Summo iugiter studio (op de website van de Heilige Stoel aangeduid als Summo iugiter) is een pauselijke breve van paus Gregorius XVI, uitgevaardigd op 27 mei 1832 en gericht op de problematiek van gemengde huwelijken in het Koninkrijk Beieren. Het document behandelt in het bijzonder huwelijken tussen katholieken en niet-katholieke christenen, de voorwaarden voor een kerkelijke dispensatie, de religieuze opvoeding van kinderen en de medewerking van katholieke geestelijken aan zulke huwelijken.
De breve ontstond tijdens een conflict tussen de canonieke voorschriften van de Rooms-Katholieke Kerk en de Beierse burgerlijke regeling van interconfessionele huwelijken. De kerkhistoricus Franz Xaver Bischof dateert het begin van deze zogenoemde Mischehenstreit in Beieren op 1829. De Beierse regering begon in 1830 onderhandelingen in Rome om een versoepeling van de kerkelijke regels te verkrijgen, maar deze onderhandelingen leidden aanvankelijk niet tot overeenstemming.
Historische achtergrond
Na de territoriale veranderingen van de napoleontische periode was Beieren confessioneel gemengder geworden. Omstreeks 1818 was ongeveer drie vierde van de Beierse bevolking katholiek. De verhouding tussen staat en Katholieke Kerk werd mede geregeld door het Concordaat van 1817 en het bij de Beierse grondwet van 1818 behorende Religionsedikt. Dat edict bevestigde onder meer de juridische gelijkstelling van de erkende christelijke confessies en handhaafde belangrijke toezichtsrechten van de staat.
Tegen deze achtergrond ontstond een conflict over huwelijken tussen katholieken en protestanten. Volgens Bischof stond de kerkelijke eis dat bij een gemengd huwelijk de katholieke opvoeding van de kinderen gewaarborgd moest zijn tegenover het Beierse Religionsedikt, dat aan echtgenoten van verschillende confessies meer beslissingsvrijheid liet en hun bovendien de keuze liet voor een protestantse of katholieke geestelijke. De uiteenlopende rechtsregelingen veroorzaakten in de praktijk onzekerheid en gewetensconflicten.
De problematiek was niet uitsluitend Beiers. Owen Chadwick behandelt de conflicten over huwelijk en confessie als een afzonderlijk onderdeel van de verhouding tussen het pausdom en de Duitse staten tijdens het pontificaat van Gregorius XVI.
Inhoud
Gemengde huwelijken en dispensatie
Gregorius XVI stelt aan het begin van de breve dat de Apostolische Stoel de kerkelijke voorschriften tegen gemengde huwelijken steeds had gehandhaafd. Tegelijk vermeldt hij dat dergelijke huwelijken in bepaalde omstandigheden waren getolereerd en dat pausen in afzonderlijke gevallen dispensatie konden verlenen. Aan een dispensatie werden volgens de breve voorwaarden verbonden: het geloof van de katholieke huwelijkspartner mocht niet in gevaar worden gebracht, de katholieke partij diende zich in te spannen om de niet-katholieke partner tot het katholieke geloof te brengen en de kinderen moesten katholiek worden opgevoed.
Gregorius keert zich vervolgens tegen de opvatting dat katholieken zonder kerkelijke dispensatie en zonder deze voorwaarden vrij een gemengd huwelijk zouden kunnen aangaan. Hij vermeldt tevens druk op geestelijken om huwelijksafkondigingen te doen, bij de huwelijkssluiting aanwezig te zijn of documenten voor een huwelijk elders af te geven.
Aan de Beierse bisschoppen wordt opgedragen de gelovigen over de canonieke bepalingen te onderrichten. Wanneer een katholiek ondanks de waarschuwingen zonder vereiste dispensatie en waarborgen een gemengd huwelijk wilde sluiten, moest de betrokken geestelijke volgens de breve zijn kerkelijke medewerking weigeren.
Geloof en kerkelijke eenheid
Een aanzienlijk deel van de argumentatie is ecclesiologisch en soteriologisch. Gregorius verbindt de kwestie van het gemengde huwelijk met het behoud van het katholieke geloof en de kerkelijke gemeenschap. Hij beroept zich daarbij op Hebreeën 11:6, op vroegchristelijke en patristische teksten, op Gregorius de Grote en op de leer van het Vierde Lateraans Concilie over de eenheid van de Kerk.
De verwijzingen dienen in de tekst ter onderbouwing van de stelling dat het aangaan van een gemengd huwelijk niet uitsluitend als een privaatrechtelijke of familiale aangelegenheid moest worden beschouwd, maar ook gevolgen kon hebben voor de religieuze overtuiging van de katholieke partner en van de kinderen.
Natuurwet, goddelijke wet en opvoeding
De breve beroept zich expliciet op de natuurlijke en goddelijke wet. Gregorius noemt zowel de verplichting om zonde en gelegenheden die tot zonde kunnen leiden te vermijden als de verplichting van ouders hun kinderen godsdienstig op te voeden. Voor dit laatste verwijst hij naar Efeziërs 6:4.
Deze passages vormen de normatieve grondslag voor de eis betreffende de katholieke opvoeding van kinderen. De tekst formuleert deze verplichting niet vanuit een moderne theorie over godsdienstvrijheid of individuele autonomie, maar vanuit kerkelijke gemeenschap, ouderlijke plicht en goddelijke en natuurlijke wet.
Huwelijksband en echtscheiding
Een afzonderlijk gedeelte behandelt de situatie waarin de niet-katholieke partij reeds gehuwd was en de eerdere huwelijkspartner na een echtscheiding nog leefde. Gregorius stelt dat een geldige huwelijksband volgens het goddelijk recht niet door menselijke autoriteit kan worden ontbonden. Een nieuw huwelijk acht hij daarom ongeldig wanneer het eerste huwelijk nog bestaat. Een uitzondering is mogelijk wanneer het eerdere huwelijk wegens een canoniek beletsel ongeldig blijkt en die nietigheid na kerkelijk onderzoek is vastgesteld.
Kerk en staat
De breve heeft naast haar leerstellige en pastorale inhoud een duidelijke kerk-staatrechtelijke context. Gregorius richt zich tot de Beierse bisschoppen en spreekt de verwachting uit dat koning Lodewijk I van Beieren hun optreden zal beschermen. Daarbij verwijst hij uitdrukkelijk naar het concordaat van 1817 en naar de vrijheid van bisschoppen en geestelijken bij de uitoefening van hun kerkelijke taken.
Bischof plaatst het document in de bredere tegenstelling tussen het Beierse staatskerkenstelsel en de canonieke aanspraken van de Kerk. Nadat de onderhandelingen van 1830 waren mislukt, verplichtte Gregorius XVI volgens Bischof in 1832 de Beierse bisschoppen hun priesters iedere medewerking te verbieden aan huwelijkssluitingen die niet aan de voorwaarden voor dispensatie voldeden. De Beierse bisschoppen schaarden zich vervolgens achter de Romeinse positie.
Regeling van 1834
Het conflict werd in 1832 niet definitief beëindigd. Na een schrijven van koning Lodewijk I aan de paus en een verklaring van het Beierse episcopaat kwam twee jaar later een praktische regeling tot stand. Volgens Bischof bepaalde de Heilige Stoel in een instructie van 12 september 1834 dat bij het ontbreken van de toezegging van een katholieke opvoeding van de kinderen kerkelijke censuren achterwege konden blijven en huwelijksdocumenten konden worden afgegeven. De maatregel was bedoeld om ernstiger conflicten en ergernis te voorkomen.
Deze regeling betekende een aanpassing van de pastorale en disciplinaire praktijk in de Beierse omstandigheden. Bischof plaatst deze concessie tevens tegen de achtergrond van de gelijktijdige conflicten over gemengde huwelijken in Pruisen.
Benaming en tekstsoort
De huidige website van de Heilige Stoel publiceert het document onder de titel Summo iugiter en classificeert het als een breve. De langere benaming Summo iugiter studio komt eveneens in de literatuur over het document voor. Om die reden kan in repertoria en secundaire verwijzingen een verschil voorkomen tussen de aanduidingen breve en encycliek. Voor de formele documentclassificatie volgt de website van de Heilige Stoel de aanduiding breve.
Literatuur
(de) Bischof, Franz Xaver (2018).Der König und seine Bischöfe. Ein Beitrag zur Bischofsernennungspolitik Ludwigs I.. Münchener Theologische Zeitschrift 69(4):411–424.DOI:10.5282/mthz/5190.
