ORP San

ORP San
Ilustracja
ORP „San” w latach 60. XX wieku
Klasa

okręt desantowy

Projekt

770D

Oznaczenie NATO

Polnocny-A

Historia
Stocznia

Stocznia Północna im. Bohaterów Westerplatte, Gdańsk Polska

Położenie stępki

9 maja 1963

Wodowanie

30 kwietnia 1964

 Marynarka Wojenna (PRL)
Nazwa

ORP „San”

Wejście do służby

2 sierpnia 1964

Wycofanie ze służby

25 kwietnia 1990

Dane taktyczno-techniczne
Wyporność

standardowa: 704 tony
pełna: 751 ton

Długość

całkowita: 73 metry

Szerokość

8,62 metra

Zanurzenie

0,9–1,85 metra

Napęd
2 silniki wysokoprężne 40D o łącznej mocy 3240 kW (4400 KM)
2 śruby
Prędkość

18,5 węzła

Zasięg

1000 Mm przy prędkości 16 węzłów

Sensory
radar Doniec
radar kierowania ogniem artylerii MR-104 Ryś
system rozpoznawczy „swój” Chrom-K
Uzbrojenie
2–4 działka plot 30 mm AK-230 (1–2 × II)
2 wyrzutnie niekierowanych pocisków rakietowych kal. 140 mm (2 × XVIII)
Załoga

42

Multimedia w Wikimedia Commons

ORP San – polski średni okręt desantowy (ODS) z okresu zimnej wojny, jedna z dziewięciu zbudowanych dla Polski jednostek projektu 770D. Okręt mierzył 73 metry długości, 8,62 metra szerokości i miał zanurzenie od 0,9 do 1,85 metra, a jego wyporność pełna wynosiła 751 ton. Uzbrojony był w podwójny zestaw armat automatycznych AK-230 kalibru 30 mm oraz dwie wyrzutnie niekierowanych pocisków rakietowych kalibru 140 mm i mógł przewozić maksymalnie pięć czołgów T-54 lub PT-76.

Okręt został zwodowany 30 kwietnia 1964 roku w Stoczni Północnej im. Bohaterów Westerplatte w Gdańsku, a do służby w Marynarce Wojennej wcielono go 2 sierpnia 1964 roku. Intensywnie eksploatowana jednostka, oznaczona numerami taktycznymi 894, 827 i 849, większość okresu służby spędziła w 2 Brygadzie Okrętów Desantowych 8 Flotylli Obrony Wybrzeża w Świnoujściu. ORP „San” został skreślony z listy floty po ponad 25-letniej służbie w kwietniu 1990 roku.

Projekt i budowa

Głównym zadaniem polskiej Marynarki Wojennej przydzielonym przez ZSRR w ramach istniejącego od 1955 roku Układu Warszawskiego w planowanych działaniach ofensywnych przeciwko NATO był współudział w operacji desantowej na Półwysep Jutlandzki, co umożliwiłoby opanowanie Cieśnin Duńskich i wyjście na Morze Północne. Wobec braku w polskiej Marynarce Wojennej nowoczesnych środków desantowych, w 1957 roku w gdańskim Centralnym Biurze Konstrukcji Okrętowych nr 2 (CBKO-2) rozpoczęto prace nad projektem okrętu desantowego, noszącym numer 765 i nazwę kodową Orkan. W 1959 roku Polska dostała od ZSRR wytyczne i wymagania do zbudowania średniego okrętu desantowego na potrzeby jego marynarki, znacznie różniące się od polskiego projektu, nad którym prace zostały przerwane. Pierwszy wariant nowego, dostosowanego do radzieckich wymagań projektu o numerze 770 został opracowany pod kierunkiem mgr. inż. Stanisława Wojnowskiego w czerwcu 1960 roku, jednak zarówno ten, jak i dwa następne nie uzyskały akceptacji; dopiero czwarty, o symbolu 770D został przyjęty przez stronę radziecką do realizacji. Jednostka miała być średniej wielkości okrętem desantowym (ODS – okręt desantowy średni) przeznaczonym do transportu sprzętu bojowego i jego desantowania w rejonach obejmujących wszystkie teatry działań marynarki ZSRR z wyjątkiem Oceanu Spokojnego. Jednopokładowy okręt miał mieć zdolność pływania przy stanie morza 6 i desantowania przy stanie morza 2, a jego ładownia mogła zmieścić sprzęt wojskowy o masie 183 ton w postaci czterech czołgów ciężkich (IS-2) albo pięciu średnich (T-34/85) lub pływających (PT-76), a zamiennie także trzech haubic kalibru 122 lub 152 mm, dziewięciu samochodów ciężarowych (ZiS-151) i 19 samochodów terenowych (GAZ-69). Zamówienie na budowę jednostek projektu 770D zostało złożone w Stoczni Północnej im. Bohaterów Westerplatte w Gdańsku, która 15 lipca 1961 roku rozpoczęła prace nad okrętem prototypowym o numerze stoczniowym 770D/1. Po wejściu do służby we Flocie Czarnomorskiej w 1962 roku otrzymał oznaczenie SDK-22. Wkrótce w stoczni rozpoczęto budowę serii kolejnych 14 okrętów, z których dziewięć miało trafić pod polską banderę (jednostki z numerami stoczniowymi 770D/5, 6, 7, 10, 11, 12, 13, 14 i 15).

Przyszły ORP „San” zbudowany został w Stoczni Północnej im. Bohaterów Westerplatte w Gdańsku (numer stoczniowy 770D/10). Stępkę okrętu położono 9 maja 1963 roku, a zwodowany został 30 kwietnia 1964 roku. Jednostka otrzymała nazwę rzeki związanej z historią polskiej wojskowości – Sanu. Cena okrętu bez uzbrojenia wynosiła około 58 mln złotych.

Dane taktyczno-techniczne

Zestaw artyleryjski AK-230 eksponowany w Parku Militarnym Muzeum Wojska w Białymstoku

Jednostka była płaskodennym okrętem desantowym średniej wielkości. Długość całkowita wynosiła 73 metry (70 metrów między pionami), szerokość 8,62 metra i zanurzenie od 0,9 metra na dziobie do 1,85 metra na rufie. Wykonany ze stali, całkowicie spawany kadłub jednostki miał na tępym dziobie dwuskrzydłowe, otwierane na boki wrota o wymiarach 3,7 × 3,26 metra, przez które za pomocą opuszczanej i wysuwanej rampy zjazdowej odbywał się wyładunek sprzętu wojskowego. Mechanizm otwierania wrót i opuszczania rampy napędzany był za pomocą wyciągarek elektrycznych poprzez system linowy. W przebiegającym niemal na całej długości kadłuba dnie podwójnym mieściły się zbiorniki balastowe, paliwa i wody. Większa część pokładu nie miała zabudowy z powodu znajdujących się na nim dwóch przesuwnych luków do ładowni, o wymiarach 15 × 2,7 metra na dziobie i 3 × 2,7 metra w części rufowej, lecz w wolnych miejscach znajdowała się duża liczba pojemników zawierających pneumatyczne tratwy ratunkowe. Ładownia miała długość 41,8 metra, szerokość 5,3 metra i wysokość 3,36 metra. Na lewej burcie znajdowała się winda kotwiczna służąca do obsługi jednej, umieszczonej w kluzie kotwicy. Kadłub za ładownią podzielony był na cztery przedziały wodoszczelne, przy założeniu dwuprzedziałowej niezatapialności. W pierwszym, dwukondygnacyjnym przedziale znajdowały się pomieszczenia oficerskie i podoficerskie, centrala artyleryjska, pomieszczenie z logiem, echosondą i żyroskopem oraz pomieszczenie dla żołnierzy desantu. W drugim przedziale znajdowała się siłownia okrętowa, w której oprócz silników głównych i agregatów prądotwórczych znajdował się kocioł parowy; w trzecim pomieszczenia załogi i żołnierzy desantu, a czwarty (skrajnik rufowy), zajmowała maszyna sterowa. Rufa zakończona była pawężą, do której zamocowano dodatkową kotwicę mogącą służyć do awaryjnego ściągnięcia jednostki z plaży, gdyby zawiódł system oparty na zbiornikach balastowych.

Na pokładzie w części rufowej znajdowała się wykonana z hydronalium nadbudówka z masztem i niewielkim, opływowym kominem, a za nią umiejscowiono urządzenia kotwiczne i łódź ratunkową wraz z żurawikami. Dolna kondygnacja nadbudówki mieściła barbetę dla stanowiska artyleryjskiego, kabiny dowódcy i oficerską, kambuz z magazynem żywności, mesę, pomieszczenie akumulatorów, filtry powietrza, rozbieralnię, umywalnię oraz ubikacje oficerskie i załogi. Na jej drugiej kondygnacji ulokowano opancerzone główne stanowisko dowodzenia, sterówkę oraz pomieszczenia nawigacyjne i łączności, a powyżej umieszczono otwarte, obrotowe stanowisko dowodzenia z celownikami broni artyleryjskiej i rakietowej. Wyporność standardowa wynosiła 704 tony, pełna 751 ton, a maksymalna 771 ton.

Okręt napędzany był przez dwa nawrotne, 12-cylindrowe dwusuwowe silniki wysokoprężne 40D o nominalnej mocy 1620 kW (2200 KM) przy 750 obr./min i maksymalnej 1840 kW (2500 KM) przy 760 obr./min każdy, poruszające dwie stałe śruby. Maksymalna prędkość okrętu wynosiła 18,5 węzła. Zasięg wynosił 1000 Mm przy prędkości 16 węzłów. Energię elektryczną zapewniały cztery generatory główne produkcji zakładów z Andrychowa o mocy 52 kVA każdy, składające się z samowzbudnej, synchronicznej prądnicy i silnika wysokoprężnego S324 o mocy 55 kW (75 KM) przy 1500 obr./min (nominalnie używane były trzy, a czwarty był awaryjny). Autonomiczność okrętu wynosiła pięć dób.

Uzbrojenie artyleryjskie jednostki stanowił początkowo jeden podwójny zestaw armat automatycznych AK-230 kalibru 30 mm z łącznym zapasem amunicji wynoszącym 1000 nabojów, umieszczony przed nadbudówką na osi symetrii okrętu, z celownikiem elektromechanicznym Kołonka. Został on jednak zamontowany dopiero w latach 1970–1971, a przed tą datą okręt oczekiwał na uzbrojenie. Oprócz tego na pokładzie głównym na każdej burcie zainstalowane były dwie osiemnastolufowe wyrzutnie WM-18 niekierowanych pocisków rakietowych kalibru 140,4 mm, z łącznym zapasem 180 pocisków. Pocisk odłamkowo-burzący M14-OF miał długość 1,085 metra i masę 39,6 kg, jego prędkość początkowa wynosiła 400 m/s, a zasięg sięgał 9,8 km. W 1975 roku dodano drugie stanowisko AK-230 na przedłużonej rufowej części nadbudówki, podwajając też zapas amunicji do 2000 naboi na stanowisko ogniowe. W latach 1981–1982 zainstalowano na pokładzie głównym przed nadbudówką dwie poczwórne wyrzutnie Fasta-4M rakiet przeciwlotniczych bardzo bliskiego zasięgu samonaprowadzających się na podczerwień Strzała-2M (z łącznym zapasem 16 pocisków). Jednostka wyposażona była też w zrzutnie dla sześciu świec dymnych.

Wyposażenie radioelektroniczne obejmowało radar nawigacyjny Doniec, radar kierowania ogniem artyleryjskim MR-104 Ryś, system rozpoznawczy „swój” Chrom-K, radiostację UKF R-609M, nadajnik SF/KF Jorsz-R, dwa odbiorniki Wołna-K, żyrokompas Kurs-4, kompas magnetyczny YKP-M3, kompas namiarowy YKP-M1, echosondę NEŁ-5, log MGŁ-25, pracujący w podczerwieni system pływania zespołowego Chmiel i rozgłośnię okrętową Kasztan.

Ładownia jednostki mogła wariantowo pomieścić:

Oprócz sprzętu okręt mógł przewozić od 20 do 200 żołnierzy desantu, a 21 z nich miało zapewnione miejsca sypialne.

Załoga okrętu składała się z 42 osób – 4 oficerów, 14 podoficerów i 24 marynarzy.

Służba

Polskie okręty desantowe proj. 770D podczas ćwiczeń

Okręt został przekazany Marynarce Wojennej 20 lipca 1964 roku. 2 sierpnia 1964 roku w porcie wojennym Świnoujście odbyła się uroczystość wcielenia do służby ORP „San”, z przydziałem do miejscowej Flotylli Okrętów Desantowych, na mocy rozkazu dowódcy MW numer 051/org. z 27 lipca tego roku. Jednostka otrzymała numer burtowy 894. Pierwszym dowódcą „Sanu” został por. mar. Stanisław Karpiński. W momencie wejścia do służby jednostka nie miała zamontowanego stanowiska armat AK-230 ani radaru kierowania ogniem MR-104 „Ryś”. 12 stycznia 1965 roku na mocy rozkazu dowódcy MW nr 03/org. Flotylla Okrętów Desantowych została rozformowana, a na jej miejsce utworzono 2 Brygadę Okrętów Desantowych. OORP „San”, „Bug”, „Narew” i „Oka” weszły wówczas w skład 1. dywizjonu okrętów desantowych Brygady. 31 maja 1965 roku 2 Brygada Okrętów Desantowych znalazła się w nowo utworzonej 8 Flotylli Obrony Wybrzeża w Świnoujściu.

Podczas służby jednostka wraz z siostrzanymi okrętami desantowymi brała udział w wielu ćwiczeniach polskich sił desantowych oraz manewrach flot sojuszniczych. Przykładowo tylko w 1967 roku odbyły się cztery poważne ćwiczenia sił desantowych (sztabowe, Lato-67, Neptun-67 i Wrzesień-67).

Między lipcem 1970 roku a grudniem 1971 roku w Stoczni Marynarki Wojennej w Gdyni na okręcie zainstalowano stanowisko artyleryjskie AK-230 wraz z celownikiem Kołonka i radarem MR-104 Ryś, co wiązało się z wymianą masztu kratownicowego na słupowy (znalazła się na nim antena radaru). W 1975 roku w Zakładach Remontowych Marynarki Wojennej dokonano wzmocnienia uzbrojenia artyleryjskiego okrętu, dodając drugie stanowisko AK-230 na przedłużonej rufowej części nadbudówki i podwajając zapas amunicji do 2000 nabojów na stanowisko ogniowe. Pomiędzy 1972 a 1977 rokiem wymieniono radar Doniec na polski TRN-823 i zamiast systemu rozpoznawczego „swój” Chrom-K zamontowano system „swój-obcy” Nichrom-RR.

W maju 1975 roku, w związku z wprowadzeniem przez MW systemu zmiennych numerów burtowych, jednostce zmieniono numer na 827. W czerwcu okręt uczestniczył w dużych ćwiczeniach MW o kryptonimie Posejdon-75. W połowie 1976 roku dokonano kolejnej zmiany numeru burtowego na 849. Do pierwotnego stałego numeru burtowego (894) okręt powrócił w połowie 1978 roku.

W latach 1981–1982 wzmocniono uzbrojenie przeciwlotnicze okrętu, instalując na pokładzie głównym przed nadbudówką dwie poczwórne wyrzutnie Fasta-4M rakiet przeciwlotniczych Strzała-2M (z łącznym zapasem 16 pocisków). W trakcie służby okręt został też przystosowany do wykonywania podczas desantu przejść w polach minowych z użyciem ładunków wydłużonych ŁWD-100/5000 Sosna, które można było w liczbie dziewięciu sztuk przewozić na dziobie. W dniach 4–26 maja 1983 roku okręt wziął udział w wielkich ćwiczeniach sił Marynarki Wojennej o kryptonimie Reda-83.

W związku z przemianami politycznymi w Polsce i zakończeniem zimnej wojny, na przełomie lat 80. i 90. XX wieku, starając się o poprawę stosunków politycznych z NATO, polskie władze podjęły decyzję o likwidacji sił desantowych, z punktu widzenia Zachodu wciąż zagrażających Danii. W rezultacie między 1989 a 1991 rokiem skreślono z listy floty 20 z 22 okrętów desantowych należących do 2 Brygady. Wśród nich znalazł się ORP „San”, wycofany ze służby po ponad 25-letnim okresie eksploatacji 25 kwietnia 1990 roku.

Dowódcy okrętu

Uwagi

  1. ↑ Rochowicz 2018b ↓, s. 29 podaje, że prędkość maksymalna wynosiła 19,4 węzła, a ekonomiczna 16 węzłów.
  2. ↑ Pietlewannyj 2009 ↓, s. 145 podaje, że zasięg wynosił 1800 Mm przy prędkości 16 węzłów, zaś Rochowicz 2018b ↓, s. 29 podaje zasięg 2200 Mm nie określając prędkości.
  3. ↑ Rochowicz 2018b ↓, s. 29 podaje, że na okręcie znajdowały się trzy agregaty prądotwórcze Ruston(inne języki) 69DZ o mocy 60 kVA i jeden agregat postojowy o mocy 27 kVA.
  4. 1 2 Gogin 2025 ↓ i Pietlewannyj 2009 ↓, s. 145 podają, że na okręcie zamontowano jedną wyrzutnię Fasta-4M z zapasem ośmiu pocisków Strzała-2M.
  5. ↑ Rochowicz 2018b ↓, s. 29 podaje, że załoga okrętu liczyła 38 osób.

Przypisy

  1. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 2, 40–41.
  2. ↑ Ciślak 1998 ↓, s. 57.
  3. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 16.
  4. 1 2 Rochowicz 2018a ↓, s. 21.
  5. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 16–17.
  6. ↑ Rochowicz 2018b ↓, s. 24.
  7. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 17.
  8. 1 2 Rochowicz 2018a ↓, s. 22.
  9. 1 2 3 4 Nowak 2020 ↓, s. 18.
  10. ↑ Rochowicz 2018a ↓, s. 22, 26.
  11. 1 2 3 Ciślak 1995 ↓, s. 108.
  12. 1 2 3 4 5 6 Koszela 2017 ↓, s. 56.
  13. 1 2 3 4 5 Nowak 2020 ↓, s. 51.
  14. ↑ Sołkiewicz 2018 ↓, s. 499.
  15. 1 2 3 4 5 Rochowicz 2018b ↓, s. 30.
  16. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 27.
  17. 1 2 Rochowicz 2018b ↓, s. 28.
  18. 1 2 3 4 5 6 7 Ciślak 1998 ↓, s. 67.
  19. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 27, 29, 31.
  20. 1 2 3 4 5 Rochowicz 2018b ↓, s. 29.
  21. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 27, 31, 35.
  22. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 31.
  23. 1 2 Nowak 2020 ↓, s. 35.
  24. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 18, 33.
  25. 1 2 3 Nowak 2020 ↓, s. 33.
  26. 1 2 Ciślak 1998 ↓, s. 63.
  27. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 27, 32–33.
  28. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 32–33.
  29. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Nowak 2020 ↓, s. 52.
  30. 1 2 Nowak 2020 ↓, s. 33, 52.
  31. ↑ Ciślak 1998 ↓, s. 60, 67.
  32. 1 2 Rochowicz 2018b ↓, s. 31–32.
  33. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 33–34.
  34. 1 2 3 4 5 Nowak 2020 ↓, s. 36.
  35. 1 2 Rochowicz 2018b ↓, s. 29, 32.
  36. 1 2 Ciślak 1998 ↓, s. 61.
  37. ↑ Ciślak 1998 ↓, s. 60.
  38. 1 2 3 4 Ciślak 1998 ↓, s. 66.
  39. ↑ Pietlewannyj 2009 ↓, s. 144.
  40. ↑ Serafin 2008 ↓, s. 75.
  41. ↑ Rochowicz 2001 ↓, s. 38.
  42. ↑ Rochowicz 2018b ↓, s. 26, 30.
  43. 1 2 Serafin 2008 ↓, s. 77.
  44. ↑ Ciślak 1995 ↓, s. 109.
  45. ↑ Ciesielski, Pater i Przybylski 1992 ↓, s. 274.
  46. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 39.
  47. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 42.
  48. ↑ Rochowicz 2018b ↓, s. 32–33.
  49. 1 2 Rochowicz 2020b ↓, s. 64.
  50. ↑ Rochowicz 2021 ↓, s. 29.
  51. ↑ Rochowicz 2020b ↓, s. 67.
  52. ↑ Ciślak 1998 ↓, s. 62.
  53. ↑ Rochowicz 2020a ↓, s. 45-46.
  54. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 43.
  55. ↑ Ciślak 1995 ↓, s. 109–110.
  56. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 43–44.
  57. ↑ Ciślak 1995 ↓, s. 110.
  58. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Sołkiewicz 2018 ↓, s. 547.
  59. ↑ Królikowski i Wierzykowski 2019 ↓, s. 136.
  60. ↑ Królikowski i Wierzykowski 2019 ↓, s. 151.
  61. ↑ Królikowski i Wierzykowski 2019 ↓, s. 356.
  62. ↑ Królikowski i Wierzykowski 2019 ↓, s. 128.
  63. ↑ Królikowski i Wierzykowski 2019 ↓, s. 135.
  64. ↑ Królikowski i Wierzykowski 2019 ↓, s. 371.
  65. ↑ Królikowski i Wierzykowski 2019 ↓, s. 263.
  66. ↑ Królikowski i Wierzykowski 2019 ↓, s. 380.
  67. ↑ Królikowski i Wierzykowski 2019 ↓, s. 367.

Bibliografia