Bayt

bayt
1 GB'lık IBM Microdrive.
Genel bilgi
Birim sistemibitten türetilmiş birim
Neyin birimibilgi miktarı
SembolB
Birim dönüşümleri
1 B ...... eşittir ...
  bit 8 bit
  yarım bayt 2 yarım bayt

Bayt (B; İngilizce: byte), sekiz bitten oluşan ve bir bütün olarak işlenen veri birimidir. Bilgisayarlarda bilgi miktarını ölçmek için kullanılır; dosya boyutları, bellek ve depolama kapasiteleri bayt ve baytın katlarıyla verilir. Sekiz bit 28 = 256 ayrı durum gösterebildiğinden bir bayt, işaretsiz bir tam sayı olarak 0 ile 255 arasında değer alır.:4-3 Bir bayt, Latin alfabesini temel alan 8 bitlik bir kodlamada tek bir harfi temsil eder. Unicode metinlerinde ise bir karakter birden çok bayt tutabilir.

Terimin bilinen en eski kullanımı, IBM'de Stretch adıyla geliştirilen 7030 bilgisayarının tasarımı sırasında Werner Buchholz'un yazdığı Haziran 1956 tarihli bir belgedir. O ilk belgede bayt, 1 ile 6 bit arasında değişebilen bir bit öbeğidir.:5-6 Bayt boyu uzun süre makineden makineye değişmiş, 6, 7, 8 ve 9 bitlik karakterler yan yana kullanılmıştır. Sekiz bitlik baytı 1964'te duyurulan IBM System/360 ailesi yaygınlaştırmış, 1970'lerin mikroişlemcileri de aynı boyu benimsemiştir. Bugün çoğu standart baytı sekiz bit sayar, C ve C++ standartları ise daha geniş baytlara izin verir.:4 RFC belgeleri gibi ağ metinlerinde sekiz bitlik bayt için oktet sözcüğü kullanılır.

Tanım ve simge

Bayt birimleri
SI ön ekleri (onluk) İkili ön ekler (IEC) Bellekte
(JEDEC)
Ad Simge Onluk Ad Simge İkilik
kilobayt
kB
103 kibibayt
KiB
210
KB
megabayt
MB
106 mebibayt
MiB
220
MB
gigabayt
GB
109 gibibayt
GiB
230
GB
terabayt
TB
1012 tebibayt
TiB
240
TB
petabayt
PB
1015 pebibayt
PiB
250
–
eksabayt
EB
1018 eksbibayt
EiB
260
–
zettabayt
ZB
1021 zebibayt
ZiB
270
–
yottabayt
YB
1024 yobibayt
YiB
280
–
ronnabayt
RB
1027 robibayt
RiB
290
–
kettabayt
QB
1030 kebibayt
QiB
2100
–
Büyüklük sırasına göre veri

Uluslararası Elektroteknik Komisyonunun (IEC) terim sözlüğü baytı, bir bütün olarak işlenen sekiz ikilik basamaktan oluşan sıralı küme diye tanımlar. Sözlüğün notuna göre niteleyici almadan kullanılan bayt sözcüğü 8 bitlik bayt demektir, öteki uzunluklar için ayrıca n bitlik bayt terimi vardır. Aynı sözlük baytı bir de veri miktarının birimi olarak ayrı bir girdiyle verir ve bu girdiyi IEC 80000-13:2008 standardının 13-9.c maddesine dayandırır. Bu girdiye göre birim hem SI ön ekleriyle hem de ikili ön eklerle birleşebilir, ikinin kuvvetleri için belirsizliği önlemek amacıyla ikili ön ekler önerilir. ABD'nin ölçüm kurumu Ulusal Standartlar ve Teknoloji Enstitüsü (NIST) de ikili ön ekleri anlatırken 1 B = 23 bit = 8 bit eşitliğini yazar. Türk Dil Kurumunun Güncel Türkçe Sözlük'ü bayt sözcüğünü sekiz bitten oluşan sayısal veri birimi diye açıklar.

Baytın değer sayısı bitin tanımından gelir. Shannon'ın 1948 tarihli makalesine göre iki kararlı konumu olan bir röle ya da flip-flop devresi bir bit saklar, N tane böyle öğe ise 2N durum üzerinden N bit saklar. Sekiz öğeli bir bayt bu yüzden 28 = 256 ayrı durum alabilir. Sayım sıfırdan başladığı için en büyük değer 256 değil 255'tir.

İşlemci mimarileri de aynı boyu kullanır. Intel 64 ve IA-32 mimarilerinde bayt sekiz bittir, sözcük 2, çift sözcük 4, dörtlü sözcük 8 bayttır.:4-1 RISC-V'in temel buyruk kümesi belleğe 8, 16 ve 32 bitlik birimlerle erişir ve 8 bitlik birime bayt adını verir.:13, 34 Baytın temel özelliği, onu oluşturan bitlerin ayrı ayrı değil birlikte adreslenip taşınmasıdır. C dili standardı baytı bit sayısıyla değil, adreslenebilirlik ve karakter tutma ölçütüyle tanımlar.:4

Simge

Birimin simgesi büyük B harfidir. Fransızcada yerleşik simge, octet sözcüğünün baş harfi olan küçük o harfidir ve bu dilde kilooktet ko, kibioktet Kio diye yazılır. Bu yüzden Fransızca belgelerdeki Mo ve Go gösterimleri megabayt ve gigabayt anlamına gelir.

B harfi aynı zamanda logaritmik oranları ölçen bel biriminin simgesidir. SI Broşürü, SI dışında kalan ama birlikte kullanılan birimler arasında beli B, desibeli dB simgesiyle sayar ve 1 dB = 0,1 B olduğunu yazar.:140-141

Bayt ile bit, simgelerde büyük ve küçük harfle ayrılır. JEDEC'in sözlüğü 1 kb/s yazımını saniyede 1000 bit anlamında kullanır, NIST ise bit için bit sözcüğünün kendisini simge olarak yazar (1 kbit, 1 Kibit). Aktarım hızları çoğunlukla bit, dosya boyutları ise bayt ile verilir. 100 Mbit/s'lik bir bağlantı saniyede en çok 12,5 MB taşıyabilir. Birim hızla da birleşebilir, saniyede bayt için B/s yazılır.

Oktet

İnternet Protokolü'nün 1981 tarihli belirtimi sözlük kısmında oktet sözcüğünü "sekiz bitlik bayt" diye açıklar ve metin boyunca adres, başlık ve parça uzunluklarını oktetle verir. Robert W. Bemer, 1965-66'da Fransa'da Compagnie des Machines Bull'un yazılım bölümünün başındayken byte yerine octet denmesinde direttiğini, bu tercihi 16, 32, 64 ve hatta 128 biti koşut taşıyabilen yeni iletişim yöntemlerinin haklı çıkardığını yazar. IEC'nin sözlüğü bayt ile okteti eş anlamlı sayar. Sözlüğün çok dilli karşılıkları dillerin tercihlerini de gösterir. Fransızcada kavramın adı octettir, Almancada Byte ile Oktett, Çekçede bajt ile oktet, Portekizcede byte ile octeto birlikte verilir.

Adın kökeni

Delikli kart. Her sütun bir karaktere ayrılmıştır.

Byte sözcüğü bilinen en eski haliyle Werner Buchholz'un 11 Haziran 1956 tarihli The Link System adlı yazısında geçer. IBM'in Stretch bilgisayarının giriş/çıkış kısmını anlatan bu şirket içi yazıda, 60 bitlik bir sözcüğü toplayıcıya gönderilecek karakterlere ya da "bayt"lara ayıran kaydırma matrisi tanıtılır. Metne göre makine 1 ile 6 bit arasındaki her boyda karakter ve basamağı işleyebilecekti, tek bitlik baytlarla mantık çözümlemesi yapmak da mümkündü.:5-6 Buchholz'un 31 Temmuz 1956 tarihli yazısı sözcüğü yine kullanır ve 60'ın 1, 2, 3, 4, 5 ve 6'nın katı olduğunu, bu boylardaki baytların bir sözcüğe bölünmeden yerleşebildiğini söyler.:2 Computer History Museum'un Stretch kronolojisi terimin bu Temmuz yazısıyla yayıldığını belirtir.

Buchholz 1977'de BYTE dergisine yazdığı mektupta dosyalarında bulabildiği en eski kullanımın Haziran 1956 tarihli bu yazı olduğunu, baytın o sırada birden altıya kadar koşut bitten oluştuğunu, ilk kullanımın ise bir defada altı bit işleyen dönemin giriş/çıkış aygıtlarıyla ilgili olduğunu anlatır. Aynı mektuba göre terim ilk kez 1959'da yayımlanmıştır. Yayın, Gerrit Blaauw, Frederick Brooks ve Buchholz'un Processing Data in Bits and Pieces başlıklı makalesidir.

Sözcüğün neden seçildiğini Stretch tasarımcılarının 1962 tarihli kitabı açıklar. Kitaba göre bayt, bir karakteri kodlamakta kullanılan bit öbeğini ya da giriş/çıkış birimlerine koşut aktarılan bit sayısını gösterir. Karakter sözcüğü yerine başka bir terim gerekmiştir, çünkü aynı karakter farklı uygulamalarda farklı uzunlukta kodlarla gösterilebilir ve giriş/çıkıştaki bit öbeğinin karakterle hiçbir ilgisi olmayabilir. Kitabın aynı sayfasında terimin İngilizce bite (ısırık, lokma) sözcüğünden türetildiği, yanlışlıkla bite dönüşmesin diye byte diye yazıldığı belirtilir.:40 Sözcük bu çağrışımı taşır, ama yazımı bilinçli olarak değiştirilmiştir.

Kitabın bu bölümünde Stretch tasarımcıları iki veri hiyerarşisini yan yana koyar. Veri işlemenin doğal birimleri karakter, alan, kayıt ve dosya iken makinenin yapısından gelen birimler bit, bayt, sözcük ve bloktur. Bayt karaktere karşılık gelen makine birimidir. Sözcük ise bellekten bir bellek çevriminde koşut aktarılan veri bitlerinin sayısı olarak tanımlanır ve bellek yapısının bir özelliği sayılır.:39-40 Yine kitaba göre Bull'un Gamma 60 bilgisayarının tasarımcıları sözcük yerine catena terimini türetmişti.:40

Bayt, bit sözcüğünden sonra doğmuştur. Bit, binary digit (ikilik basamak) deyişinin kısaltmasıdır ve Claude Shannon'ın 1948 tarihli A Mathematical Theory of Communication makalesinde John W. Tukey'nin önerisi olarak anılır.

Türkçede yazım bayt biçimindedir. Türk Dil Kurumu sözcüğü İngilizce byte kökeniyle verir.

Bayt boyunun tarihi

Bayt boyunun tarihi, 1956'dan bugüne

Değişken boylu bayt ve Stretch

Buchholz ve çalışma arkadaşları 17 Eylül 1956'daki bir toplantıda Stretch'in bellek sözcüğünü 60 bitten 64 bite çıkarmaya, giriş/çıkış için en büyük bayt boyunu sekiz bit yapmaya karar vermiştir. Karar yazısına göre sekizden az bit kullanan giriş/çıkış birimleri kalan bitleri boş bırakacak, oluşan boşluklar sonradan programla ayıklanabilecekti.:1 Buchholz'un Temmuz yazısına göre IBM 704'ün 36 bitlik sözcüğü kayan noktalı sayılar için dar görünüyordu, 60 bit de 1 ile 6 bit arasındaki baytları sözcüğe bölünmeden yerleştirebiliyordu. Bununla birlikte 64 bitlik sözcük bir sözcük içindeki bitleri doğrudan ikilik adres aritmetiğiyle göstermeye izin verirken, 60 bitlik sözcükte aynı iş 15'e göre adres aritmetiği ve özel sayaçlar istiyordu.:1-2 Computer History Museum'un kronolojisi 64 bitlik sözcüğün aynı zamanda ABD'nin NSA kurumunun 8 bitlik bayt isteğini karşıladığını yazar.

İlk örneği 1961'de Los Alamos Ulusal Laboratuvarı'na teslim edilen IBM 7030'da bayt boyu tümüyle değişkendi. Değişken uzunluklu alanlarla çalışan her buyruk 1 ile 8 bit arasında kendi bayt boyunu belirtebiliyor, baytlar sözcük sınırlarını da aşabiliyordu.:79 Tasarımcılar karakter kümesini ise sabit 8 bitlik baytla kurmuştur. Altı bitlik bayt artı kaydırma kodları, iki altı bitlik bayttan oluşan on iki bitlik kod ve tek 8 bitlik bayt gibi seçenekler karşılaştırılmıştır. Sekiz bitin seçilme gerekçeleri kitapta beş madde olarak sıralanır.:63-66

  • 256 karakterlik kapasite uygulamaların büyük çoğunluğu için yeterli görülmüştür.
  • Bir karakter tek bir bayta denk geldiğinden kaydın uzunluğu, içindeki karakterlere bağlı olarak değişmez.
  • Sekiz bit, depolama alanı açısından makul bir seçimdir.
  • Sayısal işlerde bir onluk basamak dört bit tutar ve iki basamak bir bayta sığar. Dört ve sekiz bitlik düzen, dört ve altı bitlik bir düzene göre makine tasarımını ve adresleme devrelerini sadeleştirir.
  • Dört ve sekiz, ikinin kuvvetleri olduğundan bit düzeyine kadar ikilik adresleme ve dizinleme kullanılabilir.

Karakter kümesini anlatan bölümü Bemer ile Buchholz birlikte yazmıştır. IBM'in o dönemdeki 48 karakterlik kümeleri on rakam, 26 büyük harf, 11 özel karakter ve bir boşluktan oluşuyordu ve çoğunlukla 6 bitlik kodlarla gösteriliyordu. Yeni kümeye en azından 26 küçük harf, daktilolardaki noktalama işaretleri ve ALGOL gibi programlama dillerinin gerektirdiği matematik ve mantık simgeleri girmeliydi. Sonunda 120 karakterlik bir kümede karar kılınmış, tasarımcılar bu sayının takdire bağlı bir karar olduğunu belirtmiştir.:61-62 Hedeflerden biri, karakterlerin çeviriye gerek kalmadan kod değerlerine göre sıralanabilmesiydi. Küçük ve büyük harfler bu sırada yan yana, çift olarak gelir.:67 Veri aktarılırken her bayta dokuzuncu bit olarak bir eşlik biti eklenir ve bu bit 1 sayısını tek yapacak biçimde seçilir.:66

Stretch'in NSA için yapılan ve 1962'de teslim edilen sürümü IBM 7950 Harvest şifre çözme işlerine yönelikti. Kitabın bu sürümü anlatan bölümüne göre makinede bellek uzun bir bit dizisi gibi görülebiliyor ve her bit adreslenebiliyordu, 24 bitlik adresin 18 biti sözcüğü, 6 biti sözcük içindeki biti seçiyordu. Seçilen baytlar programcının belirlediği örüntülere göre sözcüklerden alınıyor, işlem süresini kısaltmak için bayt seçme kuralları ve izlenecek yollar önceden yazılıyordu.:259

Bemer, Stretch'in karakter kümesini Buchholz'un yönetiminde kendisinin tasarladığını anlatır ve bu makinenin 8 bitlik bayt kullanan bilinen ilk bilgisayar olduğunu söyler. 1959'da Communications of the ACM dergisinde yayımladığı ve delikli kart kodlarını 256 karaktere çıkarmayı öneren yazısı da aynı döneme aittir.

Altı bitlik karakterler

Delikli kartta her sütun tek bir simgeye ayrılmıştı. Rakamlar, harfler ve birkaç işaret 64'ü aşmayınca, kartları giriş ve çıkış olarak kullanan makinelerde karakter başına altı bit yetiyordu. Bemer'e göre küçük harfler de eklenmek istendiğinde 73 karakter gerekmiş, bu da altı bitin kapasitesini aşmıştır. IBM'in 702-7080 ve 1401-7010 aileleri ile başka üreticilerin bazı makineleri her karakter için altı bit kullanmıştır.:91 Sözcük boyu altının katı olan makinelerde karakterler sözcüğe tam oturuyordu. Örneğin GE-635'in 36 bitlik sözcüğüne altı adet altı bitlik karakter sığıyordu.:26

Altı bit yalnız karakter için yeterliydi, onluk sayılar için fazlaydı. Bir onluk basamak dört bitle gösterilebildiği için altı bitlik düzen sayısal verilerde her basamakta iki biti boşa harcıyordu.:91

36 bitlik sözcükler ve keyfî bayt boyları

36 bitlik sözcük kullanan makinelerde bayt boyu programa bırakılabiliyordu. DEC'in PDP-10 bilgisayarında beş buyruktan oluşan bir küme, bir sözcüğün herhangi bir yerindeki herhangi uzunlukta baytı paketleyip açabiliyordu. Bu buyruklar bir bayt işaretçisi kullanır, işaretçi baytın boyunu ve sözcük içindeki konumunu ayrı alanlarda taşırdı. İşaretçiyi artıran buyruklar bir dizi baytı soldan sağa işler, sözcükte yeterli yer kalmadığında işaretçi bir sonraki sözcüğün en solundaki bayta geçer.:2-15 GE-635 ise alfasayısal veriyi altı ya da dokuz bitlik karakterlerle gösteriyordu, bir sözcüğe altı ya da dört karakter sığıyordu.:26

Aynı metnin farklı makinelerde farklı biçimlerde saklanması İnternet'in erken belgelerine de yansımıştır. Dosya Aktarım Protokolünün belirtimi, DEC TOPS-20 sistemlerinin metni 36 bitlik sözcüğe beş tane 7 bitlik ASCII karakteri olarak yerleştirdiğini, IBM ana bilgisayarlarının 8 bitlik EBCDIC kullandığını, Multics'in ise 36 bitlik sözcüğe dört tane 9 bitlik karakter koyduğunu örnek verir.

Yedi bitlik ASCII

Her üreticinin kendi karakter kodunu kullanması makineler arasında veri alışverişini zorlaştırıyordu. Aynı bit dizisi bir makinede başka, ötekinde başka bir simge anlamına gelebiliyordu. NIST'in tarihçesine göre bilgi alışverişi için ortak bir kod üzerindeki çalışma 1961'de başlamış, 128 karakterlik yedi bitlik küme 1967'ye gelindiğinde biçimlenmiştir. Standardın ilk sürümü American Standard Code for Information Interchange (ASCII) adıyla 1963'te Amerikan Standartlar Birliği'nin (ASA) X3.4 numarasıyla yayımlanmış, 1967'de büyük ölçüde değiştirilmiştir. 1966'da adı USASI olan kuruluş 1968'de yedi bitlik standardı yayımlamış, ABD Ulusal Standartlar Bürosu aynı yılın Kasım ayında onu ilk Federal Bilgi İşleme Standardı olarak benimsemiştir.

Bemer'in anlatımına göre 8 bitlik tek bir küme önerisi standart kurulunda fazla ileri bulunmuş, kurul yedi bitte ya da üst yarısı sonraya bırakılan 8 bitlik bir kümede durmuştur. Yedi bitlik bir karakter 8 bitlik bir bayta sığar. Vint Cerf'in 1969 tarihli RFC 20 belgesi ağ üzerinde standart yedi bitlik ASCII'yi en üst biti her zaman 0 olan 8 bitlik baytın içine yerleştirerek kullanmayı önermiştir.

System/360 ve 8 bitin yerleşmesi

Sekiz bitlik baytı yaygınlaştıran IBM System/360 ailesinden bir Model 30

IBM'in 1964'te duyurduğu System/360, beş ayrı ürün hattının yerine geçen uyumlu bir aileydi. IBM'in tarih sayfasına göre bu mimari bugün de bilgisayarlarda kullanılan 8 bitlik bayta öncülük etmiştir. Mimarinin el kitabı sekiz bitlik bilgi birimini bayt diye adlandırır ve bütün biçimlerin temel yapı taşı sayar. Her bayta dokuzuncu bit olarak bir eşlik biti eklenerek aktarılır.:7 System/360 adresleri bit düzeyinde değil bayt düzeyindedir, sözcük ise dört bayttır. 24 bitlik adres en çok 16.777.216 bayta erişir.:7-8

Tasarımcılar Gene Amdahl, Gerrit Blaauw ve Frederick Brooks, 1964 tarihli makalelerinde kararın gerekçesini açıklar. Temel sorun, onluk basamakların dört, alfasayısal karakterlerin altı bit gerektirmesiydi. Üç seçenek değerlendirilmiştir. Her şey için altı bit kullanılırsa sayısal verilerde iki bit boşa gidiyordu. Basamaklar için dört, karakterler için sekiz bit kullanılırsa alfasayısal veride iki bit boşa gidiyordu. Basamaklar için dört, karakterler için altı bit kullanılırsa en küçük adreslenebilir öğe olarak 12 bitlik bir birim gerekiyordu.:91 Onluk basamak çiftlerini ikilik olarak yeniden kodlayan yedi bitlik bir karakter de kısaca incelenmiştir. Dört ve altılı düzen şu nedenlerle reddedilmiştir. Onluk aritmetiği olmayan modellerde bile tek tek karakterleri adresleyebilmek isteniyordu, alfabetik karakteri altı bitle sınırlamak ileriyi görmemek sayılıyordu ve bu düzenin mühendislik güçlükleri boşa giden bitlerden daha pahalıya gelebilirdi.:91

Dört ve sekizli düzen kodlama verimi sağlıyor, karakter kümesinin büyümesine yer bırakıyor, 32/64 bitlik kayan nokta sözcükleri ve 16 bitlik buyruk alanlarıyla uyuşuyordu. Altılı düzenin üstünlükleri arasında alışkanlık ve var olan giriş/çıkış donanımı vardı. Tasarımcılar en önemli etken olarak kodlama verimini göstermiştir.:91 Bayt, ailenin bütün modellerinde ortak birimdi. Aynı makaledeki çizelgeye göre modellerde bellek ve veri akışı genişliği 8 ile 64 bit arasında değişiyor, kapasite ise her modelde 8 bitlik bayt olarak veriliyordu.:90 Brooks 2010'da Wired dergisine verdiği söyleşide en önemli kararının System/360'ı 6 bitlik bayttan 8 bitlik bayta geçirmek olduğunu, bunun küçük harfleri mümkün kıldığını ve bu değişikliğin her yere yayıldığını söylemiştir.

Buchholz'un mektubuna göre System/360, Stretch'in pek çok düşüncesini devralmış, ama bedeli azaltmak için bayt boyunu sekiz bitte sabitlemiş ve bit düzeyinde adreslemenin yerine bayt adreslemeyi koymuştur. Mektup, o tarihten sonra bayt teriminin genel olarak sekiz bit anlamına geldiğini de söyler. Bemer de aynı değerlendirmeyi yapar, 360'ın 8 bitlik karakterleri sayesinde baytın her yere yayıldığını yazar.

Mikroişlemciler

Intel 8008 mikroişlemcisi

1970'lerin başında mikroişlemciler de bu boyu benimsedi. Intel 8008 kullanıcı kılavuzunun başlığı onu "8 bitlik koşut merkezî işlem birimi" diye tanıtır. Intel 8080'in 1975 tarihli kılavuzu, Aralık 1973'te teslimine başlanan bu işlemciyi 8 bitlik veri yolu ve 16 bitlik adres yoluyla anlatır, 65.536 bayta kadar belleğe erişebildiğini belirtir. Intel, x86 ailesinde de 8 bitlik baytı korumuştur.:4-1

Standartlaşma

Sekiz bit yaygınlaştıktan sonra standartlar bu boyu farklı ölçülerde benimsemiştir. IEC'nin terim sözlüğü sekiz biti esas alır, birim girdisini de IEC 80000-13'e dayandırır. POSIX, baytı "tam olarak bir oktet olan, ayrı ayrı adreslenebilen depolama birimi" diye tanımlar. POSIX'in gerekçe metnine göre baytın tam sekiz bit olması bilinçli bir karardır ve ağ işlevlerinde int8_t türünün kullanılmasından, ayrıca C99 ile uyum sağlama gereğinden doğmuştur. Gerekçe metni bunu kısa bir hesapla gösterir. C99'da 8 bitlik int8_t türünün dolgu biti olamaz ve her tür tam sayıda bayt tutmak zorundadır, bu nedenle bu türün var olması bayt başına tam sekiz bit gerektirir. Standardı hazırlayanlar bunun o günkü teknoloji için aşırı bir kısıtlama olmadığını yazar. POSIX'in limits.h tanımı da CHAR_BIT değerini 8 olarak sabitler.

C dili standardı daha esnektir. Standart, kendi tanımlamadığı terimler için ISO/IEC 2382-1 sözlüğüne gönderir,:2-3 ama bayt için kendi tanımını verir. Standart baytı "yürütme ortamının temel karakter kümesinin her üyesini tutabilecek büyüklükte, adreslenebilir veri saklama birimi" diye tanımlar, baytı oluşturan bit sayısını gerçeklemeye bırakır.:4 CHAR_BIT için en az 8 şartını koyar.:27 C23'ün N3220 numaralı çalışma taslağı aynı alt sınırı korur.:23 C++ standardı da baytı temel depolama birimi sayar, her baytın ayrı bir adresi olduğunu ve bit sayısının gerçeklemeye bağlı olduğunu yazar.

Bu serbestlik sayısal sinyal işlemcilerinde bugün de kullanılmaktadır. Texas Instruments'ın TMS320C28x derleyici kılavuzuna göre bu ailede char 16 bittir, ayrı ayrı adreslenebilmesi için bayt da 16 bit olur ve CHAR_BIT 16 değerini alır. Standart, sizeof işlecinin char için 1 döndürmesini istediğinden sizeof burada 16 bitlik birimleri sayar.:99, 103 POSIX bu tür makineleri dışarıda bırakırken C standardı onları kapsar. POSIX'in tanımındaki not da C standardının tanımının daha geniş olduğunu ve farklı boyda adreslenebilir birimleri kapsayabileceğini açıkça belirtir.

Bazı makinelerde ve tanımlarda bayt ya da karakter boyu
Makine ya da tanımBayt ya da karakter boyu (bit)Sözcük boyu (bit)Not
IBM 702-7080, 1401-70106BelirtilmemişHer karakter için altı bit:91
IBM 7030 (Stretch)1-8, buyruğa göre64Karakter kümesi 8 bit:63-66, 79
GE-6356 ya da 936Sözcüğe 6 ya da 4 karakter:26
DEC PDP-10Herhangi bir uzunluk36Bayt işaretçisiyle:2-15
TOPS-20 metni736Sözcüğe 5 ASCII karakteri
Multics metni936Sözcüğe 4 karakter
IBM System/360832Bayt adreslemeli:7-8
Intel 8008, 808088Mikroişlemci
TMS320C28x1616CHAR_BIT = 16:99, 103
POSIXTam 8TanımlanmazCHAR_BIT = 8
C standardıEn az 8TanımlanmazGerçeklemeye bağlı:4, 27

Değerler ve gösterim

Bir baytın bitleri ve yarım baytları. Aynı bit örüntüsü işaretsiz 167, ikiye tümleyen gösterimde -89 değerindedir.

İşaretsiz tam sayılar

Sekiz bit, 256 ayrı bit örüntüsü verir. İşaretsiz yorumlandığında bir bayt 0 ile 255 arasındaki tam sayıları gösterir.:4-3 Her bit konumu ikinin bir kuvvetini temsil eder, en anlamlı bit 27 = 128, en az anlamlı bit 20 = 1 değerindedir. Onluk düzende 167 sayısı ikilik düzende 10100111 diye yazılır, çünkü 128 + 32 + 4 + 2 + 1 = 167 eder.

C standardı unsigned char türünün değerlerinin ikilik gösterimle saklanmasını ister ve UCHAR_MAX değerinin 2CHAR_BIT - 1 olduğunu yazar.:27-28, 44 Baytın en büyük değeri olan 255, onluk değil ikilik bir sınırdır. Bu yüzden IPv4 adresinin dört oktetinin her biri 0 ile 255 arasında kalır.

İşaretli tam sayılar

Çağdaş işlemciler işaretli tam sayıları ikiye tümleyen gösterimle tutar. Bu gösterimde bir bayt -128 ile +127 arasındaki değerleri alır ve 7 numaralı bit işaret bitidir.:4-4 11111111 örüntüsü işaretsiz yorumda 255, ikiye tümleyen yorumda -1 değerindedir. Bitlerin anlamını belirleyen şey bayt değil, ona uygulanan buyruktur. x86'daki toplama ve çıkarma buyrukları iki yoruma da uygun sonuç üretir, işlemci hangi yorumun geçerli olduğunu bilmez.:4-3

C23 öncesi C standartları başka işaret gösterimlerine de izin veriyordu, SCHAR_MIN için verilen alt sınır -127 idi. C23'ün N3220 numaralı çalışma taslağı yalnız ikiye tümleyen gösterimi tanımlar.:27:43

Aynı baytın farklı yorumları
İkilikOn altılıkİşaretsizİkiye tümleyenASCII
0000 00000000NUL
0100 0001416565A
0110 0001619797a
0111 11117F127127DEL
1000 000080128-128ASCII dışı
1010 0111A7167-89ASCII dışı
1111 1111FF255-1ASCII dışı

On altılık gösterim ve yarım bayt

Bir baytın sekiz biti ortadan ikiye bölündüğünde 4 bitlik iki yarım elde edilir. Dört bit tam olarak bir on altılık basamağa karşılık geldiği için bir bayt iki on altılık basamakla (00 ile FF arasında) yazılır. 4 bitlik bu yarıma yarım bayt (İngilizce: nibble) denir. Örneğin IPv6 adreslerinin ters DNS kaydında adres yarım baytlara ayrılır ve her yarım bayt tek bir on altılık basamakla gösterilir.

System/360 el kitabının eklerinde on altılık-onluk dönüşüm çizelgeleri ve on altılık gösterimin anlatımı vardır.:136, 142 RFC 4648'deki Base16 kodlaması her baytı iki on altılık basamakla, 16 karakterlik bir alfabeyle yazar.

BCD

İkilik kodlanmış onluk gösterimde (BCD) her onluk basamak dört bitle yazılır, 0'dan 9'a kadar basamaklar 0000 ile 1001 arasındaki ikilik sayılarla kodlanır.:68 Dört bitlik basamaklar iki boyutta bayta yerleştirilebilir. Bir bayta iki basamak yazılırsa 00 ile 99 arasındaki sayılar saklanır. Her basamak ayrı bir bayta yazılırsa üst dört bit karakter kümesine özgü sabit bir desen taşır ve metin ile sayı aynı karakter kümesinde durabilir. Stretch kitabı bu iki biçimi 28 sayısının 8 bitlik baytlarla iki farklı yazımı üzerinden örnekler.:68

System/360 onluk işlenenleri, dört bitlik basamakların bir bayta iki tane sığdırıldığı değişken uzunlukta alanlarda tutar. En sağdaki baytın sağ yarısı işaret kodunu taşır.:10 Intel 8080'in DAA buyruğu, ikilik toplamadan sonra biriktireçteki sekiz bitlik sayıyı iki adet dört bitlik BCD basamağına uyarlar. Düzeltme, alt dört bitin 9'u geçtiği ya da yardımcı elde bayrağının 1 olduğu durumda 6 ekleyerek yapılır, üst dört bit için de aynı yol izlenir.:4-8 Yardımcı elde bayrağı doğrudan yarım bayt sınırını, 3 numaralı bitten 4 numaralı bite geçen eldeyi izler.:4-3 Örneğin BCD olarak yazılmış 19 ile 28'in ikilik toplamı 4116 eder, alt yarıda elde oluştuğundan bayrak 1 olur ve 6 eklenerek doğru sonuç 4716 elde edilir. x86 mimarisi de iki biçimi tanır, bir bayta tek basamak ya da iki basamak yazılır.:4-9, 4-10

Bit numaralandırma

Bir baytın bitleri için iki ayrı numaralandırma kullanılmıştır. Stretch ve System/360 belgelerinde bitler soldan sağa, en anlamlı bit 0 numaralı olacak biçimde sayılır.:66:8 Intel 64 ve IA-32 belgelerinde ise bit konumları sağdan sola numaralanır, işaret biti olan en anlamlı bit 7 numaralıdır, en az anlamlı bitin numarası 0'dır.:1-5, 4-4 RFC belgelerindeki çizimler bitleri soldan sağa 0'dan numaralandırır, sol baştaki bit en anlamlı bittir. Numaralandırma yalnız adlandırma meselesidir, baytın değerini değiştirmez.

Karakter kodlaması

UTF-8'de kod noktası aralıklarına göre bayt düzeni ve iki örnek

ASCII ve EBCDIC

ASCII 128 karakter tanımlar ve yedi bit kullanır. Bir bayta yerleştirildiğinde en üst bit 0 olur. Kod çizelgesinin 00 ile 1F arasındaki değerleri ile 7F değeri denetim karakterlerine ayrılmıştır, boşluk 20 değerini alır. A harfi 4116 = 65, küçük a ise 6116 = 97 kodunu taşır, ikisi yalnız 5 numaralı bitle (sıfırdan sayıldığında) ayrılır. Bu yüzden ASCII metninde tek bir biti değiştirmek büyük ve küçük harf arasında geçiş sağlar.

IBM, System/360 ile 8 bitlik EBCDIC kodunu benimsemiştir.:11-12 System/360 el kitabının bir eki hem EBCDIC hem de sekiz bite genişletilmiş ASCII çizelgesini verir, onluk aritmetiğin ürettiği işaret kodları makinenin hangi kipte çalıştığına göre değişir.:10, 141

Tek baytlık kodlar ve Türkçe

Sekiz bit, ASCII'nin 128 karakterine ek olarak 128 kod noktası daha bırakır. Bu üst yarıyı farklı dillere göre dolduran tek baytlık kodlar vardır. Türkçe için kullanılan ISO/IEC 8859-9 ile Windows-1254 kümelerinde Türkçeye özgü harfler aynı bayt değerlerini alır. Ğ D0, ğ F0, İ DD, ı FD, Ş DE, ş FE baytıyla gösterilir. Bu düzende her karakter tek bayt tutar, ama aynı bayt değeri başka bir kümede başka bir harf anlamına gelir. Metin yanlış kümeyle okunduğunda karakterlerin bozulması bundan kaynaklanır.

Unicode ve UTF-8

Unicode kod uzayı 0 ile 10FFFF16 arasındaki sayılardan oluşur ve her karaktere bir kod noktası atar.:88 Bu kod noktaları bayt dizilerine çeşitli biçimlerde çevrilir. UTF-8 bir karakteri 1 ile 4 adet 8 bitlik baytla, UTF-16 bir ya da iki adet 16 bitlik birimle, UTF-32 ise tek bir 32 bitlik birimle gösterir. Bir karakter UTF-8'de 1 ile 4, UTF-16'da 2 ile 4, UTF-32'de her zaman 4 bayt tutar.

Rob Pike'ın 2003 tarihli anlatımına göre UTF-8, 1992'nin Eylül sıralarında New Jersey'de bir lokantada Ken Thompson ile Pike arasında tasarlanmış, bit yerleşimini Thompson belirlemiştir. İkili daha önce Plan 9 işletim sisteminin 16 bitlik karakter desteği için ISO 10646'nın ilk UTF kodlamasını kullanmış ve onu beğenmemiştir. RFC 3629 kodlamayı tanımlar. ASCII karakterleri UTF-8'de tek bayt tutar ve aynı değeri korur, bu nedenle saf ASCII dosyası değişmeden geçerli bir UTF-8 dosyasıdır.

UTF-8'de kod noktası aralıkları ve bayt düzeni
Kod noktası aralığıBayt sayısıBayt düzeniÖrnek karakterBaytlar (on altılık)
U+0000 - U+007F10xxxxxxxA (U+0041)41
U+0080 - U+07FF2110xxxxx 10xxxxxxş (U+015F)C5 9F
U+0800 - U+FFFF31110xxxx 10xxxxxx 10xxxxxx€ (U+20AC)E2 82 AC
U+10000 - U+10FFFF411110xxx 10xxxxxx 10xxxxxx 10xxxxxx😀 (U+1F600)F0 9F 98 80

UTF-16 ve UTF-32 birimleri birden çok bayt tuttuğu için bayt sırası önem taşır. Bir metnin başındaki bayt sırası imi FE FF ya da FF FE gibi bir diziyle sırayı belirtir, UTF-8'de bu im EF BB BF baytlarından oluşur. POSIX'e göre karakter tek bir simgeyi ya da denetim kodunu gösteren bir ya da daha çok bayttan oluşan dizidir, depolama alanından söz edilirken karakter değil bayt sözcüğü kullanılır.

Türkçe harflerden ğ, ı, ş, İ, Ğ ve Ş UTF-8'de iki bayt tutar, ç, ö ve ü de ASCII dışında kaldıkları için iki bayt kaplar. Türkçe bir metnin UTF-8'deki bayt sayısı bu yüzden karakter sayısından fazla olabilir. Çağdaş sözcüğü altı karakterdir ve ISO/IEC 8859-9'da altı, UTF-8'de dokuz bayt tutar. İstanbul sekiz karakterdir ve UTF-8'de dokuz bayt tutar. Yalnız ASCII harfi taşıyan bilgisayar sözcüğü ise iki kodlamada da on bayttır. Çoklu baytlı karakterlerde ilk bayt kaç bayt geleceğini gösterir, devam baytları hep 10 ile başlar. ASCII değerine sahip bir bayt yalnız bir ASCII karakterini gösterebilir, çoklu baytlı bir karakterin parçası olamaz.

Bellekle ilişkisi

Adresleme

Aynı sekiz bayt, bayt adreslemede ve sözcük adreslemede

Çağdaş işlemcilerde belleğin her baytının kendi adresi vardır. System/360'ta bayt konumları sıfırdan başlayarak ardışık numaralanır ve her numara o baytın adresidir.:8 Intel 64 ve IA-32'de bellek 8 bitlik baytlardan oluşan bir dizi olarak düzenlenir, veri türleri de bayt, sözcük ve dörtlü sözcük gibi baytın katlarından kurulur.:3-6, 4-1 C standardı da bir nesnenin her baytının adresinin ayrı ayrı ifade edilebilmesini ister.:4

Birden çok bayttan oluşan verilerde, System/360 en soldaki baytın adresini verinin adresi sayar.:7 Baytların dizilme sırası mimariye göre değişir.

Bayt sıralaması

Birden çok baytlık bir sayıda en anlamlı baytın belleğin en küçük adresine yazılmasına büyüğü başta (İngilizce: big-endian), en az anlamlı baytın yazılmasına küçüğü başta (İngilizce: little-endian) denir. İnternet protokollerinin belgeleri ise sayıları büyüğü başta düzeninde gösterir, en anlamlı oktet soldadır ve iletim sırası okuma sırasıyla aynıdır.

Sözcük, önbellek ve sayfa

Baytın üstünde daha büyük birimler kurulur. System/360'ta yarım sözcük iki, sözcük dört, çift sözcük sekiz bayttır.:7 Bellek hiyerarşisinde veri bayt bayt değil öbekler hâlinde taşınır. Örneğin Intel NetBurst mikromimarisinde önbellek veri öbeği 64 bayttır.:2-9 Sabit disklerde veri kesimler hâlinde yazılır ve okunur. Western Digital'in belgesine göre geleneksel 512 baytlık disk kesiminin yerini gelişmiş biçim sürücülerinde 4096 baytlık kesim almıştır, bu sürücüler eski yazılımlarla uyum için arayüzde 512 baytlık kesimleri taklit edebilir.

Ağlarda bayt ve oktet

İnternet protokollerinin birçok belirtimi uzunlukları oktetle verir. RFC 791, IPv4 adreslerinin dört oktet (32 bit) uzunluğunda olduğunu yazar, parça uzaklıklarını da 8 oktetlik birimlerle ölçer. IPv6 belirtimi de veri uzunluğunu oktetle verir. İletim Denetimi Protokolü başlığındaki sıra numarası, kesimin ilk veri oktetinin numarasıdır.

Dosya Aktarım Protokolünün belirtimi bayt boyu sorununu açıkça ele alır. Belirtime göre iki ayrı bayt boyu vardır, dosyanın mantıktaki bayt boyu ve aktarım bayt boyu. Aktarım bayt boyu her zaman sekiz bittir ve verinin saklandığı bayt boyuyla aynı olmak zorunda değildir. 32 bitlik baytların 36 bitlik bir makineye aktarıldığı örnek de aynı belgede verilmiştir.

İkilik veriyi yalnız metin taşıyan ortamlardan geçirmek için bayt dizileri karakterlere dönüştürülür. Base64 kodlamasında üç adet 8 bitlik bayt 24 bitlik bir öbek oluşturur, bu öbek 6 bitlik dört parçaya bölünür ve her parça 64 karakterlik bir alfabeden bir karakterle yazılır. Örneğin ASCII'de 66 6F 6F baytlarıyla yazılan foo dizgisi Base64'te Zm9v olur. Üç bayt dört karakter olduğundan kodlanmış veri, özgün veriden yaklaşık üçte bir daha uzundur.

RFC 4648 başka tabanlar da tanımlar. Base32'de beş oktet 40 bitlik bir öbek oluşturur ve sekiz karakterle yazılır. Kodlamaların ortak noktası çıktının US-ASCII alt kümesinden karakterlerle yazılmasıdır.

Katları

İkilik birimlerin aynı adımdaki onluk birimlerden yüzde farkı

Baytın katları, diğer ölçüm birimlerinde olduğu gibi ön eklerle gösterilir. Uluslararası Birimler Sistemi (SI) 10'un kuvvetleri için ön ekler tanımlar. Örneğin kilo (k) 1000 çarpanını gösterir, bu yüzden 1 kB gösterimi 1000 bayt demektir. SI Broşürü bu ön eklerin yalnız 10'un kuvvetlerini gösterdiğini, ikinin kuvvetleri için kullanılmaması gerektiğini açıkça yazar ve bir kilobitin 1024 değil 1000 bit olduğunu örnek verir.:139

Onluk katlar

  • 1 Kilobayt = 1 kB = 103 = 1000 bayt
  • 1 Megabayt = 1 MB = 106 = 1.000.000 bayt
  • 1 Gigabayt = 1 GB = 109 = 1.000.000.000 bayt
  • 1 Terabayt = 1 TB = 1012 = 1.000.000.000.000 bayt
  • 1 Petabayt = 1 PB = 1015 = 1.000.000.000.000.000 bayt
  • 1 Eksabayt = 1 EB = 1018 = 1.000.000.000.000.000.000 bayt
  • 1 Zettabayt = 1 ZB = 1021 = 1.000.000.000.000.000.000.000 bayt
  • 1 Yottabayt = 1 YB = 1024 = 1.000.000.000.000.000.000.000.000 bayt
  • 1 Ronnabayt = 1 RB = 1027 bayt
  • 1 Kettabayt = 1 QB = 1030 bayt

Ronna ve ketta ön ekleri 2022'de 27. Ağırlıklar ve Ölçüler Genel Konferansı'nda eklenmiştir. Kararın gerekçelerinden biri, veri biliminin yakın gelecekte sayısal bilgi miktarlarını 1024'ün üzerindeki büyüklüklerle anlatma ihtiyacıdır.

İkilik katlar

NIST'e göre bilgisayar uzmanları 210'un 1000'e çok yakın olduğunu görüp kilo ön ekini 1024 anlamında kullanmaya başlamıştır. Bu kullanımda 1 KB 1024 bayt, 1 MB 1.048.576 bayttır. Böylece kilo ön ekinin iki anlamı olmuştur. Karışıklığı gidermek için IEC, ikinin kuvvetleri için ayrı ön ekleri Aralık 1998'de onaylamış, bunlar Ocak 1999 tarihli bir değişiklikle IEC 60027-2 standardına girmiştir. Bu ön ekler bugün IEC 80000-13 standardındadır, SI'ın parçası değildir ama SI Broşürü onları anar ve ayrıntı için IEC 80000-13'e gönderir.:139 Yine SI Broşürü'ne göre 290 için robi (Ri), 2100 için kebi (Qi) ön ekleri de bu listeye girmiştir.:139

Donald Knuth 1999'da kilobaytın 210 bayt diye kullanılmasının bilim alanındaki uluslararası ön ek standartlarına aykırı olduğunu yazmış, ikinin kuvvetleri için büyük kilobayt anlamında KKB, MMB gibi çift harfli bir gösterim önermiştir. Aynı yazıda bu önerinin IUPAC'ın 1995'teki önerilerinden ve IEC'nin sonraki çalışmasından esinlendiğini belirtir.

Ön ek Adı Örnek
Kibi ikilik kilo 1 kibibayt (KiB) 210 bayt 1024 B
Mebi ikilik mega 1 Mebibayt (MiB) 220 bayt 1024 KiB
Gibi ikilik giga 1 Gibibayt (GiB) 230 bayt 1024 MiB
Tebi ikilik tera 1 Tebibayt (TiB) 240 bayt 1024 GiB
Pebi ikilik peta 1 Pebibayt (PiB) 250 bayt 1024 TiB
Eksbi ikilik eksa 1 Eksbibayt (EiB) 260 bayt 1024 PiB
Zebi ikilik zetta 1 zebibayt (ZiB) 270 bayt 1024 EiB
Yobi ikilik yotta 1 yobibayt (YiB) 280 bayt 1024 ZiB
Robi ikilik ronna 1 robibayt (RiB) 290 bayt 1024 YiB
Kebi ikilik ketta 1 kebibayt (QiB) 2100 bayt 1024 RiB

İki kullanımın farkı

Onluk ve ikilik anlamlar arasındaki oran, ön ek büyüdükçe artar. Kilo düzeyinde yüzde 2,4 olan fark, tera düzeyinde yüzde 10'a yaklaşır, ketta düzeyinde yüzde 27'ye ulaşır.

Aynı ön ekin SI anlamı ile ikilik kullanımı
Önek Adı SI Anlamı İkilik kullanım Fark
K veya k kilo 103   = 10001 210 = 10241 %2,40
M mega 106   = 10002 220 = 10242 %4,86
G giga 109   = 10003 230 = 10243 %7,37
T tera 1012 = 10004 240 = 10244 %9,95
P peta 1015 = 10005 250 = 10245 %12,59
E eksa 1018 = 10006 260 = 10246 %15,29
Z zetta 1021 = 10007 270 = 10247 %18,06
Y yotta 1024 = 10008 280 = 10248 %20,89
R ronna 1027 = 10009 290 = 10249 %23,79
Q ketta 1030 = 100010 2100 = 102410 %26,77

JEDEC tanımları ve yarı iletken bellek

Yarı iletken bellek üreticilerinin standart kuruluşu JEDEC'in sözlüğü bellek kapasitesi için büyük K harfiyle yazılan kilo ön ekini 1024 çarpanı olarak tanımlar ve bunu 103 anlamındaki SI ön eki k'den ayırır. Mega için de aynı biçimde 220 = 1.048.576 değerini verir. Bu girdinin notu, ikinin kuvvetlerine dayanan tanımların yalnız yaygın kullanımı yansıtmak için verildiğini, IEEE/ASTM SI 10-1997 standardının bu kullanımı önerilmez saydığını belirtir ve seçenek olarak IEC'nin ikili ön eklerini gösterir. Bu yüzden bir bellek modülünde yazılı 16 GB değeri, 16 × 230 baytı anlatır.

Not, 1,44 MB'lık disketi de örnek verir. JEDEC'e göre bu disketin megabaytı 1.024.000 bayttır. Bu tanım iki sistemi karıştırır. Disketin kapasitesi 1440 × 1024 = 1.474.560 bayttır, gerçekte 1,47 MB ya da 1,41 MiB eder.

Depolama üreticileri ve davalar

Sabit disk ve flaş bellek üreticileri kapasiteyi on tabanında verir. Kapasite işletim sisteminin ikilik birimleriyle gösterildiğinde ise sayı daha küçük çıkar. Örneğin Western Digital'e 2005'te açılan davada, 80 GB olarak satılan bir diskin yazılımda 74,4 GB görünmesi gerekçe gösterilmiştir. 80 × 109 bayt, 230'a bölününce yaklaşık 74,5 eder.

Western Digital 2006'da yaklaşık bir milyon müşteriye ücretsiz yedekleme yazılımı vermeyi kabul ederek davayı uzlaşmayla kapatmıştır. Şirket suçlamaları temelsiz bulduğunu, pahalıya gelebilecek bir davadan kaçınmak için uzlaştığını açıklamıştır. Aynı avukatların Seagate'e açtığı benzer dava 2007'de uzlaşmayla sonuçlanmıştır. Seagate kusur kabul etmeden 22 Mart 2001 ile 26 Eylül 2007 arasında satılan diskler için satın alma fiyatının yüzde beşi kadar para iadesi ya da ücretsiz yedekleme yazılımı önermiştir.

Flaş belleklere ilişkin Dinan v. SanDisk davasını ise Kaliforniya Kuzey Bölgesi Federal Mahkemesi 22 Ocak 2020'de dilekçe aşamasında, yeniden açılamayacak biçimde reddetmiştir. Davacılar GB'nin 1.073.741.824 bayt olarak anlaşıldığını ve SanDisk'in bir milyar bayt anlamındaki kullanımının aldatıcı olduğunu ileri sürmüştür. Mahkemeye göre ABD Kongresi metrik sistemi ticarette tercih edilen sistem olarak belirlemiştir, NIST'in yorumu GB için ondalık tanımı öngörmektedir, Kaliforniya yasama organı da NIST tablolarını eyaletteki alışverişlerde esas almıştır. Karar, ortalama tüketicinin kilo ve giga gibi ön ekleri onluk ölçü olarak anladığını da belirtir.

İşletim sistemlerinin gösterimi

Microsoft'un Azure Files belgesine göre Windows depolama miktarını ikilik tabanla ölçer ama KB, MB, GB gibi onluk simgelerle gösterir. Aynı belgeye göre macOS, iOS ve iPadOS onluk tabanla ölçer ve bu simgeleri onluk anlamda kullanır. Linux dağıtımlarında ölçüm yaygın olarak ikiliktir, gösterim ise yazılıma göre değişir. Belge bu karışıklığın, işletim sistemlerinin bu kısaltmaları IEC ve NIST'in standartlaştırmasından önce kullanmaya başlamasından doğduğunu yazar.

Apple'ın destek belgesi, ürün ambalajlarında 1 GB = 1 milyar bayt ve 1 TB = 1 trilyon bayt diye belirtildiğini, biçimlendirme ve işletim sistemi de yer kapladığı için kullanılabilir alanın daha az olduğunu, ikilik sistemde ise 1 GB'nin 1.073.741.824 bayt, 1 TB'nin 1.099.511.627.776 bayt olduğunu açıklar. Android'in Formatter sınıfı Android O sürümünden itibaren SI anlamlarını kullanmaktadır, 1 kB 1000 bayttır. GNU coreutils paketinde tek harf ya da harfle birlikte iB 1024 çarpanını, harfle birlikte B ise 1000 çarpanını gösterir. Örneğin 1M ve 1MiB 1.048.576 bayt, 1MB 1.000.000 bayttır. Linux kılavuz sayfası units(7) iki ön ek dizisini de sıralar.

Bellek ve depolamada ölçekler

Bazı büyüklüklerin bayt cinsinden karşılığı
BüyüklükKarşılık
1 baytBir ASCII karakteri, 8 bitlik bir bayt içinde
2 baytUTF-8'de bir ş harfi
4 baytIPv4 adresi
64 baytIntel NetBurst'te önbellek veri öbeği:2-9
512 ve 4096 baytSabit disk kesimi
65.536 bayt (64 KiB)Intel 8080'in adres uzayı
1.474.560 bayt (1,44 × 1.024.000)"1,44 MB" disket
Yaklaşık 5 milyon karakterIBM 305 RAMAC'ın sabit disk birimi (karakter başına 7 bit)
4,7 GB120 mm DVD'nin en küçük anma kapasitesi
32 Gb (4 GiB)DDR5 standardı JESD79-5D'nin kapsam tanımında anılan en büyük yonga yoğunluğu (8 Gb ile 32 Gb arası)
32 TBWestern Digital Ultrastar DC HC690 sabit diski
33 ZB, 175 ZBIDC'nin tahminine göre 2018'de ve 2025'te bir yılda oluşturulan, yakalanan ve çoğaltılan veri (ikincisi öngörü)

Rastgele erişimli disk sürücüsü kullanan ilk bilgisayar olan IBM 305 RAMAC'ın sürücüsü karakter başına 7 bitle 5 milyon karakter saklıyordu. Birim iki buzdolabı büyüklüğündeydi ve bir tondan ağırdı. Bir sabit diskin kapasitesi on tabanında verildiği için 32 TB'lık bir disk işletim sisteminin ikilik birimlerinde yaklaşık 29,1 TiB görünür. DVD standartlarında da anma kapasitesi 4,7 Gbayt olarak yazılır. Bu değer on tabanında okunduğunda 4,7 × 109 baytlık bir disk, ikilik birimlerde yaklaşık 4,38 GiB eder.

Yazılımda bayt

Pek çok programlama dili bayt için ayrı bir tür tanımlar. Bu türlerin çoğu 8 bitliktir, C ve C++'ta boy gerçeklemeye bağlıdır, türün işaretli mi işaretsiz mi olduğu ise dilden dile değişir.

Bazı dillerde bayt türleri
DilTürDeğer aralığıNot
Cunsigned charEn az 0 ile 255CHAR_BIT en az 8:27
C++std::byte0 ile 2CHAR_BIT - 1unsigned char üzerine kurulu numaralandırma
Javabyte-128 ile 1278 bitlik işaretli ikiye tümleyen
C#byte0 ile 2558 bitlik işaretsiz, System.Byte
C#sbyte-128 ile 1278 bitlik işaretli
PythonbytesHer öğe 0 ile 255Değiştirilemez bayt dizisi
Gobyte0 ile 255uint8 ile eş anlamlı
Rustu80 ile 2558 bitlik işaretsiz
JavaScriptUint8ArrayHer öğe 0 ile 2558 bitlik işaretsiz tam sayı dizisi

C'de bayt ayrı bir tür değildir. char türü bir bayt tutar, sizeof işleci nesne boyunu bayt cinsinden verir.:103 C'de bir dizgi ilk boş karaktere kadar süren karakter dizisidir, dizgi uzunluğu boş karakterden önceki bayt sayısıdır.:180 Bir nesnenin bayt gösterimi unsigned char dizisine memcpy ile kopyalanabilir, bu sonuç bayt kümesi nesne gösterimi diye adlandırılır.:44 C++'taki std::byte üzerinde kaydırma ve bit işlemleri tanımlanır, to_integer ile tam sayıya çevrilebilir. Türü öneren P0298 belgesine göre std::byte ne tam sayı ne de karakter türüdür, amaç bellek baytlarına erişimi karakter ya da tam sayı olarak erişimden ayırmaktır.:3

Java'nın baytı işaretli olduğu için 0xFF değerli bir bayt -1 olarak görünür. C#'ta ise byte işaretsizdir ve işaretli sürüm ayrı bir ad taşır. Java'da char türü 16 bitlik işaretsiz bir sayıdır ve UTF-16 birimi taşır, bu nedenle Java'da karakter ile bayt farklı boylardadır. Go'da dizgi bir bayt dizisidir ve uzunluğu bayt sayısıdır, tek bir Unicode kod noktası için int32'nin takma adı olan rune türü kullanılır. Python 3'te metin ve bayt dizisi ayrı türlerdir, bytes nesneleri değiştirilemez tek bayt dizileridir ve değişken karşılığı bytearray'dir.

Bayt düzeyi işlemler

Yükleme ve saklama

RISC-V'te LB buyruğu bellekten 8 bitlik bir değer alır ve işaret genişletme ile yazmaca yerleştirir, LBU ise sıfırla genişletme yapar. SB buyruğu yazmacın alt 8 bitini belleğe yazar.:34 Aynı bayt, seçilen buyruğa göre yazmaçta farklı değer alır. E0 baytı LBU ile 224 değerine, LB ile -32 değerine dönüşür. İşlemci sözcük boyundan küçük bir veriyle çalıştığında programcı ya da derleyici bu ayrımı veri türüne göre yapar.

Maskeleme ve kaydırma

Bir bayt içindeki bitler mantık işlemleri ve kaydırma buyruklarıyla ayrılır. Baytın alt yarısını almak için 0F16 ile VE işlemi yapılır, üst yarısını almak için dört bit sağa kaydırılır. Örneğin A716 değerinin alt yarısı 7, üst yarısı A'dır. Bir biti 1 yapmak için VEYA, 0 yapmak için VE, tersine çevirmek için dışlayan VEYA kullanılır.

Bir bayt üzerinde bit işlemleri
İşlemİşlenenMaske ya da kaydırmaSonuç
VE (alt yarıyı alma)1010 01110000 11110000 0111
Sağa kaydırma (üst yarıyı alma)1010 01114 bit0000 1010
VEYA (0 numaralı biti 1 yapma)1010 01100000 00011010 0111
Dışlayan VEYA (harf büyüklüğünü değiştirme)0100 0001 (A)0010 00000110 0001 (a)

ASCII'de büyük ve küçük harf yalnız 5 numaralı bitte (sıfırdan sayıldığında) ayrıldığından 2016 ile dışlayan VEYA işlemi harfin büyüklüğünü değiştirir.

Bayt sırasını değiştirme ve bayt dizileri

Intel'in BSWAP buyruğu, 32 bitlik bir yazmaçta 0-7 ile 24-31 ve 8-15 ile 16-23 numaralı bitleri yer değiştirerek bayt sırasını tersine çevirir, büyüğü başta ve küçüğü başta düzenleri arasında dönüşümde kullanılır ve art arda iki kez yürütüldüğünde başlangıçtaki değere döner.:7-4 Intel 8080'de altı adet 8 bitlik genel amaçlı yazmaç vardır ve bunlar B,C, D,E ile H,L çiftleri hâlinde 16 bitlik yazmaç olarak da kullanılabilir. x86'nın koşut işlem buyruklarından PADDB bir yazmaçtaki baytları ayrı ayrı toplar.:5-13 Tek buyruk, çoklu veri yaklaşımı böylece bir buyrukla birçok baytı işlemeyi sağlar.

x86'da MOVSX buyruğu işaret genişletmeyle, MOVZX sıfırla genişletmeyle veri taşır.:5-3, 5-4 Dizgi buyruklarından MOVSB bayt dizilerini belleğin bir yerinden ötekine taşır, XLAT ise bir tablodan tek bayt alarak çeviri yapar.:5-6, 5-8

Bayt dizileri üzerindeki toplu işlemler, C standart kitaplığındaki memcpy gibi işlevlerle yapılır ve nesnenin bayt gösterimine doğrudan erişir.:44

Ayrıca bakınız