Su-30

Su-27PU (Su-30)

Su-30 to dwumiejscowy ciężki myśliwiec przewagi powietrznej, zaprojektowany u schyłku Związku Radzieckiego w biurze konstrukcyjnym im. Suchoja, a zbudowany na początku lat 90. na bazie płatowca szkolno-bojowego samolotu Su-27UB. Jego późniejsze wersje rozwojowe to już samoloty wielozadaniowe, używane przez lotnictwo Indii, Chin, Wietnamu, Indonezji, Wenezueli, Malezji, Algierii, Kazachstanu oraz Ugandy. Upadek ZSRR i brak funduszy na nowe samoloty wymusiły na Rosjanach skupienie się na wersji eksportowej MK (modernizirowannyj kommierczeskij – „zmodernizowany komercyjny”). Inaczej niż w przeszłości, gdy standardy maszyn przeznaczonych na eksport były uboższe niż dla odbiorcy rodzimego lub sojuszników z Układu Warszawskiego, wszystkie myśliwce wyposaża się w systemy, jakich zażyczy sobie odbiorca.

Pierwsze Su-30 powstały jako samoloty przechwytujące, które dzięki specjalnemu wyposażeniu radioliniowemu mogły naprowadzać na cel do czterech innych samolotów przechwytujących. Z tego powodu projekt w biurze konstrukcyjnym im. Pawła Suchoja oznaczono T10-4PU (od „punkt uprawlienija”, czyli „punkt dowodzenia”), a zbudowane samoloty – Su-27PU. Samolot miał wejść na uzbrojenie radzieckich wojsk obrony powietrznej na dalekiej północy, aby chronić rozległe obszary, współpracując z ciężkimi myśliwcami przechwytującymi MiG-31. Samoloty miały być zdolne do długiego patrolowania, dlatego wyposażono je w sondy do uzupełniania paliwa w powietrzu. Po kilku prototypach pierwszy samolot seryjny zbudowano w 1992 roku; pierwszy lot wykonał on w grudniu 1992 roku i nazwany został Su-27PU. Zbudowano tylko osiem egzemplarzy tej wersji, a nawet nie wszystkie trafiły do sił powietrznych – dwa pierwsze przekazano do jednostki badawczo-pokazowej w podmoskiewskiej miejscowości Żukowskij, gdzie używane były przez zespół akrobacyjny „Piloci Doświadczalni”, kierowany przez Anatolija Kwoczura (numery 596 i 597, pozbawione wyposażenia wojskowego; w latach późniejszych używane były jako latające stanowiska badawcze).

Na uzbrojenie trafiło sześć samolotów (numery 51, 52, 53, 54, 55 i 56) wyprodukowanych w latach 1992–1993 – otrzymały one oficjalnie nazwę Su-30. Znalazły się na wyposażeniu 54. Gwardyjskiego Pułku Lotnictwa Myśliwskiego w Sawaslejce. Samolot o numerze 56 już w 1993 roku został przebudowany na demonstrator wersji eksportowej. Pozostałe służyły w Sawaslejce do około 2005 roku, kiedy to prawdopodobnie przebazowano je do głównego rosyjskiego centrum szkoleniowego w Lipiecku.

W 1993 roku samolot Su-30 zmodernizowano oraz zaoferowano na eksport. Powstały wtedy demonstratory wersji zmodernizowanej dla lotnictwa rosyjskiego (Su-30M, nr 321) oraz eksportowej (Su-30MK, wspomniany nr 56). Kolejny prototyp wersji eksportowej zbudowano, wykorzystując jeden Su-27PU z grupy Kwoczura (nr 596, w nowym malowaniu i z nowym numerem 603).

Również w 1993 roku powstały dwie odrębne linie rozwojowe samolotu Su-30 – jedna realizowana przez zakłady w Komsomolsku nad Amurem, odznaczająca się znacznie prostszym wyposażeniem oraz prawie niezmienionym płatowcem, druga zaś przez zakład w Irkucku, cechująca się znacznie bardziej wyrafinowanym wyposażeniem, zaawansowanym aerodynamicznie płatowcem oraz silnikami ze sterowanym kierunkiem ciągu. Oczywiście cena samolotów z Irkucka jest znacznie wyższa, dlatego preferują je bardziej zasobni klienci. Samoloty z Komsomolska mają oznaczenie Su-30MKK (późniejsze warianty MK2 oraz MK3, czasami oznaczane Su-30MKK2 i Su-30MKK3), a z Irkucka – Su-30MKI (oraz Su-30MKM i Su-30MKA).

Su-30MKI

Pierwszym zagranicznym odbiorcą Su-30 stało się lotnictwo Indii, które w latach 1997–1999 otrzymało 18 samolotów Su-30MKI zbudowanych w Irkucku na podstawie bazowego rosyjskiego Su-30. Pierwsze osiem sztuk różniło się od Su-27UB tylko składaną sondą do tankowania w locie, następnych 10 wyposażono w dodatkowe importowane systemy. W Rosji samoloty te są oznaczane jako Su-30K, a w Indiach – Su-30MKI-I (numery od SB001 do SB018). Obecnie są przestarzałe i od 2007 roku nie są już używane przez lotnictwo indyjskie. Zastąpiła je wersja rozwojowa Su-30MKI.

Kiedy w 1996 roku podpisano rosyjsko-indyjską umowę na dostawę Su-30MKI, samolot taki w ogóle nie istniał – miał dopiero zostać zbudowany za indyjskie pieniądze. Dlatego też wspomniane pierwsze samoloty Su-30MKI-I są de facto zwykłymi Su-30 o dość ograniczonych możliwościach atakowania celów naziemnych (umowa przewidywała, że w latach późniejszych zostaną zmodernizowane do pełnego standardu Su-30MKI).

Pierwszy prototyp „prawdziwego” samolotu indyjskiego zbudowano w latach 1996–1997, wykorzystując do tego ósmy seryjny Su-30 o numerze 56 (po przemalowaniu samolot otrzymał numer 01). Płatowiec przeszedł poważne przeobrażenia – przede wszystkim otrzymał przednie usterzenie stabilizujące. Pierwszy lot wykonał na nim Wiaczesław Awierjanow w lipcu 1997 roku (to on też rozbił go w spektakularny sposób w 1999 roku podczas paryskiego salonu lotniczego). Drugi prototyp Su-30MKI (numer 06) oblatano w marcu 1998 roku.

Produkcja Su-30MKI (wyposażonych w silniki AL-31FP o sterowanym kierunku ciągu) rozpoczęła się w Irkucku w 2000 roku. Pierwsze trzy samoloty – z tzw. serii przedprodukcyjnej – były używane przez biuro konstrukcyjne jako prototypy (numery 05, 04 i 02). Trzydzieści dwa seryjne Su-30MKI dostarczono do Indii w latach 2002–2004, gdzie znalazły się na uzbrojeniu dwóch dywizjonów. W 2004 roku rozpoczęła się produkcja licencyjna w zakładach Hindustan Aircraft Limited w Oshar koło Nasik, która miała trwać do około 2010 roku i, zgodnie z umową, zakończyć się po wyprodukowaniu 140 samolotów. W 2008 roku samoloty Su-30MKI znajdowały się na wyposażeniu trzech dywizjonów: 24. „Hawks”, 20. „Lightnings” oraz 30. „Rhinos”. Do 2018 roku Indie planowały posiadać 270 Su-30MKI, w tym 40 przystosowanych do przenoszenia pocisków manewrujących BrahMos; dwa samoloty utracone w wypadkach w 2009 roku miały zostać zastąpione przez nowe maszyny. Wersję MKI od pozostałych Su-30 odróżniają: budowa w układzie kaczki, podobnie jak w Su-33 dodatkowe stery wysokości, silniki ze zmiennym wektorem ciągu, zasobnik celowniczy Litening, awionika produkcji izraelskiej oraz możliwość przenoszenia francuskiego lub rodzimego uzbrojenia.

Kolejnymi odbiorcami zagranicznymi samolotów Su-30 stały się siły powietrzne Malezji (Tentera Udara Diraja Malaysia) i Algierii (Al Quwwat al Jawwija al Jaza'iriyyah).

Pierwszy z tych krajów zamówił w 2006 roku 18 samolotów Su-30MKM; dostawy rozpoczęły się w lipcu 2007 roku i zakończyły w 2009 roku. Samoloty malezyjskie są wariantami Su-30MKI z wyposażeniem francuskim, indyjskim oraz izraelskim.

Algieria zamówiła 28 samolotów Su-30 w lutym 2006 roku. Ponieważ wystąpiły poważne problemy z realizacją zamówionych równocześnie samolotów MiG-29SMT i MiG-29UBT (ostatecznie samoloty zwrócono do Rosji), dostawy Su-30MKA rozpoczęły się dopiero w grudniu 2007 roku i zakończyły pod koniec 2009 roku. Samoloty algierskie także są wariantami Su-30MKI, lecz nie mają wyposażenia izraelskiego – zastąpiono je rosyjskim i francuskim. W kwietniu 2010 roku Algieria podpisała umowę z Rosoboronoexportem na dostawę kolejnych 16 samolotów.

Su-30MKK

Kolejnym nabywcą samolotów Su-30 (w „uboższym” wariancie MKK z Komsomolska) stało się lotnictwo Chińskiej Republiki Ludowej (Zhongguo Jiefangjun Kongjun), które już od połowy lat 90. używało licznie samolotów Su-27SK i Su-27UBK oraz budowanych w Chinach na licencji samolotów J-11. W latach 1999–2000 przygotowano cztery prototypy Su-30MKK (numery 501, 502, 503 i 504). W latach 2000–2002 na uzbrojeniu znalazło się aż 76 samolotów Su-30MKK oraz, w 2004 roku, 24 egzemplarze wersji rozwojowej Su-30MK2 (właściwie Su-30MKK2) (te ostatnie używane są przez lotnictwo marynarki wojennej, gdyż uzbrojone są w rakiety przeciwokrętowe Ch-29A). Proponowany Chinom w 2006 roku kolejny wariant rozwojowy Su-30MK3 (Su-30MKK3) nie został ostatecznie zakupiony.

Drugim odbiorcą Su-30 (w odmianie Su-30MKK) została Indonezja, nabywając w 2003 roku dwa samoloty Su-27SK oraz dwa Su-30MKK, które znalazły się na uzbrojeniu lotnictwa myśliwskiego (Tentara Nasional Indonesia – Angkatan Udara). W sierpniu 2007 roku podpisano umowę na dostawy następnych samolotów: trzech Su-30MK2 (Su-30MKK2) oraz trzech Su-27SK (w zmodernizowanej wersji Su-27SKM). Realizacja umowy rozpoczęła się w grudniu 2008 roku – z zakładów w Komsomolsku nad Amurem dostarczono dwa samoloty Su-30MK2, a trzeci w styczniu 2009 roku.

Trzecim użytkownikiem Su-30MKK w odmianie Su-30MK2 (Su-30MKK2) stało się w 2004 roku lotnictwo Socjalistycznej Republiki Wietnamu (Phòng Không – Không quân Nhân dân Việt Nam), które już od 1995 roku używało 13 samolotów Su-27SK i Su-27UBK. Nabyto zaledwie cztery Su-30MK2, które tylko nieznacznie różnią się od chińskiego wariantu podstawowego.

Czwartym użytkownikiem samolotu Su-30MKK w odmianie Su-30MK2 (Su-30MKK2) została pod koniec 2006 roku Boliwariańska Republika Wenezueli, dla której lotnictwa (Aviación Militar Nacional Bolivariana Venezolana) zamówiono 24 samoloty, jako reakcję na odmowę przez Stany Zjednoczone Ameryki Północnej dostaw części zamiennych do wenezuelskich F-16. Dostawy zakończyły się latem 2008 roku. Od października 2013 roku rozpoczęło się systematyczne dostarczanie zakupionych w Federacji Rosyjskiej samolotów Su-30MK2. Wartość kontraktu oscylowała wokół kwoty 600 mln USD. 13 lutego przekazano ostatnie 2 sztuki samolotów z zamówionych 12. Wietnamskie Siły Powietrzne posiadają obecnie 36 samolotów tego typu.

11 października 2016 roku zakończono produkcję Su-30 (odmian MKK i MK2) w KNAAZ w Komsomolsku nad Amurem. Od 1999 roku zakłady wyprodukowały około 207 samolotów tego typu, głównie dla Chin, Wietnamu i Wenezueli.

Su-30M2 oraz Su-30M3

W kilku egzemplarzach prototypowych wyprodukowano także samoloty Su-30M2 (1999) oraz Su-30M3 (2000). Jak wskazują ich oznaczenia, są to warianty rozwojowe Su-30M: pierwszy stał się znany jako Su-30KN (prototyp nr 302 oraz przedseryjny nr 07) i stanowi propozycję modernizacyjną Su-30, a drugi to samolot wyprodukowany wspólnie przez zakłady w Komsomolsku i Irkucku, znany jako Su-35UB (nr 801). Oba programy nie są obecnie rozwijane, choć w 2001 roku kilka rosyjskich samolotów Su-27UB i Su-30 zmodernizowano do standardu Su-30KN.

Su-30M2 jest dwumiejscowym myśliwcem wielozadaniowym, który powstał w trakcie produkcji Su-30MKK i Su-30MK2 dla Chin, Indonezji, Wietnamu, Wenezueli i Ugandy. Oznaczenie MK wskazuje, że jest to wersja dla Federacji Rosyjskiej. Płatowiec, pomimo zachowania zdolności bojowych, został zaklasyfikowany jako szkolno-bojowy i rozdysponowany do baz lotniczych, które wykorzystywały samoloty Su-27SM, Su-27SM3 i Su-35S. Po zakończeniu produkcji dla Wenezueli w 2008 roku zatrzymano linię produkcyjną. Wznowiono ją w 2010 roku dla Wietnamu oraz Federacji Rosyjskiej, która dołączyła do zamówienia. Pozyskanie tak małej liczby egzemplarzy wersji Su-30M2 wynikało z zapotrzebowania na samoloty na czas remontów Su-27 i Su-27P oraz dostosowania ich do wersji Su-27SM.

Produkcję 87. serii rozpoczęto w 2010 roku w liczbie 8 sztuk. Pierwszy samolot oblatano 17 września 2010 roku. Pierwsze maszyny trafiły do baz w Krymsku i Dzemgach. Każda baza użytkująca samoloty Su-27 w różnych wersjach dostała co najmniej jeden Su-30M2. 30 września 2011 roku oficjalnie zakończono próby fabryczne. Pozwoliło to przyjąć rozesłane samoloty do struktur jednostek docelowych.

Zamówienie niewielkiej liczby szkolno-bojowych samolotów nie uzupełniło braków sprzętowych. Konieczne stało się kolejne zamówienie na szesnaście maszyn przez Federację Rosyjską, z zaplanowanym terminem dostaw na lata 2013–2015. Budowę samolotów rozpoczęto wiosną 2013 roku, a pierwszy egzemplarz oblatano 30 listopada. 20 grudnia 2013 samoloty skierowano do ich pierwszych jednostek.

Po przyjęciu na służbę Su-30M2 rozpoczęły wspólne przeloty z Su-27SM, systematycznie zastępując starsze Su-27UB. Po zmianie oznaczeń rosyjskich samolotów nadano im numery według wzoru: RF-XXXXX. Samoloty w tej wersji pojawiły się na wszystkich większych ćwiczeniach wojskowych, a także na targach i konkursach lotniczych. Dekret prezydenta FR z 3 kwietnia 2017 roku oficjalnie wprowadził Su-30M2 na wyposażenie Sił Powietrznych Federacji Rosyjskiej.