Muzeum w Chrzanowie

Opis

Zabytkowa część powstała z miejscowego kamienia. Budynek jest piętrowy, częściowo podpiwniczony. Znajduje się w nim 8 sal wystawowych i kilka pracowni. W I poł. XIX w. dobudowano do niego parterową przybudówkę, którą w 1975 r. podwyższono o kolejną kondygnację, a w 2016 r. nadbudowano, łącząc dach połączono z głównym budynkiem.

Obecnie Muzeum prezentuje ekspozycje stałe, ukazujące historię, kulturę i przyrodę ziemi chrzanowskiej:

• Salonik biedermeier (XIX/XX w.) - Salonik z przełomu XIX i XX w. swoim wystrojem nawiązuje do czasów rodziny Loewenfeldów, którzy od II poł. XIX w. byli właścicielami dóbr chrzanowskich. W 1856 r. zakupiła je spółka kupców wrocławskich, wśród których był Emanuel Loewenfeld (1817-1881), który wkrótce stał się jedynym właścicielem dóbr. Po przyjeździe do Chrzanowa rodzina Loewenfeldów zamieszkała w budynku, gdzie obecnie znajduje się Muzeum. Emanuel i Róża z domu Asher (1830-1898) mieli czterech synów: Williama (1851-1931), Adolfa (1856-1942), Henryka (1859-1931) i Bruna (1862-1931). Wśród eksponatów prezentowanych na ekspozycji warto zwrócić uwagę na dwa obrazy artysty urodzonego w Chrzanowie Władysława Bakałowicza (1833-1904) – Pożegnanie (olej na płótnie, ok. 1863 r.) oraz Portret Heleny i Jadwigi Bakałowicz (akwarela na papierze, 1863 r.). Ciekawe są również krzesła z głowami lwów na oparciu – symbolem który przyjęli Loewenfeldowie. Ekspozycję uzupełniają różnego rodzaju przedmioty w stylu biedermeier: szklanki, wazy, flasze i patery.
• Gabinet osobliwości – pasje Ireny i Mieczysława Mazarakich - Sala poświęcona pasjom i zainteresowaniom inicjatorów powstania Muzeum w Chrzanowie, nazywana jest „Gabinetem osobliwości”, ponieważ znajdują się tutaj przeróżne przedmioty zebrane m.in. przez małżeństwo Irenę i Mieczysława Mazarakich. Można tu zobaczyć m.in. kolekcję muszli zgromadzoną przez Mieczysława w 1938 r., czy jajo bociana białego, któremu to gatunkowi poświęcił swoje badania. Wielką pasją Mazarakiego było myślistwo, czego śladem jest pochodzący z XVII w. łuk refleksyjny, poroże czy broń. Irena, która pracowała w muzeum jako kustosz, zapoczątkowała między innymi kolekcję zbiorów porcelany czy wyrobów z cyny. Ciekawymi i cennym eksponatami są również XVIII i XIX – wieczne guzy kontuszowe zgromadzone dzięki staraniom Ireny. Profesorowie byli z wykształcenia przyrodnikami – stąd okazy flory i fauny w sali, między innymi gabloty entomologiczne, w których znajdują się wielobarwne motyle. Interesujące są tu liczne okazy dermoplastyczne a także różne osobliwe eksponaty, np.: gniazdo remiza, ząb trzonowy mamuta czy podarowane przez uczniów pani Ireny muszle tropikalne. Z kolei zaprzyjaźniony z małżeństwem Mazarakich, dr Marian Kuc ze swoich dalekich podróży przywiózł pyski ryby piły oraz kręg lędźwiowy wieloryba.
• Sala geologiczna - prezentuje podstawowe skały i minerały występujące na obszarze między Krakowem a doliną Przemszy, zaliczanym do najbogatszych w osobliwości geologiczne regionów Polski. Ekspozycja pozwala prześledzić dzieje geologiczne ostatnich niespełna 400 mln lat, od dewonu po współczesność. Trzon wystawy tworzą trzy kolekcje: zbiory związane z górnictwem kruszcowym (m.in. okazy galeny i sfalerytu pochodzące z nieczynnej Kopalni Trzebionka), kolekcja araukarytów (skamieniałego drewna), której gromadzenie rozpoczęła Irena Mazaraki, oraz zbiór amonitów z unikatowej formacji oolitu balińskiego. Ważnym wątkiem ekspozycji jest także permski wulkanizm krakowski. Na wystawie prezentowane są ponadto okazy ilustrujące geologię regionu w różnych okresach, m.in. dewońskie skały z rejonu Dębnika i Dubi, karboński wapień węglowy z Czatkowic, karbon doliny Wisły, trias okolic Chrzanowa oraz tzw. jurę białą. Wśród innych eksponatów znajdują się m.in. kwarce i melafiry (znalezione w Regulicach) oraz otoczaki wapieni z rejonu Młoszowej, Trzebini i Myślachowic.
• Pradzieje regionu chrzanowskiego - Ekspozycja archeologiczna prezentuje najdawniejsze dzieje okolic Chrzanowa. Wystawa została opracowana na podstawie badań archeologicznych prowadzonych przez muzeum od lat 60. XX wieku na stanowiskach z terenu regionu, przede wszystkim na cmentarzyskach birytualnych kultury łużyckiej, m.in. w miejscowościach: Kwaczała (Spalona i Łozek), Jankowice, Żarki Ziajki oraz Imielin. Wieloletnie prace wykopaliskowe przyniosły liczne zabytki pochodzące z zespołów grobowych. Trzon ekspozycji stanowią zabytki datowane na okres halsztacki C/D (ok. 650–500 p.n.e.), w tym przede wszystkim ceramika (m.in. wazy, garnki, misy i czerpaki) oraz wyroby metalowe – głównie brązowe ozdoby, rzadziej wykonane z żelaza, a sporadycznie także z ołowiu (rzadkiego surowca w zabytkach tego typu na terenie Polski). Ponadto na wystawie prezentowane są zabytki z wcześniejszych epok: paleolitu, neolitu oraz wczesnej epoki brązu (m.in. narzędzia krzemienne i kamienne, w tym gładzone siekierki z krzemienia pasiastego, ceramika oraz przęśliki). Ekspozycja obejmuje również materiały z okresu późnorzymskiego (IV–V w. n.e.) związane z osadnictwem kultury przeworskiej, w tym ceramikę i wyroby żelazne, m.in. klucz kotwicowaty.
• Dzieje Chrzanowa od XV do XX wieku - na ekspozycji prezentowane są wybrane aspekty życia mieszkańców miasta na przestrzeni wieków. Najstarsza wzmianka o Chrzanowie pochodzi z 1228 r. i znajduje się w tzw. dokumencie staniąteckim (choć uznany za późniejszy falsyfikat); jego kopia jest jednym z eksponatów. Wątek dziejów Chrzanowa jako miasta prywatnego, pozostającego w rękach kolejnych rodów szlacheckich, ilustrują herby rodowe oraz elementy stroju szlacheckiego, m.in. pas i guzy kontuszowe. Istotne miejsce w narracji zajmuje historia kościoła parafialnego pw. św. Mikołaja. W tej części ekspozycji pokazano makietę świątyni z przełomu XV i XVI w. oraz bezcenne paramenty liturgiczne, w tym dwa kielichy z XVII w. wypożyczone z parafii pw. św. Mikołaja w Chrzanowie. Kolejna część wystawy poświęcona jest działalności bractw i cechów rzemieślniczych. Prezentowane są m.in. księgi uchwał cechowych, tłoki pieczętne bractw i cechów oraz lada cechowa, a także narzędzia związane z wybranymi rzemiosłami, m.in. szewskim i krawieckim. Zakończenie ekspozycji stanowi opowieść o życiu codziennym chrzanowian, gdzie pokazano przedmioty związane z domem mieszczańskim, m.in. belkę stropową z 1789 r., skrzynię posagową i kołowrotek. Całość uzupełniają elementy męskiego i żeńskiego stroju ludowego oraz rekonstrukcja straganu wykonana na podstawie fotografii chrzanowskiego rynku z lat 90. XIX wieku.
• Przemysł na ziemi chrzanowskiej - Ekspozycja poświęcona jest historii dwóch kluczowych zakładów przemysłowych działających na terenie Chrzanowa: Pierwszej w Polsce Fabryki Lokomotyw „Fablok” S.A.** oraz Kopalni Rud Ołowiu i Galmanu „Matylda”. Wśród prezentowanych eksponatów znajdują się m.in. makieta terenu Fabloku, plany fabryki i kopalni, dyplom Złotego Medalu dla lokomotywy Pm36-1 z 1937 r. oraz lampy górnicze z XIX w. Ekspozycję uzupełniają fotografie ze zbiorów muzeum, dokumentujące pracowników obu zakładów i realia pracy w lokalnym przemyśle.
• W synagodze i w domu żydowskim - Jedną z najcenniejszych części zbiorów Muzeum w Chrzanowie jest jedna z cenniejszych w Polsce kolekcja judaików, której celem jest przybliżenie materialnej i duchowej kultury społeczności żydowskiej, stanowiącej do wybuchu II wojny światowej połowę ludności miasta. Trzon zbioru tworzą przede wszystkim przedmioty związane z kultem religijnym, zarówno synagogalnym, jak i domowym. Wśród obiektów odnoszących się do praktyk synagogalnych znajdują się m.in. dwa zwoje Tory oraz elementy ich rytualnego ubioru, a także parochet (zasłony na szafy ołtarzowe). Kultura religijna domu reprezentowana jest przez m.in. tałes (szal modlitewny), atary (kołnierze do tałesów), tefiliny (kostki modlitewne) oraz liczne świeczniki, w tym lampki chanukowe i menory. W kolekcji znajdują się także m.in. balsaminki (kadzielniczki o wieżyczkowej formie), puszki na owoc etrogu – w tym XVII-wieczny egzemplarz wykonany w Naumburgu w kształcie owocu granatu – oraz naczynia liturgiczne i obrzędowe, takie jak talerze sederowe, kubki i pucharki kiduszowe oraz kieliszki. Uzupełnieniem zbioru są przedmioty codziennego użytku, archiwalia oraz malarstwo. Wśród prac artystycznych znajdują się dzieła twórców lokalnych, m.in. Jana Chwastowskiego i Władysława Bytomskiego, a także innych artystów, w tym Leona Lewkowicza, Artura Markowicza, Michała Pociechy i Gustawa Rogalskiego.

Archeologia

Muzeum posiada kolekcję zabytków archeologicznych pochodzących z wykopalisk prowadzonych przez pracowników instytucji. Najstarsze znaleziska datowane są na górny paleolit. Na jednej z wystaw stałych prezentowane są zabytki kultury łużyckiej, w tym ceramika (m.in. garnki, wazy, czerpaki, amforki, placki, kubki) oraz ozdoby z brązu i ołowiu (zawieszki skroniowe, bransolety, szpile, naszyjniki, paciorki, wisiorki). W zbiorach znajdują się również artefakty datowane od średniowiecza po okres nowożytny, takie jak: "skarb z Czyżówki", ceramika użytkowa, fragmenty kafli piecowych, monety i inne drobne przedmioty codziennego użytku, pozyskane podczas badań archeologicznych prowadzonych na terenie miasta Chrzanowa – m.in. na Rynku Chrzanowskim oraz w rejonie tzw. „Dworu Ossolińskich”.

Historia miasta Chrzanowa

Muzeum w Chrzanowie od początku swojej działalności gromadzi zbiory dokumentujące dzieje miasta i jego mieszkańców. W Dziale Historii i Kultury Regionu znajdują się zarówno zabytki materialne, jak i archiwalia związane z funkcjonowaniem lokalnej społeczności od czasów nowożytnych po współczesność. W kolekcji znajdują się m.in. XVII-wieczne przywileje właścicieli Chrzanowa, księgi uchwał i przyjęć do cechów, lad cechowych i obesłań, a także zbiór pieczęci cechowych. Szczególnie cenne są również dokumenty dotyczące samorządu miejskiego, w tym księgi protokołów Rady Miejskiej z XIX i XX wieku, stanowiące ważne źródło wiedzy o działalności władz lokalnych i przemianach administracyjnych miasta. Ważną część zbiorów stanowią również archiwalia związane z historią szkolnictwa, takie jak dokumenty i sztandary najstarszych chrzanowskich szkół: szkoły męskiej im. Adama Mickiewicza, szkoły żeńskiej im. Marii Konopnickiej oraz gimnazjum. Uzupełniają je fotografie i arkusze ocen. Muzeum posiada także artefakty archeologiczne wydobyte podczas prac badawczych prowadzonych na terenie miasta, m.in. na Rynku Chrzanowskim oraz w rejonie tzw. „Dworu Ossolińskich”. Znaleziska te obejmują ceramikę, monety oraz inne przedmioty codziennego użytku pochodzące ze średniowiecza i okresu nowożytnego, dokumentujące rozwój miasta na przestrzeni wieków. Zgromadzone zbiory tworzą spójny obraz przemian społecznych, gospodarczych i kulturowych Chrzanowa oraz stanowią cenne źródło do badań nad historią lokalną i tożsamością regionu.

Judaika

Jedną z najcenniejszych i najstarszych kolekcji w zbiorach Muzeum w Chrzanowie stanowi zbiór judaików, systematycznie tworzony od początku istnienia placówki, a obecnie liczący ponad 200 obiektów. Część kolekcji prezentowana jest na stałej wystawie poświęconej kulturze i religii społeczności żydowskiej, która do wybuchu II wojny światowej stanowiła ponad połowę ludności miasta. Ekspozycja ta cieszy się stałym zainteresowaniem zarówno odwiedzających, jak i instytucji organizujących wystawy o tematyce żydowskiej. Trzon zbioru stanowią przedmioty związane z kultem religijnym. Obejmują one m.in. dwa zwoje Tory z elementami rytualnego ubioru, parochety (zasłony na szafy ołtarzowe), tałesy (szale modlitewne), atary (kołnierze do tałesów) oraz tefiliny (kostki modlitewne). W kolekcji znajduje się także bogaty zbiór świeczników: lampki chanukowe, menory siedmioramienne, tzw. „świeczniki polskie” z motywem orła, balsaminki (kadzielniczki), puszki na owoc etrogu – w tym XVII-wieczny egzemplarz z Naumburga w kształcie granatu – oraz naczynia liturgiczne: talerze sederowe, kieliszki, kubki i pucharki kiduszowe. Kolekcję uzupełniają przedmioty codziennego użytku, archiwalia oraz dzieła sztuki. W zbiorach znajdują się prace artystów związanych z tematyką żydowską, zarówno lokalnych (Jan Chwastowski, Władysław Bytomski), jak i uznanych twórców, takich jak Leon Lewkowicz, Artur Markowicz, Michał Pociecha czy Gustaw Rogalski. Opiekę nad kolekcją przez wiele lat sprawowała Wiktoria Hadyś, wspierana przez Irenę i Mieczysława Mazarakich, współtwórców i patronów muzeum. Ich zaangażowanie miało kluczowe znaczenie dla kształtu i rozwoju zbioru, który dziś stanowi jeden z najważniejszych zasobów muzeum, zarówno pod względem wartości historycznej, jak i symbolicznej.

Sztuka

Zbiory sztuki Muzeum w Chrzanowie obejmują dzieła malarstwa, rzeźby oraz grafiki, pochodzące od XIX wieku po współczesność. Kolekcja ta od lat rozwijana była zarówno poprzez zakupy, jak i dary, tworząc reprezentatywny przegląd twórczości artystów związanych z Polską i regionem chrzanowskim.

Malarstwo

W zbiorach muzeum znajdują się prace wybitnych artystów przełomu XIX i XX wieku, takich jak: Teodor Axentowicz, Erazm Rudolf Fabijański, Józef Mehoffer, Stanisław Masłowski, Ferdynand Ruszczyc, Kazimierz Sichulski, Fryderyk Hayder, Matylda Meleniewska, Andrzej Grabowski. Cenne są również obrazy artystów związanych z regionem: urodzonego w Chrzanowie Władysława Bakałowicza oraz pochodzącego z pobliskiego Krza Henryka Uziembły. Zbiory wzbogacono o dzieła współczesnych twórców, m.in. Janiny Kraupe-Świderskiej, Allana Rzepki, Tadeusza Łakomskiego, Adama Pociechy i Ewy Cofalik-Dobosz. Muzeum sprawowało także mecenat nad Grupą Twórczą „Postawy”, skupiającą lokalnych artystów. W jej skład wchodzili m.in. Janina Rebrow-Berdak, Stefan Berdak, Andrzej Chwastowski, Ryszard Ledwos, Józefa Stasiak, Teresa Świeżanka-Klimecka. Działalność grupy, pod opieką muzeum w latach 1974–1995, pozostawiła trwały ślad w zbiorach instytucji. Zgromadzono również liczne prace twórców nieprofesjonalnych, przez ponad dwie dekady wspieranych przez starszą kustosz Wiktorię Hadyś.

Rzeźba

W zbiorach rzeźby szczególne miejsce zajmuje późnogotycka polichromowana figura z drewna lipowego przedstawiająca św. Stanisława ze Szczepanowa (lub według innej interpretacji św. Marcina z Tours), datowana na koniec XV lub początek XVI wieku. Do cenniejszych dzieł należą również: stiukowe popiersie tzw. "Róży Loewenfeld" autorstwa Carla Schlütera (2. poł. XIX w.), marmurowe popiersie Kazimierza hr. Potulickiego dłuta Oskara Sosnowskiego (1839), kilkanaście gipsowych rzeźb Luny Amalii Drexler z lat 1910-1927. Zbiory sztuki Muzeum w Chrzanowie stanowią ważne świadectwo rozwoju kultury artystycznej w regionie i w Polsce. W sposób przekrojowy ukazują one ewolucję stylów, tematów i technik w malarstwie i rzeźbie od XIX wieku po czasy współczesne.

Rzemiosło artystyczne i użytkowe

Zbiory rzemiosła artystycznego i użytkowego w Muzeum w Chrzanowie obejmują szeroką gamę obiektów z zakresu sztuki zdobniczej, w tym m.in. biżuterię, szkło, wyroby cynowe, porcelanę, samowary, meble, zegary oraz kamionkę. Eksponaty pochodzą z XVIII–XX wieku i odzwierciedlają zarówno lokalne tradycje, jak i europejskie style użytkowe.

Biżuteria patriotyczna i krakowska

W kolekcji znajduje się ponad 60 egzemplarzy tzw. biżuterii patriotycznej, zwanej również żałobną. Powstawała ona w XIX wieku jako forma wyrazu uczuć narodowych wobec państw zaborczych. Zbiór obejmuje m.in. pierścionki, broszki, krzyżyki, medaliony, dewizki, bransolety i kolczyki. Od 1967 do 1981 roku gromadzono również biżuterię krakowską, zwaną ludową – m.in. spinki do koszul, pierścienie z koralami, korale z zawieszkami (w tym z wizerunkiem Matki Boskiej Częstochowskiej) oraz ozdobne krzyże – będące elementami odświętnego stroju mieszkańców wsi podkrakowskich.

Guzy kontuszowe i żupanowe

Ważnym uzupełnieniem zbiorów jest kolekcja ponad 130 guzów kontuszowych i żupanowych, zapoczątkowana w 1968 roku darowizną Wydziału Kultury WRN w Krakowie i rozwijana przez Irenę Mazaraki. Obejmuje ozdobne pągwice wykonane z kamieni półszlachetnych (m.in. agat, ametyst, turkus) oraz z mosiądzu i srebra.

Szkło i porcelana

Zbiory szkła datowanego na XIX wiek obejmują około 50 eksponatów: walcowate szklanki, puchary, karafki, kieliszki, cukiernice, wazony, a także zdobione puzderka i pojemniki na przyprawy. Wyroby wykonane są z wielowarstwowego, szlifowanego szkła, często dekorowanego motywami roślinnymi, zwierzęcymi czy alegorycznymi. W kolekcji porcelany znajdują się m.in. filiżanki do mokki Rosenthala, angielskie talerze i półmiski, porcelanowe świeczniki i bomboniery, często zdobione złoceniami i motywami pejzażowymi.

Cyna

Zbiór ponad 70 obiektów rzemiosła konwisarskiego (XVIII-XX w.) obejmuje zarówno naczynia codziennego użytku (dzbany, kufle, talerze, konewki, szkandele, miski, termosy, popielniczki), jak i przedmioty związane z cechami rzemieślniczymi, opatrzone inskrypcjami (wilkomy, talerze, ampułki mszalne, kielichy). W zbiorze znajduje się także komplet do herbaty oraz lampka oliwna i apteczny czerpaczek.

Samowary

Kolekcja samowarów z XIX i początku XX wieku obejmuje głównie egzemplarze pochodzące z Tuły (Rosja), a także dwa samowary polskie: jeden wyprodukowany w warszawskiej fabryce Norblina, drugi – z blachy mosiężnej – powstał w zakładzie Wł. Sulikowskiego w Dębnikach pod Krakowem.

Kamionka bolesławiecka (buncloki)

Zbiór kamionki obejmuje dziewięć XVIII- i XIX-wiecznych wyrobów bolesławieckich (buncloków): brązowe dzbany z cynowymi pokrywkami, butle, konewy oraz termofor. Część z nich posiada dekoracje z biskwitu.

Meble

Kolekcja mebli obejmuje eksponaty od I połowy XIX wieku, z naciskiem na styl Biedermeier. W zbiorach znajdują się m.in. biurka (w tym cylindryczne), sekretery, intarsjowana ławka, serwantki, kredensy, komody, szafy biblioteczne, stoły, konsole, a także zestawy salonowe (stoły, fotele, kanapy). Wśród nich znajduje się m.in. kanapa biedermeierowska nabyta w XXI wieku oraz zabytkowe lustra i niciaki.

Zegary

Zespół zegarów obejmuje zegary szafkowe, kominkowe, biurkowe, zegarki kieszonkowe oraz zegar słoneczny. Najcenniejsze to XIX-wieczny wiedeński zegar sygnowany Rettich oraz stojący zegar wiedeński z symbolem Gwiazdy Dawida na porcelanowym cyferblacie, mosiężnych wagach i wahadle.

Militaria

Zbiór militariów liczy około 200 obiektów: broń białą i palną, akcesoria, umundurowanie, oznaczenia i odznaczenia. Kolekcja była tworzona głównie w latach 60. i 70. XX wieku, m.in. z inicjatywy Mieczysława Mazarakiego – pasjonata łowiectwa i dawnej broni. W zbiorach znajdują się: XVII-wieczny łuk refleksyjny (prawdopodobnie turecki), XIX-wieczny kindżał, nepalski nóż kukri z przełomu XVIII i XIX wieku, pistolet skałkowy i iglicowy, pistolety kapiszonowe Le Page i St. Etienne, a także dobrze zachowana szabla bojowa oraz szabla ułańska z rękojeścią wykładaną skórą jaszczura.

Numizmatyka

Zespół numizmatów liczy kilkaset pozycji, obejmujących monety i medale z różnych epok. Najcenniejszym znaleziskiem jest tzw. skarb z Czyżówki – zbiór niemal 3000 monet, głównie polskich i austriackich z XVII i pierwszej połowy XVIII wieku, odkryty w latach 60. XX wieku podczas prac ziemnych na terenie Chrzanowa.

Opis

Budynek pochodzi zapewne z końca XIX stulecia i jest przykładem małomiasteczkowego budownictwa willowego o wyraźnych cechach regionalnych. Jest to dom parterowy, z cegły, na podmurówce kamiennej, częściowo podpiwniczony. Został zaprojektowany, jako dom własny, przez Franciszka Urbańczyka, który na przełomie XIX/XX w. pełnił funkcję Inżyniera Powiatowego w Chrzanowie. Jest to ceglany dom parterowy na kamiennej podmurówce, częściowo podpiwniczony. Drewnianą konstrukcję dachu pokryto dachówką ceramiczną, zakładkową. Elewacja frontowa i boczna ma bogaty wystrój architektoniczny, z drewnianym gankiem w części frontowej.

Od samego początku pełnił i pełni nadal istotną rolę kulturotwórczą dla miasta Chrzanowa, gdyż był miejscem spotkań elity kulturalnej miasta, jak i ośrodkiem tajnego nauczania.

W porozumieniu z Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków w Katowicach w latach 1982-1985 przeprowadzono kapitalny remont i zaadaptowano budynek dla celów muzealnych. Podczas remontu zlikwidowano ściany działowe i drzwi do pomieszczeń na parterze oraz schody wewnętrzne, zachowując drewniane odrzwia i uwidaczniając stare podziały konstrukcyjne. Powstał dwustronnie otwarty ciąg wystawowy. W pokoju przylegającym do klatki schodowej pozostawiono drewniany strop kasetonowy. W niedużej części piwnicznej zbudowanej z miejscowego kamienia urządzono wnętrze ekspozycyjne. Poddasze przystosowano na pracownie, bibliotekę, archiwum i czytelnię.

Nadwiślański Park Etnograficzny

Skansen zlokalizowany we wsi Wygiełzów.

 Osobny artykuł: Nadwiślański Park Etnograficzny.

Zamek Lipowiec

Dawny zamek biskupów krakowskich, położony na wzgórzu w sąsiedztwie wsi Wygiełzów i Babice

 Osobny artykuł: Lipowiec (zamek).