Dekstroamfetamin
Tıbbi kullanım
DEHB tedavisinde metilfenidat ile amfetamin grubu uyarıcılar temel ilaç seçenekleri arasında yer alır. Dekstroamfetaminin tedavideki sırası ise ülkeye göre değişir. Birleşik Krallık ürün bilgisinde 6–17 yaş grubunda, önceki metilfenidat tedavisine klinik olarak yeterli yanıt alınmadığında deksamfetamin kullanılabilir. Avustralya'nın kanıta dayalı DEHB kılavuzu ise metilfenidat, deksamfetamin ve lisdeksamfetamini çocuklar, ergenler ve yetişkinlerde ilk basamak uyarıcı seçenekleri arasında birlikte değerlendirir.
Narkolepside dekstroamfetamin, aşırı gündüz uykululuğunun azaltılmasında kullanılan uyarıcılardan biridir. Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi (AASM), 2021 kılavuzunda yetişkin narkolepsisinde dekstroamfetamini koşullu tedavi seçenekleri arasında sayar.
Etkinlik
Deksamfetaminin DEHB belirtileri üzerindeki etkisi plasebo kontrollü çalışmalarda gösterilmiştir. Avustralya kılavuzu için yapılan kanıt incelemesinde toplam DEHB belirtileri ile dikkatsizlik ve hiperaktivite belirtilerinde klinik açıdan anlamlı iyileşme saptanan çalışmalar yer alır. Çocuk ve ergenlerde DEHB tedavilerini inceleyen 2024 tarihli daha geniş bir sistematik derleme de uyarıcı ilaçları belirtilerin azaltılmasında en güçlü kanıt tabanına sahip tedaviler arasında değerlendirdi.
Metilfenidatla doğrudan yapılan daha yeni bir karşılaştırmada da benzer bir tablo görüldü. 2026'da yayımlanan, daha önce uyarıcı ilaç kullanmamış 100 çocuk ve ergenin katıldığı randomize çalışmada hem deksamfetamin hem metilfenidat DEHB belirtilerini azalttı; belirti yanıtı açısından iki grup arasında anlamlı fark ortaya çıkmadı.
Farmakoloji
Dekstroamfetamin, amfetaminin iki enantiyomerinden biridir ve merkezi sinir sistemi üzerindeki uyarıcı etkileri levoamfetamine göre daha belirgindir. Dopamin ve noradrenalinin presinaptik nörona geri alımını engellerken bu monoaminlerin hücre dışına salınımını da artırır.
Bu etkiler dikkat ve uyanıklıkla ilişkili sinirsel iletimi değiştirir. Bununla birlikte DEHB'deki terapötik etkinin kesin olarak hangi mekanizmalar üzerinden ortaya çıktığı tam olarak bilinmez.
Yan etkiler
İştah azalması, uykusuzluk, baş ağrısı, ağız kuruluğu, kilo kaybı, baş dönmesi, titreme ve mide rahatsızlığı sık bildirilen yan etkiler arasındadır. Uyarıcı etkisine bağlı olarak kalp hızı ve kan basıncında artış da görülebilir.
Kötüye kullanım ve bağımlılık
Dekstroamfetamin, diğer amfetamin türevi uyarıcılar gibi kötüye kullanım ve bağımlılık riski taşır. Amerika Birleşik Devletleri'nde Schedule II kontrollü madde kapsamında yer alır; güncel FDA ürün bilgilerinde kötüye kullanım, yanlış kullanım ve bağımlılık için kutulu uyarı bulunur.
Etkileşimler
Monoamin oksidaz inhibitörleri (MAOI) ile eşzamanlı kullanım kontrendikedir ve MAOI tedavisinin kesilmesinden sonra 14 gün ara verilmesi gerekir. SSRI ve SNRI grubu antidepresanlar, trisiklik antidepresanlar, triptanlar, tramadol ve diğer serotonerjik ilaçlarla birlikte kullanım ise serotonin sendromu riskini artırabilir.
