ORP Odra

Artykuł ten został zgłoszony do umieszczenia na stronie głównej w rubryce „Czy wiesz”.
Pomóż nam go sprawdzić: oceń zgłoszoną nominację.
ORP Odra
Polski okręt desantowy ORP San podczas strzelania rakietowego w trakcie desantu morskiego w latach 60. XX wieku
Okręt desantowy ORP „San” zbliżonego projektu 770D w latach 60. XX wieku
Klasa

okręt desantowy

Projekt

770MA

Oznaczenie NATO

Polnocny-A

Historia
Stocznia

Stocznia Północna im. Bohaterów Westerplatte, Gdańsk Polska

Położenie stępki

11 października 1965

Wodowanie

16 lipca 1966

 Marynarka Wojenna (PRL)
Nazwa

ORP „Odra”

Wejście do służby

8 stycznia 1967

Wycofanie ze służby

1 września 1990

Dane taktyczno-techniczne
Wyporność

standardowa: 772 tony
pełna: 820 ton

Długość

całkowita: 73 metry

Szerokość

8,62 metra

Zanurzenie

1,02–1,98 metra

Napęd
2 silniki wysokoprężne 40D o łącznej mocy 3240 kW (4400 KM)
2 śruby
Prędkość

18,5 węzła

Zasięg

1000 Mm przy prędkości 16 węzłów

Sensory
radar Doniec
radar kierowania ogniem artylerii MR-104 Ryś
system rozpoznawczy „swój” Chrom-K
Uzbrojenie
2–4 działka plot 30 mm AK-230 (1–2 × II)
2 wyrzutnie niekierowanych pocisków rakietowych kal. 140 mm (2 × XVIII)
Załoga

42

ORP Odra – polski średni okręt desantowy (ODS) z okresu zimnej wojny, jedna z dwóch zbudowanych dla Polski jednostek projektu 770MA. Jego wyporność pełna wynosiła 820 ton, a napęd stanowiły silniki wysokoprężne, pozwalające na osiągnięcie prędkości 18,5 węzła. Początkowo okręt był uzbrojony w podwójny zestaw armat automatycznych AK-230 kalibru 30 mm oraz dwie wyrzutnie niekierowanych pocisków rakietowych kalibru 140 mm i mógł przewozić maksymalnie pięć czołgów T-54 lub PT-76.

Okręt został zwodowany 16 lipca 1966 roku w Stoczni Północnej im. Bohaterów Westerplatte w Gdańsku, a do służby w Marynarce Wojennej wcielono go 8 stycznia 1967 roku. Intensywnie eksploatowana jednostka, oznaczona numerami taktycznymi 888, 821 i 843, służyła w 2 Brygadzie Okrętów Desantowych 8 Flotylli Obrony Wybrzeża w Świnoujściu. ORP „Odra” został skreślony z listy floty we wrześniu 1990 roku, po ponad 23 latach służby.

Projekt i budowa

Głównym zadaniem polskiej Marynarki Wojennej, przydzielonym przez ZSRR w ramach istniejącego od 1955 roku Układu Warszawskiego w planowanych działaniach ofensywnych przeciwko NATO, był współudział w operacji desantowej na Półwysep Jutlandzki, co umożliwiłoby opanowanie Cieśnin Duńskich i wyjście na Morze Północne. Wobec braku w polskiej Marynarce Wojennej nowoczesnych środków desantowych, w 1957 roku w gdańskim Centralnym Biurze Konstrukcji Okrętowych nr 2 (CBKO-2) rozpoczęto prace nad projektem okrętu desantowego, noszącym numer 765 i nazwę kodową Orkan. W 1959 roku Polska otrzymała od ZSRR wytyczne i wymagania dotyczące budowy średniego okrętu desantowego na potrzeby jego marynarki, znacznie różniące się od założeń polskiego projektu, nad którym prace w związku z tym przerwano. Pierwszy wariant nowego, dostosowanego do radzieckich wymagań projektu o numerze 770 został opracowany pod kierunkiem mgr. inż. Stanisława Wojnowskiego w czerwcu 1960 roku, jednak zarówno on, jak i dwa kolejne nie uzyskały akceptacji; dopiero czwarty, oznaczony symbolem 770D, został przyjęty przez stronę radziecką do realizacji. Jednostka miała być średniej wielkości okrętem desantowym (ODS – okręt desantowy średni), przeznaczonym do transportu sprzętu bojowego i jego desantowania na wszystkich teatrach działań marynarki ZSRR z wyjątkiem Oceanu Spokojnego. Jednopokładowy okręt miał mieć zdolność pływania przy stanie morza 6 i desantowania przy stanie morza 2, a jego ładownia mogła pomieścić sprzęt wojskowy o masie 183 ton w postaci czterech czołgów ciężkich (IS-2) albo pięciu średnich (T-34/85) lub pływających (PT-76), a zamiennie także trzech haubic kalibru 122 lub 152 mm, dziewięciu samochodów ciężarowych (ZiS-151) i 19 samochodów terenowych (GAZ-69). Zamówienie na budowę jednostek projektu 770D złożono w Stoczni Północnej im. Bohaterów Westerplatte w Gdańsku, która 15 lipca 1961 roku rozpoczęła prace nad okrętem prototypowym o numerze stoczniowym 770D/1. Po wejściu do służby we Flocie Czarnomorskiej w 1962 roku otrzymał on oznaczenie SDK-22. Wkrótce w stoczni rozpoczęto budowę serii kolejnych 14 okrętów tego projektu.

Prowadzone od połowy 1963 roku intensywne testy okrętów projektu 770D, przeprowadzane zarówno przez stronę radziecką, jak i polską, zaowocowały szeregiem uwag i wniosków mających na celu ulepszenie konstrukcji. Podstawowym problemem było dostosowanie rampy wyładowczej do desantowania nowego transportera opancerzonego BTR-60P, który podczas prób opuszczania okrętu zahaczał tyłem o rampę, uszkadzając przy tym osłony śruby napędowej; zdarzały się też przypadki zawiśnięcia pojazdu na rampie, uniemożliwiającego zarówno dalszy zjazd, jak i cofnięcie do wnętrza ładowni. Doraźnym rozwiązaniem tego problemu było zamontowanie przedłużaczy rampy, jednak ostatecznie została ona przekonstruowana, co umożliwiło również desantowanie pojazdów na głęboką wodę (do 2 metrów). Okręty nowego projektu, oznaczonego 770MA, otrzymały też nowy maszt główny, dostosowany do montażu anteny radaru kierowania ogniem artyleryjskim MR-104 Ryś, oraz zmieniony kształt drugiej kondygnacji nadbudówki, z odkrytym głównym stanowiskiem dowodzenia przeniesionym nad sterówkę. Ogółem w latach 1965–1967 zbudowano 23 okręty projektu 770MA, z których 21 trafiło do marynarki wojennej ZSRR, a dwa zostały zamówione przez Polskę.

Przyszły ORP „Odra” został zbudowany w Stoczni Północnej im. Bohaterów Westerplatte w Gdańsku (numer stoczniowy 770MA/35). Stępkę okrętu położono 11 października 1965 roku, a jednostkę zwodowano 16 lipca 1966 roku. Otrzymała ona nazwę rzeki związanej z historią polskiej wojskowości – Odry. Cena okrętów bez uzbrojenia wynosiła 47–51 mln złotych.

Dane taktyczno-techniczne

Zestaw artyleryjski AK-230 eksponowany w Parku Militarnym Muzeum Wojska w Białymstoku. Przed dwulufową wieżyczką stoi manekin ubrany w polski mundur marynarza
Zestaw artyleryjski AK-230 eksponowany w Parku Militarnym Muzeum Wojska w Białymstoku

Jednostka była płaskodennym okrętem desantowym średniej wielkości. Długość całkowita wynosiła 73 metry (70 metrów między pionami), szerokość 8,62 metra, a zanurzenie od 1,02 metra na dziobie do 1,98 metra na rufie. Wykonany ze stali i całkowicie spawany kadłub jednostki miał na tępym dziobie dwuskrzydłowe, otwierane na boki wrota o wymiarach 3,7 × 3,26 metra, przez które za pomocą opuszczanej i wysuwanej rampy zjazdowej odbywał się wyładunek sprzętu wojskowego. Mechanizm otwierania wrót i opuszczania rampy napędzany był za pomocą wyciągarek elektrycznych poprzez system linowy. W przebiegającym niemal na całej długości kadłuba dnie podwójnym mieściły się zbiorniki balastowe, paliwa i wody. Większa część pokładu nie była zabudowana ze względu na znajdujące się na nim dwa przesuwne luki do ładowni, o wymiarach 15 × 2,7 metra na dziobie i 3 × 2,7 metra w części rufowej; w wolnych miejscach rozmieszczono natomiast dużą liczbę pojemników z pneumatycznymi tratwami ratunkowymi. Ładownia miała długość 41,8 metra, szerokość 5,3 metra i wysokość 3,36 metra. Na lewej burcie znajdowała się winda kotwiczna służąca do obsługi jednej kotwicy umieszczonej w kluzie. Kadłub za ładownią był podzielony na cztery przedziały wodoszczelne, przy założeniu dwuprzedziałowej niezatapialności. W pierwszym, dwukondygnacyjnym przedziale znajdowały się pomieszczenia oficerskie i podoficerskie, centrala artyleryjska, pomieszczenie z logiem, echosondą i żyroskopem oraz pomieszczenie dla żołnierzy desantu. W drugim przedziale znajdowała się siłownia okrętowa, w której oprócz silników głównych i agregatów prądotwórczych mieścił się kocioł parowy; w trzecim znajdowały się pomieszczenia załogi i żołnierzy desantu, a czwarty (skrajnik rufowy) zajmowała maszyna sterowa. Rufa zakończona była pawężą, do której zamocowano dodatkową kotwicę mogącą służyć do awaryjnego ściągnięcia jednostki z plaży w przypadku awarii systemu opartego na zbiornikach balastowych.

Na pokładzie w części rufowej znajdowała się wykonana z hydronalium nadbudówka z masztem i niewielkim, opływowym kominem, a za nią umieszczono urządzenia kotwiczne i łódź ratunkową wraz z żurawikami. Dolna kondygnacja nadbudówki mieściła barbetę stanowiska artyleryjskiego, kabiny: dowódcy i oficerską, kambuz z magazynem żywności, mesę, pomieszczenie akumulatorów, filtry powietrza, rozbieralnię, umywalnię oraz ubikacje oficerskie i załogi. Na jej drugiej kondygnacji ulokowano opancerzone główne stanowisko dowodzenia, sterówkę oraz pomieszczenia nawigacyjne i łączności, a nad sterówką umieszczono otwarte stanowisko dowodzenia z celownikami broni artyleryjskiej i rakietowej. Wyporność standardowa wynosiła 772 tony, pełna 820 ton, a maksymalna 883 tony.

Okręt napędzany był przez dwa nawrotne, 12-cylindrowe, dwusuwowe silniki wysokoprężne 40D o nominalnej mocy 1620 kW (2200 KM) przy 750 obr./min i maksymalnej 1840 kW (2500 KM) przy 760 obr./min każdy, napędzające dwie stałe śruby. Maksymalna prędkość okrętu wynosiła 18,5 węzła. Zasięg wynosił 1000 Mm przy prędkości 16 węzłów. Energię elektryczną zapewniały cztery generatory główne produkcji zakładów z Andrychowa o mocy 52 kVA każdy, składające się z samowzbudnej, synchronicznej prądnicy i silnika wysokoprężnego S324 o mocy 55 kW (75 KM) przy 1500 obr./min (nominalnie używano trzech, a czwarty pełnił funkcję awaryjnego). Autonomiczność okrętu wynosiła pięć dób.

Uzbrojenie artyleryjskie jednostki stanowił początkowo jeden podwójny zestaw armat automatycznych AK-230 kalibru 30 mm z łącznym zapasem amunicji wynoszącym 1000 nabojów, umieszczony przed nadbudówką na osi symetrii okrętu, z celownikiem elektromechanicznym Kołonka i radarem kierowania ogniem artyleryjskim MR-104 Ryś, zamontowanym między 1970 a 1971 rokiem. Oprócz tego na pokładzie głównym, po jednej na każdej burcie, zainstalowane były dwie osiemnastolufowe wyrzutnie WM-18 niekierowanych pocisków rakietowych kalibru 140,4 mm, z łącznym zapasem 180 pocisków. Pocisk odłamkowo-burzący M14-OF miał długość 1,085 metra i masę 39,6 kg, jego prędkość początkowa wynosiła 400 m/s, a zasięg sięgał 9,8 km. W 1974 roku dodano drugie stanowisko AK-230 na przedłużonej rufowej części nadbudówki, zwiększając jednocześnie zapas amunicji do 2000 naboi na stanowisko ogniowe. W latach 80. na pokładzie głównym przed nadbudówką zainstalowano dwie poczwórne wyrzutnie Fasta-4M rakiet przeciwlotniczych bardzo bliskiego zasięgu Strzała-2M, samonaprowadzających się na podczerwień (z łącznym zapasem 16 pocisków). Jednostka wyposażona była również w zrzutnie dla sześciu świec dymnych.

Wyposażenie radioelektroniczne obejmowało radar nawigacyjny Doniec, radar kierowania ogniem artyleryjskim MR-104 Ryś, system rozpoznawczy „swój” Chrom-K, radiostację UKF R-609M, nadajnik SF/KF Jorsz-R, dwa odbiorniki Wołna-K, żyrokompas Kurs-4, kompas magnetyczny YKP-M3, kompas namiarowy YKP-M1, echosondę NEŁ-5, log MGŁ-25, pracujący w podczerwieni system pływania zespołowego Chmiel oraz rozgłośnię okrętową Kasztan.

Ładownia jednostki mogła wariantowo pomieścić:

Oprócz sprzętu okręt mógł przewozić od 20 do 200 żołnierzy desantu, z których 31 miało zapewnione miejsca sypialne.

Załoga okrętu składała się z 42 osób – 4 oficerów, 14 podoficerów i 24 marynarzy.

Służba

Okręt został przekazany Marynarce Wojennej 30 listopada 1966 roku. 8 stycznia 1967 roku odbyła się uroczystość wcielenia do służby ORP „Odra” wraz z siostrzanym ORP „Nysa”. Jednostka otrzymała numer burtowy 888. Pierwszym dowódcą „Odry” został por. mar. Michał Kaczewski. W momencie wejścia do służby jednostka nie miała zamontowanego stanowiska armat AK-230 ani radaru kierowania ogniem MR-104 Ryś. ORP „Odra” wszedł w skład 1. dywizjonu 2 Brygady Okrętów Desantowych 8 Flotylli Obrony Wybrzeża w Świnoujściu. Okręt przydzielono do III grupy 1. dywizjonu, wraz z „Notecią” (okrętem grupowym), „Wartą” i „Nysą”.

Podczas służby jednostka wraz z siostrzanymi okrętami desantowymi brała udział w wielu ćwiczeniach polskich sił desantowych oraz manewrach flot sojuszniczych. Przykładowo tylko w 1967 roku odbyły się cztery poważne ćwiczenia sił desantowych (sztabowe, Lato-67, Neptun-67 i Wrzesień-67).

Między lipcem 1970 roku a grudniem 1971 roku w Stoczni Marynarki Wojennej w Gdyni na okręcie zainstalowano stanowisko AK-230 wraz z celownikiem Kołonka i radarem MR-104 Ryś. Pomiędzy 1972 a 1977 rokiem wymieniono także radar Doniec na polski TRN-823, a system rozpoznawczy „swój” Chrom-K zastąpiono systemem „swój-obcy” Nichrom-RR. W 1974 roku w macierzystej stoczni przeprowadzono modernizację uzbrojenia okrętu: wzmocniono uzbrojenie artyleryjskie, dodając drugie stanowisko AK-230 na przedłużonej rufowej części nadbudówki i zwiększając zapas amunicji do 2000 naboi na stanowisko ogniowe.

W maju 1975 roku, w związku z wprowadzeniem przez MW systemu zmiennych numerów burtowych, numer jednostki zmieniono na 821. W połowie 1976 roku dokonano kolejnej zmiany numeru burtowego, tym razem na 843. Do pierwotnego stałego numeru burtowego (888) okręt powrócił w połowie 1978 roku.

W trakcie służby okręt przystosowano do wykonywania podczas desantu przejść w polach minowych z użyciem ładunków wydłużonych ŁWD-100/5000 Sosna, których dziewięć sztuk można było przewozić na dziobie. W latach 80. wzmocniono uzbrojenie przeciwlotnicze okrętu, instalując na pokładzie głównym przed nadbudówką dwie poczwórne wyrzutnie Fasta-4M rakiet przeciwlotniczych Strzała-2M (z łącznym zapasem 16 pocisków). 1 marca 1983 roku okręt z delegacją 8 FOW gościł w Peenemünde.

W związku z przemianami politycznymi w Polsce i zakończeniem zimnej wojny na przełomie lat 80. i 90. XX wieku polskie władze, dążąc do poprawy stosunków politycznych z NATO, podjęły decyzję o likwidacji sił desantowych, z punktu widzenia Zachodu wciąż stanowiących zagrożenie dla Danii. W rezultacie między 1989 a 1991 rokiem skreślono z listy floty 20 z 22 okrętów desantowych należących do 2 Brygady. Wśród nich znalazł się ORP „Odra”, wycofany ze służby 1 września 1990 roku, po ponad 23 latach eksploatacji.

Dowódcy okrętu

Uwagi

  1. ↑ Rochowicz 2018b ↓, s. 29 podaje, że wyporność standardowa wynosiła 750 ton, pełna 800 ton, a maksymalna 857 ton.
  2. ↑ Pietlewannyj 2009 ↓, s. 145 podaje, że zasięg wynosił 1800 Mm przy prędkości 16 węzłów, zaś Rochowicz 2018b ↓, s. 29 podaje zasięg 1400 Mm nie określając prędkości.
  3. 1 2 Gogin 2026 ↓ i Pietlewannyj 2009 ↓, s. 145 podają, że na okręcie zamontowano jedną wyrzutnię Fasta-4M z zapasem ośmiu pocisków Strzała-2M.
  4. ↑ Rochowicz 2018b ↓, s. 29 podaje, że załoga okrętu liczyła 38 osób.
  5. ↑ Identycznie podają Koszela 2017 ↓, s. 114, Ciślak 1998 ↓, s. 66 i Rochowicz 2018b ↓, s. 28. Natomiast Serafin 2008 ↓, s. 84 i Ciślak 1995 ↓, s. 276 podają, że pierwsze podniesienie bandery na OORP „Odra” i „Nysa” odbyło się 24 grudnia 1966 roku.

Przypisy

  1. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 2, 40–41.
  2. ↑ Ciślak 1998 ↓, s. 57.
  3. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 16.
  4. 1 2 Rochowicz 2018a ↓, s. 21.
  5. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 16–17.
  6. ↑ Rochowicz 2018b ↓, s. 24.
  7. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 17.
  8. 1 2 3 Rochowicz 2018a ↓, s. 22.
  9. 1 2 3 4 Nowak 2020 ↓, s. 18.
  10. ↑ Rochowicz 2018a ↓, s. 22, 26.
  11. 1 2 3 Ciślak 1995 ↓, s. 108.
  12. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 19.
  13. ↑ Rochowicz 2018a ↓, s. 23.
  14. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 21.
  15. 1 2 Rochowicz 2018a ↓, s. 24.
  16. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 21–22.
  17. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 23.
  18. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 22.
  19. ↑ Rochowicz 2018a ↓, s. 25.
  20. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Koszela 2017 ↓, s. 114.
  21. 1 2 3 4 5 6 Nowak 2020 ↓, s. 51.
  22. ↑ Sołkiewicz 2018 ↓, s. 499.
  23. 1 2 3 4 5 Rochowicz 2018b ↓, s. 30.
  24. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 27.
  25. 1 2 Rochowicz 2018b ↓, s. 28.
  26. 1 2 3 4 5 6 7 Ciślak 1998 ↓, s. 67.
  27. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 27, 29, 31.
  28. 1 2 3 4 Rochowicz 2018b ↓, s. 29.
  29. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 27, 31, 35.
  30. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 31.
  31. 1 2 Nowak 2020 ↓, s. 35.
  32. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 18, 33.
  33. 1 2 3 Nowak 2020 ↓, s. 33.
  34. 1 2 Ciślak 1998 ↓, s. 63.
  35. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 27, 32–33.
  36. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 32–33.
  37. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Nowak 2020 ↓, s. 53.
  38. 1 2 Nowak 2020 ↓, s. 33, 53.
  39. ↑ Ciślak 1998 ↓, s. 60, 67.
  40. ↑ Rochowicz 2018b ↓, s. 29, 31.
  41. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 33–34.
  42. 1 2 3 4 5 Nowak 2020 ↓, s. 36.
  43. 1 2 Rochowicz 2018b ↓, s. 29, 32.
  44. 1 2 Ciślak 1998 ↓, s. 61.
  45. ↑ Ciślak 1998 ↓, s. 60.
  46. 1 2 3 4 Ciślak 1998 ↓, s. 66.
  47. ↑ Królikowski i Wierzykowski 2019 ↓, s. 128.
  48. ↑ Rochowicz 2018b ↓, s. 26, 30.
  49. ↑ Sołkiewicz 2018 ↓, s. 499–500.
  50. ↑ Sołkiewicz 2018 ↓, s. 501.
  51. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 42.
  52. ↑ Rochowicz 2018b ↓, s. 31–32.
  53. ↑ Rochowicz 2018b ↓, s. 32–33.
  54. 1 2 Rochowicz 2020 ↓, s. 64.
  55. ↑ Rochowicz 2020 ↓, s. 67.
  56. ↑ Ciślak 1998 ↓, s. 62.
  57. ↑ Serafin 2008 ↓, s. 117.
  58. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 43.
  59. ↑ Ciślak 1995 ↓, s. 109–110.
  60. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 43–44.
  61. ↑ Ciślak 1995 ↓, s. 110.
  62. ↑ Królikowski i Wierzykowski 2019 ↓, s. 116.
  63. 1 2 3 Sołkiewicz 2018 ↓, s. 548.
  64. ↑ Królikowski i Wierzykowski 2019 ↓, s. 279.
  65. ↑ Królikowski i Wierzykowski 2019 ↓, s. 195.
  66. 1 2 3 4 5 6 Sołkiewicz 2018 ↓, s. 549.
  67. 1 2 3 Królikowski i Wierzykowski 2019 ↓, s. 170.
  68. 1 2 Królikowski i Wierzykowski 2019 ↓, s. 242.
  69. ↑ Królikowski i Wierzykowski 2019 ↓, s. 237.

Bibliografia