Kargowa

Zobacz w indeksie Słownika geograficznego Królestwa Polskiego hasło Kargowa

Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Kargowa

miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ratusz w Kargowej
Herb Flaga
Państwo	Polska
Województwo	lubuskie
Powiat	zielonogórski
Gmina	Kargowa
Data założenia	1360
Prawa miejskie	1655
Burmistrz	Marta Paron
Powierzchnia	4,55 km²
Populacja (31.12.2019) • liczba ludności • gęstość	3768 828,1 os./km²
Strefa numeracyjna	(+48) 68
Kod pocztowy	66-120
Tablice rejestracyjne	FZI
Położenie na mapie gminy Kargowa Kargowa
Położenie na mapie Polski Kargowa
Położenie na mapie województwa lubuskiego Kargowa
Położenie na mapie powiatu zielonogórskiego Kargowa
52°04′19″N 15°51′55″E/52,071944 15,865278
TERC (TERYT)	0809044
SIMC	0988448
Multimedia w Wikimedia Commons
Hasło w Wikisłowniku
Strona internetowa

Kargowa – miasto w Polsce położone w powiecie zielonogórskim, w województwie lubuskim, siedziba gminy Kargowa, położone w Kotlinie Kargowskiej, nad Obrzycą.

Położenie

Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 4,55 km².

Kargowa leży w historycznej Wielkopolsce.

W okolicy Kargowej znajdują się trzy jeziora: Linie, Zacisze i Wojnowskie.

Nazwa

Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od drugiej połowy XIV wieku. Wymieniona została po raz pierwszy w dokumencie z 1360 kiedy odnotowano ją pod zlatynizowaną, staropolską nazwą „Cargowo”, 1400 pod obecną nazwą Kargowa, 1434 Gargowa, 1443 Dargowa, 1510 Tharghowa, 1580-1581 „Kargowa”, 1619 „Kargowo”.

Według językoznawców nazwa miasta pochodzi od nazwy osobowej „Karg, Karga, Kargol” z Sufiksem „-owo, -owa”. W XVI wieku występowały wahania rodzaju nijakiejo i żeńskiego. Od nazwy miejscowej Kargowa, pochodzi również polskie, szlacheckie, odmiejscowe nazwisko Kargowskich, którzy od średniowiecza byli dawnymi właścicielami miejscowości.

W 1641 miejscowość została zakupiona przez starostę gnieźnieńskiego hrabiego Jerzego Unruga i nazwana od jego nazwiska Unrugowem. W 1661 król polski Jan II Kazimierz Waza w uznaniu zasług Krzysztofa Unruga podczas potopu nadał miejscowości Unrugowo prawa miejskie

Po rozbiorach Polski pruska administracja urzędowo wprowadziła zgermanizowaną nazwę „Unruhstadt” utworzoną od nazwy polskiej. W 1846 odnotowano nazwy polskie we fragmencie „Kargowa górna, Kargowa dolna dwie wsi, Kargowa miasto”. W 1882 odnotowano polską nazwę „Kargowa” oraz niemiecką „Karge”. W XX wieku notowano także polskie i niemieckie nazwy: na miasto „Kargowa – Unruhstadt”, oraz na sąsiadujące osady „Kargowa Dolna – Niederdorf”, „Kargowa Górna – Oberdorf”, „Kargowa wieś – Karge”.

Historia

Tereny, na których powstała miejscowość były jednak zasiedlone wcześniej. Na obszarze Kargowej Starej archeolodzy zidentyfikowali pozostałości po średniowiecznym grodzisku.

Miejscowość historycznie należała do Wielkopolski. Początkowo była wsią szlachecką, własnością polskiej szlachty wielkopolskiej z rodu Kotwiczów, którzy od nazwy wsi przyjęli odmiejscowe nazwisko Kargowskich. Od 1320 tereny, na których powstała wieś leżały w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1463 miejscowość leżała w powiecie kościańskim województwa poznańskiego Korony Królestwa Polskiego. W 1408 leżała w w parafii Niałek Wielki, a później w parafii Kopanica.

W 1360 w dokumencie sądowym odnotowano pierwszą wzmiankę o istnieniu osady, której właścicielem był wówczas Dzierżykraj - świadek w procesie. Od XV wieku właścicielami miejscowości był ród Kotwiczów. W latach 1400–1402 zanotowano Witka Kotwicza, nazwanego również Wojtkiem. W 1400 był on w sporze sądowym z Przybysławem Gryżyńskim, a w 1402 w sporze z Grzymkiem Brodzkim o 50 grzywien poręki. W latach 1408–1444 właścicielami w miejscowości byli Nikiel Kargowski oraz jego brat niedzielny Bernard lub Burchard Kotwicz. W 1439-1453 właścicielem wsi był Wincenty Kargowski. W 1451 kupił on za 300 grzywien połowę Kargowej od braci Jana i Wincentego z Goździchowa i Puszczykowa koło Wielichowa.

W XV wieku miejscowość leżała blisko granicy Polski oraz księstwa głogowskiego. W 1453 Wincenty z Kargowej oraz z Kolska leżącego wówczas w księstwie oraz Wojciech Jarogniewski z Jaromierza polubownie rozgraniczyli Kargową z Jaromierzem. W 1463 Jędrzych lub Henryk zwany Kargowskim zapisał swojej żonie Katarzynie po 30 grzywien posagu oraz wiana na połowie wsi.

W latach 1466-1467 odnotowany został Wincenty syn zmarłego Wincentego z Kargowej. W 1466 był w sporze sądowym z Jerzym Szczepankowskim ze Szczepankowa koło Śmigla. W 1467 Wincenty Kargowski wraz ze stryjami Andrzejem, który był prawdopodobnie identycznym z Henrykiem Kotwiczem z Kargowej oraz Mikołajem Dłuskim z rodu Kotwiczów ze wsi Długie Stare oraz wujami Filipem z Chobienic, Mikołajem z Tomic chorążym poznańskim i Janem Czackim zapisał czynsz roczny w kwocie 6 grzywien Małgorzacie, Barbarze i Jadwidze córkom Mikołaja Godziemby z Trzcianki koło Opalenicy i z Puszczykowa koło Wielichowa.

W 1480 Barbara córka zmarłego Jana Niemierzy Kopanickiego z Lubosza, tenutariusza w Kopanicy, żona Floriana z Żychlina w powiecie koneckim sprzedała swej matce Katarzynie, wdowie po Janie Niemierzy Kopanickim za 700 złotych węgierskich Kargową i 1/4 łąk w Chwalimiu. W 1503 Katarzyna wdowa po Janie Niemierzy Kopanickim dała swej córce Barbarze Kopanickiej żonie Mikołaja z Lubienia, podkomorzego brzeskiego całą wieś Kargowę, która stanowiła jej posag oraz wiano, a Mikołaj z Lubienia jej drugi zięć zapisał jej na wsi Kargowa czynsz roczny w kwocie 14 grzywien oraz świadczenia: 6 kop serów, kamień masła oraz wszystkie należne z tej wsi kury i jaja. W 1503 Barbara wdowa po Florianie Kopanickim zwanym też Żychlińskim, a żona Mikołaja z Lubienia wraz z wujem Abrahamem Zbąskim i stryjem Stanisławem Mnyskim ze wsi Mnichy dała wsie Kargowa i Chwalim swojemu drugiemu mężowi w dożywocie; dzieci zmarłego Floriana Żychlińskiego, jeżeli będą chciały dokonać równego podziału majątku z dziećmi Mikołaja z Lubienia, muszą im przedtem zapłacić 400 złotych węgierskich. W 1513 król polski Zygmunt I Stary zatwierdził podział dóbr ojczystych Kargowa i Chwalim oraz dóbr królewskich Kopanica i innych do podziału pomiędzy braci Wojciecha i Jana z Żychlina.

W 1528 ustalono przebieg granicy z Klinicami leżącymi wówczas w księstwie głogowskim wzdłuż rzeki Mościska, która wypływała z Wielkiego Lasu identyfikowanego z okolicami obecnej wsi Karszyn. W 1554 odnotowano kopce narożne wsi Kargowa, Kopanicy i Uścia należącego do Jaromierza, które stały nad rzeką Obrzycą. W latach 1542–1603 granica Kargowej z Kopanicą przebiegała w pobliżu ostrowu oraz lasu zwanego Dźwinne. W 1571 podkomorzy wytyczył granicę między Kargową a częścią Chwalimia należącego do cystersów z Obry. Przebiegała ona od kopca na wzgórzu Strzyżyna przy ujściu rzeki Mościska do rzeki Głogownik.

Zachowały się historyczne zapisy z rejestrów podatkowych dotyczących miejscowości. W 1510 dokumenty podatkowe odnotowały w Kargowej 9 półłanków osiadłych i 8 półłanków opustoszałych, 2 karczmy, młyn opustoszały o jednym kole oraz folwark. W 1530 odnotowany został pobór podatków z 3 łanów. W 1563 pobór z 4 łanów, karczmy, młyna wodnego walnego o jednym kole. W 1564 w miejscowości odnotowano 7 łanów. W 1581 miał miejsce pobór z 4 łanów, 1/4 łana należącego do karczmy, a także od 7 zagrodników, 5 komorników, jednego najemnego robotnika zwanego ratajem, 4 rzemieślników, rybaka, owczarza wypasającego 80 owiec, młyna walnika o jednym kole, piłę o jednym kole, wyszynk gorzałki oraz wiatraka dorocznego.

Miejscowość położona była w 1581 roku w powiecie kościańskim województwa poznańskiego w Rzeczpospolitej Obojga Narodów.

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa zielonogórskiego.

Kalendarium

• 1637 – z nadania przez króla Władysława IV miejscowość otrzymuje przywilej organizacji czterech jarmarków w roku i jednego targu w tygodniu
• 1641 – miejscowość zostaje zakupiona przez starostę gnieźnieńskiego hrabiego Jerzego Unruga i nazwana Unrugowem (miasto pozostaje własnością rodziny Unrugów od 1661 do 1837 roku)
• 1661 – Kargowa (Unrugowo) otrzymała pełne prawa miejskie z nadania króla Jana Kazimierza w uznaniu zasług Krzysztofa Unruga podczas potopu. Osiedleńcami byli głównie uciekinierzy ze Śląska, którzy byli prześladowani za przekonania religijne. Miasto było położone na granicy Brandenburgii i Śląska przy szlaku z Poznania przez Wolsztyn i Gubin do Drezna, toteż pełniło rolę komory celnej i miejsca postoju podczas podróży do Drezna władców Polski Augusta II Mocnego i Augusta III Sasa. Taki stan rzeczy powodował, że w mieście stacjonował stały posterunek kompanii piechoty.

 Zobacz też: Oblężenie Kargowej (1735).

• 1793 – w wyniku II rozbioru Polski miasto trafia pod administrację Królestwa Prus
  • 27 stycznia – polska kompania piechoty dowodzona przez kapitana Stefana Więckowskiego obsadziła ratusz i otworzyła ogień do wkraczającego do miasta batalionu pruskiego przeciwstawiając się zajmowaniu przez Prusaków ziem polskich
• 1807 – Kargowa należy do Księstwa Warszawskiego
• 1815 – w wyniku postanowień kongresu wiedeńskiego trafia ponownie do Królestwa Prus
• 1818 – miasto staje się częścią powiatu babimojskiego
• 1919 – miasto zostaje opanowane przez powstańców wielkopolskich, lecz ze względu na wyraźną przewagę ludności niemieckiej Traktat wersalski pozostawia je w granicach Niemiec w ramach Marchii Granicznej Poznań-Prusy Zachodnie.
• 1938 – Wskutek likwidacji Prowincji Marchia Graniczna Kargowa włączona zostaje do powiatu sulechowsko-świebodzińskiego
• 1945 – miasto ponownie włączone do Polski; większość dotychczasowych mieszkańców zostaje wysiedlonych do Niemiec. Po zasiedleniu miasta ludnością narodowości polskiej nastąpił rozwój przemysłu spożywczego (największym pracodawcą była przez wiele lat Fabryka Cukrów "Dąbrówka" – obecnie oddział Nestlé).

Demografia

Liczba mieszkańców przed 1945 r.

• 1815 – 1518 mieszkańców
• 1858 – 1920 mieszkańców
• 1885 – 1604 mieszkańców
• 1934 – 1807 mieszkańców

Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto miało 3658 mieszkańców.

Według danych GUS z 31 grudnia 2019 r. Kargowa liczyła 3768 mieszkańców.

Zabytki

Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są:

• miasto, w tym rynek, układ urbanistyczny i zabudowa z XVIII i XIX wieku
• kościół poewangelicki, obecnie rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem św. Maksymiliana Kolbego, klasycystyczny, z XVIII w.; przebudowywany w latach 1801–1805, wieża dobudowana w 1832, ul. Górna 2
• ratusz, z XVII w, przebudowany w 1856 roku

 Osobny artykuł: Obrona ratusza w Kargowej.

• zespół pałacowy, z XVIII wieku:
  • pałac, późnobarokowy pałac z lat 1731–1733, zbudowany na polecenie króla Augusta II Mocnego według projektu Johanna Christopha Knöffela. Pałac zbudowany w pobliżu wcześniejszej rezydencji rodu Unrugów i miał pełnić rolę rezydencji królewskiej w czasie podróży króla na trasie Drezno-Warszawa, jednak śmierć króla w 1733 roku spowodowała przerwanie zaawansowanej budowy. Pałac został spalony przez okoliczną ludność w 1735 roku i następnie odbudowany z uproszczeniem detalu. W 1837 roku zaborcy pruscy przymusowo przejęli pałac by odsprzedać go w ręce niemieckie. W skład zabudowań pałacowych wchodzą również:
  • spichlerz
  • oficyna z drugiej połowy XVIII w.
  • park krajobrazowy z zabytkową aleją lipową oraz wyjątkowo okazałym bukiem odmiany czerwonolistnej, prawdopodobnie drugim najgrubszym w kraju, to drzewo o obwodzie 685 cm (w 2012)
• domy szczytowe, ul. 27 Stycznia nr 5b; 4, 11, 12, 14, 15, 16, szachulcowe, z około 1800 roku, XVIII wieku, nr 18, 19, 36, szachulcowo-murowane z połowy XIX wieku

inne zabytki:

• synagoga
• cmentarz żydowski
• kościół pw. św. Wojciecha, neogotycki z 1892 roku.
• stacja kolejowa, nieczynna z XIX wieku

Transport

Miejscowość leży przy skrzyżowaniu drogi krajowej nr 32, drogi wojewódzkiej nr 313 oraz drogi wojewódzkiej nr 314.

Przez miasto przebiega nieczynna linia kolejowa Sulechów – Wolsztyn (przewozy pasażerskie zawieszono w 1994).

Kultura

W ratuszu działa izba pamięci.

Ofertę kulturalną zapewnia Gminny Ośrodek Kultury

Sport

Od 1947 roku istnieje tu Miejski Klub Sportowy „Cargovia” Kargowa, który występuje w klasie okręgowej.

Ludzie związani z Kargową

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Kargową.

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie urodzeni w Kargowej.

Wspólnoty wyznaniowe

• Kościół rzymskokatolicki:
  • parafia św. Wojciecha
• Świadkowie Jehowy:
  • zbór Kargowa (Sala Królestwa ul. Ogrodowa 4)

Zobacz też

• Powiat babimojski
• Kargowa – stacja kolejowa

Przypisy

Bibliografia

• Tomasz Jurek: Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, cz. II (I – Ł), zeszyt 2, hasło „Kargowa”. Wrocław: Ossolineum, 1991, s. 136-139.
• Kazimierz Rymut: Nazwy Miejscowe Polski. Historia, Pochodzenie, Zmiany, Tom IV J-Kn, hasło „Kargowa”. Kraków: Polska Akademia Nauk Instytut Języka Polskiego, 2001, s. 336. ISBN 83-87623-68-7.

Linki zewnętrzne

• Kargowa w „Słowniku historyczno-geograficznym województwa poznańskiego w średniowieczu”
• kargowa.pl
• Pałac Kargowa. lukaszmalkiewicz.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-04-03)].
• Kargowa (1), [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. III: Haag – Kępy, Warszawa 1882, s. 839 .
• Obrona Kargowej 12 lutego 1919 r. (mapa) – Powstanie Wielkopolskie 1918-9 (strona Instytutu Pamięci Narodowej)