ORP Pilica

ORP Pilica
Ilustracja
Siostrzany okręt desantowy ORP „San” w latach 60. XX wieku
Klasa

okręt desantowy

Projekt

770D

Oznaczenie NATO

Polnocny-A

Historia
Stocznia

Stocznia Północna im. Bohaterów Westerplatte, Gdańsk Polska

Położenie stępki

14 sierpnia 1963

Wodowanie

15 października 1964

 Marynarka Wojenna (PRL)
Nazwa

ORP „Pilica”

Wejście do służby

11 kwietnia 1965

Wycofanie ze służby

20 stycznia 1991

Los okrętu

złomowany

Dane taktyczno-techniczne
Wyporność

standardowa: 704 tony
pełna: 751 ton

Długość

całkowita: 73 metry

Szerokość

8,62 metra

Zanurzenie

0,9–1,85 metra

Napęd
2 silniki wysokoprężne 40D o łącznej mocy 3240 kW (4400 KM)
2 śruby
Prędkość

18,5 węzła

Zasięg

1000 Mm przy prędkości 16 węzłów

Sensory
radar Doniec
radar kierowania ogniem artylerii MR-104 Ryś
system rozpoznawczy „swój” Chrom-K
Uzbrojenie
2–4 działka plot 30 mm AK-230 (1–2 × II)
2 wyrzutnie niekierowanych pocisków rakietowych kal. 140 mm (2 × XVIII)
Załoga

42

ORP Pilica – polski średni okręt desantowy (ODS) z okresu zimnej wojny, jedna z dziewięciu zbudowanych dla Polski jednostek projektu 770D. Okręt mierzył 73 metry długości, 8,62 metra szerokości i miał zanurzenie od 0,9 do 1,85 metra, a jego wyporność pełna wynosiła 751 ton. Uzbrojony był w podwójny zestaw armat automatycznych AK-230 kalibru 30 mm oraz dwie wyrzutnie niekierowanych pocisków rakietowych kalibru 140 mm i mógł przewozić maksymalnie pięć czołgów T-54 lub PT-76.

Okręt został zwodowany 15 października 1964 roku w Stoczni Północnej im. Bohaterów Westerplatte w Gdańsku, a do służby w Marynarce Wojennej wcielono go 11 kwietnia 1965 roku. Intensywnie eksploatowana jednostka, oznaczona numerami taktycznymi 896, 829 i 851, służyła w 2 Brygadzie Okrętów Desantowych 8 Flotylli Obrony Wybrzeża w Świnoujściu. ORP „Pilica” został skreślony z listy floty po ponad 25-letniej służbie w styczniu 1991 roku.

Projekt i budowa

Głównym zadaniem polskiej Marynarki Wojennej przydzielonym przez ZSRR w ramach istniejącego od 1955 roku Układu Warszawskiego w planowanych działaniach ofensywnych przeciwko NATO był współudział w operacji desantowej na Półwysep Jutlandzki, co umożliwiłoby opanowanie Cieśnin Duńskich i wyjście na Morze Północne. Wobec braku w polskiej Marynarce Wojennej nowoczesnych środków desantowych w 1957 roku w gdańskim Centralnym Biurze Konstrukcji Okrętowych nr 2 (CBKO-2) rozpoczęto prace nad projektem okrętu desantowego, noszącym numer 765 i nazwę kodową Orkan. W 1959 roku Polska dostała od ZSRR wytyczne i wymagania do zbudowania średniego okrętu desantowego na potrzeby jego marynarki, znacznie różniące się od polskiego projektu, nad którym prace zostały przerwane. Pierwszy wariant nowego, dostosowanego do radzieckich wymagań projektu o numerze 770 został opracowany pod kierunkiem mgr. inż. Stanisława Wojnowskiego w czerwcu 1960 roku, jednak zarówno ten, jak i dwa następne nie uzyskały akceptacji; dopiero czwarty, o symbolu 770D został przyjęty przez stronę radziecką do realizacji. Jednostka miała być średniej wielkości okrętem desantowym (ODS – okręt desantowy średni) przeznaczonym do transportu sprzętu bojowego i jego desantowania w rejonach obejmujących wszystkie teatry działań marynarki ZSRR z wyjątkiem Oceanu Spokojnego. Jednopokładowy okręt miał mieć zdolność pływania przy stanie morza 6 i desantowania przy stanie morza 2, a jego ładownia mogła zmieścić sprzęt wojskowy o masie 183 ton w postaci czterech czołgów ciężkich (IS-2) albo pięciu średnich (T-34/85) lub pływających (PT-76), a zamiennie także trzech haubic kalibru 122 lub 152 mm, dziewięciu samochodów ciężarowych (ZiS-151) i 19 samochodów terenowych (GAZ-69). Zamówienie na budowę jednostek projektu 770D zostało złożone w Stoczni Północnej im. Bohaterów Westerplatte w Gdańsku, która 15 lipca 1961 roku rozpoczęła prace nad okrętem prototypowym o numerze stoczniowym 770D/1. Po wejściu do służby we Flocie Czarnomorskiej w 1962 roku otrzymał oznaczenie SDK-22. Wkrótce w stoczni rozpoczęto budowę serii kolejnych 14 okrętów, z których dziewięć miało trafić pod polską banderę (jednostki z numerami stoczniowymi 770D/5, 6, 7, 10, 11, 12, 13, 14 i 15).

Przyszły ORP „Pilica” zbudowany został w Stoczni Północnej im. Bohaterów Westerplatte w Gdańsku (numer stoczniowy 770D/12). Stępkę okrętu położono 14 sierpnia 1963 roku, a zwodowany został 15 października 1964 roku. Jednostka otrzymała nazwę rzeki związanej z historią polskiej wojskowości – Pilicy. Cena okrętu bez uzbrojenia wynosiła około 58 mln złotych.

Dane taktyczno-techniczne

Zestaw artyleryjski AK-230 eksponowany w Parku Militarnym Muzeum Wojska w Białymstoku

Jednostka była płaskodennym okrętem desantowym średniej wielkości. Długość całkowita wynosiła 73 metry (70 metrów między pionami), szerokość 8,62 metra i zanurzenie od 0,9 metra na dziobie do 1,85 metra na rufie. Wykonany ze stali, całkowicie spawany kadłub jednostki miał na tępym dziobie dwuskrzydłowe, otwierane na boki wrota o wymiarach 3,7 × 3,26 metra, przez które za pomocą opuszczanej i wysuwanej rampy zjazdowej odbywał się wyładunek sprzętu wojskowego. Mechanizm otwierania wrót i opuszczania rampy napędzany był za pomocą wyciągarek elektrycznych poprzez system linowy. W przebiegającym niemal na całej długości kadłuba dnie podwójnym mieściły się zbiorniki balastowe, paliwa i wody. Większa część pokładu nie miała zabudowy z powodu znajdujących się na nim dwóch przesuwnych luków do ładowni, o wymiarach 15 × 2,7 metra na dziobie i 3 × 2,7 metra w części rufowej, lecz w wolnych miejscach znajdowała się duża liczba pojemników zawierających pneumatyczne tratwy ratunkowe. Ładownia miała długość 41,8 metra, szerokość 5,3 metra i wysokość 3,36 metra. Na lewej burcie znajdowała się winda kotwiczna służąca do obsługi jednej, umieszczonej w kluzie kotwicy. Kadłub za ładownią podzielony był na cztery przedziały wodoszczelne, przy założeniu dwuprzedziałowej niezatapialności. W pierwszym, dwukondygnacyjnym przedziale znajdowały się pomieszczenia oficerskie i podoficerskie, centrala artyleryjska, pomieszczenie z logiem, echosondą i żyroskopem oraz pomieszczenie dla żołnierzy desantu. W drugim przedziale znajdowała się siłownia okrętowa, w której oprócz silników głównych i agregatów prądotwórczych znajdował się kocioł parowy; w trzecim pomieszczenia załogi i żołnierzy desantu, a czwarty (skrajnik rufowy), zajmowała maszyna sterowa. Rufa zakończona była pawężą, do której zamocowano dodatkową kotwicę mogącą służyć do awaryjnego ściągnięcia jednostki z plaży, gdyby zawiódł system oparty na zbiornikach balastowych.

Na pokładzie w części rufowej znajdowała się wykonana z hydronalium nadbudówka z masztem i niewielkim, opływowym kominem, a za nią umiejscowiono urządzenia kotwiczne i łódź ratunkową wraz z żurawikami. Dolna kondygnacja nadbudówki mieściła barbetę dla stanowiska artyleryjskiego, kabiny dowódcy i oficerską, kambuz z magazynem żywności, mesę, pomieszczenie akumulatorów, filtry powietrza, rozbieralnię, umywalnię oraz ubikacje oficerskie i załogi. Na jej drugiej kondygnacji ulokowano opancerzone główne stanowisko dowodzenia, sterówkę oraz pomieszczenia nawigacyjne i łączności, a powyżej umieszczono otwarte, obrotowe stanowisko dowodzenia z celownikami broni artyleryjskiej i rakietowej. Wyporność standardowa wynosiła 704 tony, pełna 751 ton, a maksymalna 771 ton.

Okręt napędzany był przez dwa nawrotne, 12-cylindrowe dwusuwowe silniki wysokoprężne 40D o nominalnej mocy 1620 kW (2200 KM) przy 750 obr./min i maksymalnej 1840 kW (2500 KM) przy 760 obr./min każdy, poruszające dwie stałe śruby. Maksymalna prędkość okrętu wynosiła 18,5 węzła. Zasięg wynosił 1000 Mm przy prędkości 16 węzłów. Energię elektryczną zapewniały cztery generatory główne produkcji zakładów z Andrychowa o mocy 52 kVA każdy, składające się z samowzbudnej, synchronicznej prądnicy i silnika wysokoprężnego S324 o mocy 55 kW (75 KM) przy 1500 obr./min (nominalnie używane były trzy, a czwarty był awaryjny). Autonomiczność okrętu wynosiła pięć dób.

Uzbrojenie artyleryjskie jednostki stanowił początkowo jeden podwójny zestaw armat automatycznych AK-230 kalibru 30 mm z łącznym zapasem amunicji wynoszącym 1000 nabojów, umieszczony przed nadbudówką na osi symetrii okrętu, z celownikiem elektromechanicznym Kołonka, zamontowany w 1966 roku. Oprócz tego na pokładzie głównym na każdej burcie zainstalowane były dwie osiemnastolufowe wyrzutnie WM-18 niekierowanych pocisków rakietowych kalibru 140,4 mm, z łącznym zapasem 180 pocisków. Pocisk odłamkowo-burzący M14-OF miał długość 1,085 metra i masę 39,6 kg, jego prędkość początkowa wynosiła 400 m/s, a zasięg sięgał 9,8 km. W 1972 roku dodano drugie stanowisko AK-230 na przedłużonej rufowej części nadbudówki, podwajając też zapas amunicji do 2000 naboi na stanowisko ogniowe. Między 1983 a 1986 rokiem zainstalowano na pokładzie głównym przed nadbudówką dwie poczwórne wyrzutnie Fasta-4M rakiet przeciwlotniczych bardzo bliskiego zasięgu samonaprowadzających się na podczerwień Strzała-2M (z łącznym zapasem 16 pocisków). Jednostka wyposażona była też w zrzutnie dla sześciu świec dymnych.

Wyposażenie radioelektroniczne obejmowało radar nawigacyjny Doniec, radar kierowania ogniem artyleryjskim MR-104 Ryś, system rozpoznawczy „swój” Chrom-K, radiostację UKF R-609M, nadajnik SF/KF Jorsz-R, dwa odbiorniki Wołna-K, żyrokompas Kurs-4, kompas magnetyczny YKP-M3, kompas namiarowy YKP-M1, echosondę NEŁ-5, log MGŁ-25, pracujący w podczerwieni system pływania zespołowego Chmiel i rozgłośnię okrętową Kasztan.

Ładownia jednostki mogła wariantowo pomieścić:

Oprócz sprzętu okręt mógł przewozić od 20 do 200 żołnierzy desantu, a 21 z nich miało zapewnione miejsca sypialne.

Załoga okrętu składała się z 42 osób – 4 oficerów, 14 podoficerów i 24 marynarzy.

Służba

Polskie okręty desantowe proj. 770D podczas ćwiczeń

Okręt został przekazany Marynarce Wojennej 10 marca 1965 roku. 11 kwietnia 1965 roku odbyła się uroczystość wcielenia do służby OORP „Pilica” i „Bzura”, na mocy rozkazu dowódcy MW numer 024/org. z 6 kwietnia 1965 roku. Jednostka otrzymała numer burtowy 896. Pierwszym dowódcą „Pilicy” został por. mar. Bogdan Fabiańczyk. W momencie wejścia do służby jednostka nie miała zamontowanego stanowiska armat AK-230 ani radaru kierowania ogniem MR-104 Ryś. ORP „Pilica” wszedł w skład 1. dywizjonu 2 Brygady Okrętów Desantowych w Świnoujściu. 31 maja 1965 roku 2 Brygada Okrętów Desantowych znalazła się w nowo utworzonej 8 Flotylli Obrony Wybrzeża w Świnoujściu. W miarę rozrostu liczebnego okrętów projektu 770D w 1. dywizjonie utworzono trzy grupy, a „Pilica” znalazła się w II grupie, wraz z „Sanem” (okrętem grupowym), „Wisłą” i „Bzurą”. W 1966 roku w Stoczni Marynarki Wojennej w Gdyni na okręcie zainstalowano stanowisko AK-230 wraz z celownikiem Kołonka.

Podczas służby jednostka wraz z siostrzanymi okrętami desantowymi brała udział w wielu ćwiczeniach polskich sił desantowych oraz manewrach flot sojuszniczych. Przykładowo tylko w 1967 roku odbyły się cztery poważne ćwiczenia sił desantowych (sztabowe, Lato-67, Neptun-67 i Wrzesień-67).

W 1972 roku w macierzystej stoczni dokonano modernizacji uzbrojenia okrętu: wzmocniono uzbrojenie artyleryjskie, dodając drugie stanowisko AK-230 na przedłużonej rufowej części nadbudówki i podwajając zapas amunicji do 2000 naboi na stanowisko ogniowe; wymieniono również maszt kratownicowy na słupowy, na którym znalazła się antena zamontowanego dopiero wtedy radaru MR-104 Ryś. Pomiędzy 1972 a 1977 rokiem wymieniono radar Doniec na polski TRN-823 i zamiast systemu rozpoznawczego „swój” Chrom-K zamontowano system „swój-obcy” Nichrom-RR. 1 marca 1975 roku OORP „Pilica” i „Bzura” z okazji święta Narodowej Armii Ludowej gościły w jednym z portów NRD.

W maju 1975 roku, w związku z wprowadzeniem przez MW systemu zmiennych numerów burtowych, jednostce zmieniono numer na 829. W czerwcu okręt uczestniczył w dużych ćwiczeniach MW o kryptonimie Posejdon-75. W połowie 1976 roku dokonano kolejnej zmiany numeru burtowego na 851. Do pierwotnego stałego numeru burtowego (896) okręt powrócił w połowie 1978 roku.

W trakcie służby okręt został przystosowany do wykonywania podczas desantu przejść w polach minowych z użyciem ładunków wydłużonych ŁWD-100/5000 Sosna, które można było w liczbie dziewięciu sztuk przewozić na dziobie. Między 1983 a 1986 rokiem wzmocniono uzbrojenie przeciwlotnicze okrętu, instalując na pokładzie głównym przed nadbudówką dwie poczwórne wyrzutnie Fasta-4M rakiet przeciwlotniczych Strzała-2M (z łącznym zapasem 16 pocisków).

W związku z przemianami politycznymi w Polsce i zakończeniem zimnej wojny, na przełomie lat 80. i 90. XX wieku, starając się o poprawę stosunków politycznych z NATO, polskie władze podjęły decyzję o likwidacji sił desantowych, z punktu widzenia Zachodu wciąż zagrażających Danii. W rezultacie między 1989 a 1991 rokiem skreślono z listy floty 20 z 22 okrętów desantowych należących do 2 Brygady. Wśród nich znalazł się ORP „Pilica”, wycofany ze służby po ponad 25-letnim okresie eksploatacji 20 stycznia 1991 roku. Jednostka została złomowana, a jej dzwon okrętowy znajduje się od 2014 roku w zbiorach Skansenu Rzeki Pilicy w Tomaszowie Mazowieckim.

Dowódcy okrętu

Uwagi

  1. ↑ Rochowicz 2018b ↓, s. 29 podaje, że prędkość maksymalna wynosiła 19,4 węzła, a ekonomiczna 16 węzłów.
  2. ↑ Pietlewannyj 2009 ↓, s. 145 podaje, że zasięg wynosił 1800 Mm przy prędkości 16 węzłów, zaś Rochowicz 2018b ↓, s. 29 podaje zasięg 2200 Mm nie określając prędkości.
  3. ↑ Rochowicz 2018b ↓, s. 29 podaje, że na okręcie znajdowały się trzy agregaty prądotwórcze Ruston(inne języki) 69DZ o mocy 60 kVA i jeden agregat postojowy o mocy 27 kVA.
  4. 1 2 Gogin 2025 ↓ i Pietlewannyj 2009 ↓, s. 145 podają, że na okręcie zamontowano jedną wyrzutnię Fasta-4M z zapasem ośmiu pocisków Strzała-2M.
  5. ↑ Rochowicz 2018b ↓, s. 29 podaje, że załoga okrętu liczyła 38 osób.

Przypisy

  1. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 2, 40–41.
  2. ↑ Ciślak 1998 ↓, s. 57.
  3. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 16.
  4. 1 2 Rochowicz 2018a ↓, s. 21.
  5. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 16–17.
  6. ↑ Rochowicz 2018b ↓, s. 24.
  7. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 17.
  8. 1 2 Rochowicz 2018a ↓, s. 22.
  9. 1 2 3 4 Nowak 2020 ↓, s. 18.
  10. ↑ Rochowicz 2018a ↓, s. 22, 26.
  11. 1 2 3 Ciślak 1995 ↓, s. 108.
  12. 1 2 3 4 5 6 7 Koszela 2017 ↓, s. 78.
  13. 1 2 3 4 5 Nowak 2020 ↓, s. 51.
  14. 1 2 Sołkiewicz 2018 ↓, s. 499.
  15. 1 2 3 4 5 Rochowicz 2018b ↓, s. 30.
  16. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 27.
  17. 1 2 Rochowicz 2018b ↓, s. 28.
  18. 1 2 3 4 5 6 7 Ciślak 1998 ↓, s. 67.
  19. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 27, 29, 31.
  20. 1 2 3 4 Rochowicz 2018b ↓, s. 29.
  21. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 27, 31, 35.
  22. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 31.
  23. 1 2 Nowak 2020 ↓, s. 35.
  24. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 18, 33.
  25. 1 2 3 Nowak 2020 ↓, s. 33.
  26. 1 2 Ciślak 1998 ↓, s. 63.
  27. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 27, 32–33.
  28. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 32–33.
  29. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Nowak 2020 ↓, s. 52.
  30. 1 2 Nowak 2020 ↓, s. 33, 52.
  31. ↑ Ciślak 1998 ↓, s. 60, 67.
  32. ↑ Rochowicz 2018b ↓, s. 29, 31.
  33. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 33–34.
  34. 1 2 3 4 5 Nowak 2020 ↓, s. 36.
  35. 1 2 Rochowicz 2018b ↓, s. 29, 32.
  36. 1 2 Ciślak 1998 ↓, s. 61.
  37. ↑ Ciślak 1998 ↓, s. 60.
  38. 1 2 3 4 Ciślak 1998 ↓, s. 66.
  39. ↑ Rochowicz 2001 ↓, s. 43.
  40. ↑ Serafin 2008 ↓, s. 78.
  41. ↑ Rochowicz 2018b ↓, s. 26, 30.
  42. ↑ Ciesielski, Pater i Przybylski 1992 ↓, s. 274.
  43. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 39.
  44. ↑ Sołkiewicz 2018 ↓, s. 501.
  45. ↑ Rochowicz 2018b ↓, s. 31.
  46. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 42.
  47. ↑ Rochowicz 2018b ↓, s. 32–33.
  48. ↑ Czerski i Waśko 1980 ↓, s. 139.
  49. 1 2 Rochowicz 2020 ↓, s. 64.
  50. ↑ Rochowicz 2021 ↓, s. 29.
  51. ↑ Rochowicz 2020 ↓, s. 67.
  52. ↑ Ciślak 1998 ↓, s. 62.
  53. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 43.
  54. ↑ Ciślak 1995 ↓, s. 109–110.
  55. ↑ Nowak 2020 ↓, s. 43–44.
  56. ↑ Ciślak 1995 ↓, s. 110.
  57. ↑ Skansen 2014 ↓.
  58. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Sołkiewicz 2018 ↓, s. 548.
  59. ↑ Królikowski i Wierzykowski 2019 ↓, s. 75.
  60. ↑ Królikowski i Wierzykowski 2019 ↓, s. 76.
  61. ↑ Królikowski i Wierzykowski 2019 ↓, s. 253.
  62. ↑ Królikowski i Wierzykowski 2019 ↓, s. 386.
  63. ↑ Królikowski i Wierzykowski 2019 ↓, s. 163.
  64. ↑ Królikowski i Wierzykowski 2019 ↓, s. 273.
  65. ↑ Królikowski i Wierzykowski 2019 ↓, s. 82.
  66. ↑ Królikowski i Wierzykowski 2019 ↓, s. 19.
  67. ↑ Królikowski i Wierzykowski 2019 ↓, s. 55.
  68. ↑ Królikowski i Wierzykowski 2019 ↓, s. 364.
  69. ↑ Królikowski i Wierzykowski 2019 ↓, s. 24.

Bibliografia