek terenowych, przejazdów po drogach leśnych, szlakach górskich, singletrackach i innych trasach niedostępnych lub trudnych dla rowerów szosowych i miejskich. Międzynarodowa Unia Kolarska (UCI) opisuje odmiany trail i all-mountain jako ogólniejsze formy MTB, w których rower ma umożliwiać jazdę po zróżnicowanym terenie – pod górę, w poprzek zbocza i w dół, po naturalnych oraz sztucznie przygotowanych elementach trasy.
Historia
Jazda rowerem poza drogami utwardzonymi istniała wcześniej niż współczesne rowery górskie, a jej rozwój nie miał jednego miejsca początkowego. Do poprzedników współczesnego MTB zalicza się m.in. francuski Vélo Cross Club Parisien, którego członkowie w latach 1951–1956 rozwijali jazdę terenową na specjalnie modyfikowanych rowerach, oraz pojedyncze konstrukcje amerykańskie, takie jak „Woodsie Bike” Johna Finleya Scotta z 1953 roku. Wystawa SFO Museum dotycząca początków roweru górskiego wskazywała również na wcześniejsze eksperymenty z jazdą terenową w Kalifornii, m.in. w Santa Barbara i wśród członków Morrow Dirt Club w Cupertino.
Kolarstwo górskie w nowoczesnej postaci wykształciło się w Kalifornii w latach 70. XX wieku, zwłaszcza w środowisku rowerzystów z Marin County, którzy przerabiali ciężkie stalowe rowery typu cruiser do jazdy i zjazdów po górskich drogach oraz ścieżkach. Jednym z ważnych elementów wczesnej historii były zjazdy Repack rozgrywane w latach 1976–1979; ich nazwa nawiązywała do konieczności ponownego smarowania piast z hamulcami torpedo po intensywnych zjazdach.
Wśród pionierów konstrukcji i popularyzacji roweru górskiego wymienia się m.in. Gary’ego Fishera, Charliego Kelly’ego, Toma Ritcheya i Joego Breeze’a. W 1977 roku Joe Breeze zbudował jeden z pierwszych specjalnie zaprojektowanych rowerów górskich, znany jako Breezer 1, przechowywany później w zbiorach Smithsonian Institution. W 1979 roku Gary Fisher i Charlie Kelly założyli firmę MountainBikes, sprzedającą rowery budowane na ramach Toma Ritcheya.
Początkowo kolarstwo górskie miało w dużej mierze charakter nieformalny i było związane z jazdą terenową oraz zjazdami. Z czasem zaczęło się różnicować na odrębne formaty rywalizacji, obejmujące m.in. cross-country, downhill, dual slalom, four-cross, enduro i maraton MTB.
UCI zorganizowała pierwsze mistrzostwa świata w kolarstwie górskim w 1990 roku w Durango w stanie Kolorado, gdzie rozegrano konkurencje cross-country i downhill. Puchar Świata UCI w kolarstwie górskim został utworzony w 1991 roku. Puchar Świata w downhillu rozpoczęto w 1993 roku. Cross-country w kolarstwie górskim zostało włączone do programu Letnich Igrzysk Olimpijskich 1996 w Atlancie, gdzie rozegrano wyścigi kobiet i mężczyzn.
Dyscypliny
UCI opisuje kolarstwo górskie jako grupę wielu formatów, od rodziny cross-country po konkurencje zjazdowe i grawitacyjne. We współczesnych regulacjach i klasyfikacjach sportowych wyróżnia się m.in. cross-country, downhill, four-cross, enduro, pump track, alpine snow bike i E-MTB.
Kolarstwo ekstremalne
Kolarstwo ekstremalne, zwane też kolarstwem grawitacyjnym, obejmuje odmiany MTB rozgrywane głównie na trasach o znacznym nachyleniu, naturalnych lub specjalnie przygotowanych. Wspólną cechą tych odmian jest pokonywanie trasy z licznymi przeszkodami, takimi jak kamienie, korzenie, muldy, bandy, dropy, skocznie i sztucznie budowane elementy techniczne. W konkurencjach takich jak freeride, slopestyle i dirt jumping istotną częścią jazdy są skoki oraz ewolucje wykonywane w powietrzu.
Istnieje kilka rodzajów dyscyplin zaliczanych do kolarstwa ekstremalnego:
Zjazd (ang.downhill, DH, DHI) – indywidualny zjazd rowerem na czas po stromej i technicznej trasie. Zawodnicy startują pojedynczo, a o zwycięstwie decyduje najkrótszy czas przejazdu od bramki startowej do mety.
Freeride (FR) – odmiana jazdy grawitacyjnej, w której znaczenie ma kreatywne pokonywanie trasy, skoki, styl jazdy oraz wykonywanie ewolucji; UCI wiąże jej początki m.in. ze środowiskiem rowerzystów z okolic Laguna Beach i rozwojem tras z elementami typu north shore.
Dual slalom (DS) – format rywalizacji polegający na równoległym zjeździe dwóch zawodników na krótkich trasach; w zawodach UCI pojawił się jako konkurencja grawitacyjna w 2000 roku, a następnie został zastąpiony przez four-cross.
Four Cross (4X) – konkurencja zjazdowa, w której czterech zawodników jednocześnie pokonuje trasę i rywalizuje w systemie eliminacyjnym.
Dirt jumping (DJ) – odmiana jazdy na specjalnie przygotowanych ziemnych skoczniach, związana z wykonywaniem skoków i ewolucji w powietrzu; UCI opisuje ją jako formę czerpiącą z freeride’u i bliską BMX Freestyle.
Inne dyscypliny
Aktualnie w ramach kolarstwa górskiego lub w jego bezpośrednim sąsiedztwie funkcjonuje kilka formatów jazdy i rywalizacji:
Cross-country (XC) – rodzina konkurencji rozgrywanych na zróżnicowanych trasach z podjazdami, zjazdami, odcinkami płaskimi oraz przeszkodami naturalnymi lub sztucznymi. W olimpijskim formacie XCO zawodnicy startują wspólnie, a długość rundy w regulacjach PZKol/UCI powinna mieścić się zwykle w granicach 4–6 km; czas wyścigu zależy od kategorii, a w elicie wynosi około 1 godz. 20 min – 1 godz. 40 min.
All mountain(inne języki) (AM) – ogólna odmiana jazdy górskiej, bliska trail ridingowi i enduro, nastawiona na pokonywanie zróżnicowanego terenu. Rowery używane w tej odmianie są bardziej wszechstronne niż typowe rowery wyścigowe XC i mają umożliwiać zarówno podjazdy, jak i techniczne zjazdy.
Enduro(inne języki) – format pośredni między cross-country a downhillem. W rywalizacji enduro trasa składa się z odcinków dojazdowych oraz odcinków specjalnych mierzonych na czas; klasyfikację oblicza się przez zsumowanie czasów z odcinków specjalnych.
Maraton (XCM, MT) – długodystansowa odmiana kolarstwa górskiego, rozgrywana zwykle na trasach terenowych o dużej długości i zróżnicowanym profilu. UCI opisuje cross-country marathon jako format wymagający wytrzymałości, techniki i siły, a długość tras w zawodach może wynosić około 60–160 km. Mistrzostwa świata UCI w maratonie MTB po raz pierwszy odbyły się w 2003 roku w Lugano.
Rowerowa jazda na orientację(inne języki) (MTBO, RJnO) – dyscyplina orientacji sportowej rozgrywana na rowerach, w której zawodnicy nawigują w terenie z użyciem mapy i kompasu, a ich zadaniem jest odnalezienie punktów kontrolnych w jak najkrótszym czasie.
Street – miejska odmiana jazdy, w której przeszkodami są elementy infrastruktury, takie jak schody, murki, poręcze lub place; w zależności od kontekstu bywa wiązana z MTB, trialem lub BMX-em.
Trial – dyscyplina kolarska polegająca na pokonywaniu wyznaczonych sekcji z przeszkodami bez podpierania się stopą i bez dotykania podłoża lub przeszkód inną częścią ciała niż dopuszczona przez przepisy część roweru.
Zawody MTB w Polsce 2024
Wybrane zawody MTB w Polsce w 2024 roku, ujęte w kalendarzu branżowym CentrumRowerowe.pl, obejmowały m.in. następujące imprezy.
Styczeń
Ultrackmaraton,
VII Zimowy Maraton Rowerowy Biały Kruk,
V Zimowy Maraton Rowerowy - Leśna Zadyma.
Luty
Legionowska Katorga Zima,
Pomerania Winter Challenge.
Marzec
Zimowy Poland Bike Maraton,
Legia MTB Maraton - Laski,
MTB Pomerania Maraton.
Kwiecień
Koronowo MTB Maraton,
Czarne Serce,
XXI MTB Rusza Peleton,
DT4YOU MTB Maraton Oborniki,
Local Series of Downhill,
MTB Pomerania Maraton.
Maj
VII Stalowowolski Rowerowy Cross Country o Puchar Miasta Stalowej Woli,
