Kürtçe

Kürtçe
Kurdî, كوردی, Kurdí
Ana dili olanlarTürkiye, Irak, İran, Suriye, Ermenistan, Azerbaycan
BölgeMezopotamya, Anadolu, Horasan
Konuşan sayısı26 milyon  (2020-2022)
Dil ailesi
Diyalektler
Yazı sistemiLatin, Arap, Fars, Kiril, Süryani
Resmî durumu
Resmî dil Irak

 Kürdistan Bölgesel Yönetimi

Kuzey ve Doğu Suriye Özerk Yönetimi
Tanınmış azınlık dili Ermenistan
Dil kodları
ISO 639-1ku
ISO 639-2kur
ISO 639-3kur

Kürtçe (Kurdî, کوردی, Kürtçe telaffuz: [kʊrdiː]), Hint-Avrupa dil ailesine bağlı Hint-İran dillerinin batı İran koluna giren ve Türkiye'nin doğu ve güneydoğusu, Suriye'nin kuzeyi, Irak'ın kuzeyi ve kuzeydoğusu ile İran'ın batısında yaşayan Kürtler tarafından konuşulan bir dildir. Kürtçe Irak'ta, Irak'a bağlı Kürdistan Bölgesel Yönetimi'nde ve de facto özerk olan Kuzey ve Doğu Suriye Özerk Yönetimi'nde resmî dil statüsüne sahiptir. Kürtçenin yukarıda belirtilenler haricinde Ermenistan, Gürcistan, Türkmenistan, Lübnan, Afganistan, Rusya gibi ülkelerde az sayıda konuşanı bulunmaktadır.

Kürtçenin lehçeleri Kurmanci (Kuzey Kürtçesi), Sorani (Orta Kürtçe) ve Kelhuridir (Güney Kürtçesi). Ancak, Türkiye'de Kürtçe ile kastedilen büyük oranda bu dilin ülkede en çok konuşulan lehçesi olan Kurmancidir. Lekçe de birçok dil bilimci tarafından Kürtçenin lehçelerinden biri olarak kabul edilir.

Kürtçe genel olarak kuzeybatı İran dilleri içinde sınıflandırılsa da kuzeybatı İran dilleri kolunda bulunmayan, güneybatı İran dilleri koluna ait birçok özellik taşımaktadır ve Kuzey, Orta ve Güney lehçeleriyle kuzeybatı İran dilleri ve güneybatı İran dilleri arasında yer alan bir dialect continuum olarak konumlandırılmaktadır.

Diller

Kürtçe adı altında Kurmanci (Kuzey Kürtçesi), Sorani (Orta Kürtçe) ve Kelhuri (Güney Kürtçesi) olmak üzere üzerinde fikir birliği sağlanmış üç grup bulunmaktadır. Dördüncü bir değişke olan Lekçenin üç Kürt dilinden biri olarak mı yoksa ilişkili bir dil mi sayılması gerektiği konusunda fikir birliği bulunmamaktadır. Lekçe, Kürtçe ile Lurcanın her ikisiyle yüksek oranda benzerlik göstermesi nedeniyle Kürtçe ile Lurca arasında kalmış bir geçiş dili/lehçesi olarak da görülmektedir.

Kurmanci veya Kuzey Kürtçesi

Kurmanci Kürtçesi, en yaygın konuşulan Kürt dilidir. 15-17 milyon kişi tarafından Türkiye, Suriye, Irak, İran ve Ermenistan'da konuşulmaktadır. 1930'lu yıllardan itibaren Kurmanci Kürtçesi Kürt-Latin alfabesi ile yazılmakta ve şu anda dil genişletme sürecini yaşamaktadır.

Cizre'deki Botani lehçesini ölçünlü lehçe yapma yönünde çabalar vardır. Bu şive Kamuran Bedirxan tarafından 1920'lerde Kürt dilbilgisi üzerine yazılan kitap için temel olarak alınmıştır.

Kurmanççanın lehçeleri:

  • Batı: Suriye'nin Halep ilinde, Türkiye'de kabaca Fırat'ın batısındaki illerde, Elazığ, Tunceli, Sivas, Konya, Ankara, Aksaray, Kırşehir ve İran'ın Horasan bölgesinde konuşulur.
  • Güneydoğu: Hakkâri ilinde, Irak'ın Duhok ve Erbil bölgesinde ve İran'ın Batı Azerbaycan ilinde konuşulur.
  • Merkezi: Türkiye'de, Suriye'nin Haseke ilinde, Irak'ın Sincar bölgesinde, Ermenistan'da, Gürcistan'da, Azerbaycan'da, Rusya'da, Lübnan'da ve İran'ın Batı Azerbaycan ilinde konuşulur.

Soranice veya Orta Kürtçe

Soranicenin yazımı için çoğunlukla Arap-Fars alfabesi kullanılır. Son zamanlarda Latin alfabesine geçme girişimleride olmuştur. Bu dil yazılı kaynak yönünden zengindir.[kaynak belirtilmeli]

Soranicenin dağılımı Süleymaniye'ye kadar uzanan Kürt Baban hanedanlığınla bağlıdır. Bu şehrin ticari gücü Soranicenin yaygınlaşmasını sağlamıştır, böylece Kelhurice ve Havramice konuşanların sayısı azalmıştır.[kaynak belirtilmeli]

Bugün Soranice, Kurmançça için Kürt kökenli sözcük türetmek için sıklıkla başvurulan bir kaynaktır.

Ağızları Erbili, Pişdari, Kerküki, Hanakini, Kuşnavi, Mukri, Süleymani, Bingirdi, Garrusi, Ardalani, Sanandaji, Varmava, Garmiyani, Cafi olarak sayılabilir.[kaynak belirtilmeli]

Kelhurice veya Güney Kürtçesi

Lehçeler:

  • Kelhuri, Kermanşahi: çoğunlukla batı İran'da konuşulur; Kermanşah şehri ve etrafında.
  • Feyli: Feyli aşireti tarafından kullanılır, İlami olarak da tanınır. Doğu Irak'ta Diyala eyaletinin İran sınırlarına yakın Hanekin bölgesinde ve İran'da İlam eyaletinde konuşulur. Ayrıca Kermşanşah eyaletinin bazı kısımlarında ve etrafında mevcuttur.
  • Sencabi: Hevraman ve Guran bölgerinde varlığını sürdürür.

Diğer lehçeler: Gerusi (Bıcari), Melekşahi, Kolyayi, Baryayi, Kürdali

İran-Irak hattı dışında Türkiye'de Şeyhbızın aşireti tarafından konuşulur.

Kürt dilleri ve diğer dillerinden örnekler

TürkçeKelhuriceSoraniceLekçeKirmaşanîKurmanççaGoraniceBacalanîZazaca Partça Farsça
BenMiMinMinMinEz, MinAmin, MinMin, EminEz, Mı Az, man (man) من
SenTiToTûTuTu, TeTo, Etû, TûTi, ToTı, To Tu, to (to) تو
Ben yapıyorumMi kemMin dekemMin mekemMin kemEz dikimAmin/Min mekerûMin mekereEz kena Az karam (man mikonam) من میکنم
Ben gidiyorumMi çimMin deçimMin MeçimMin çimEz diçim/Ez derimeMin milûMin melûEz şına Az şawam (man miravam) من میروم
ÇokFireZorFiraFere, ZyadPir, Gelek, Zehf, FirZor, FiraFireZaf frây, abêr, was, wasyâr (ziyad) زیاد
SöylediWetGot/WitWat/VitWitGot/WitWat/vatWetVatVât
Geldi-Hat-Hat-Het-Hat-Hat-Ame-Ame-Ame- âhag- (aamad-) آمد
SesHenaBang, DengHenaDeňDeng, awazDengDengVeng wâng, âwâz (sadaa) صدا
BüyükKel´nGewreKel´nGewre, QeüGewre, Gir, MezinGoreGewreGırd, Gırs, Pil wuzurg (bozorg) بزرگ
RüzgârWaBaWa/vaWaBaVa/WaVaVa Wâd (ba) با
YağmurWaranBaranWaran/varanWaranBaranBaranBaranVartış, varıt Wârân (baran) باران
Bozuk(Harap)GenXirapGen, XirawXeraw, GenXirab, GenîXirabXirabXirab pûdag (xaraab) خراب
Şimdi Îrênge Esta Îske/Îse Îreňe, Îse Niha, ana îse êste Naw, Nıka, Inka nûn (aknun) اکنون


.

Karşılaştırma

ÖzellikKurmancîErdalanîSoranî
Geçmiş ergatif yapının korunmasıÇok yüksekYüksekYüksek, ancak yeniden analiz edilmiş
Enklitiklerin konumuDaha çok fiil çevresiDaha çok isim öbeğiDaha çok fiil üzerinde
Fiille birleşme düzeyiOrtaDüşükYüksek
Yenilik düzeyiOrtaDaha düşükDaha yüksek
Orta Farsça dizilime benzerlikOrtaDaha fazlaDaha az

Sonuç

Kürtçenin üç ana lehçesi olan Kurmancî, Erdalanî ve Soranî, Orta İran dillerinden miras kalan ergatif sistemin izlerini korumaktadır. Ancak bu sistemin tarihsel gelişimi her lehçede farklı yönlerde ilerlemiştir. Kurmancî ergatif sistemi güçlü biçimde korurken aynı zamanda fiil yapısında değişimler geliştirmiştir. Erdalanî, birçok yapıda enklitiklerin isim öbekleri üzerinde kalmasını sürdürerek daha muhafazakâr bir yapı sergiler ve bu açıdan Orta Farsça (Pehlevî) metinlerine daha yakın kabul edilir. Soranî ise ergatif sistemi korumakla birlikte enklitiklerin fiile yönelmesi ve eski yapıların yeniden analiz edilmesi sonucunda daha fazla sözdizimsel yenilik geliştirmiştir. Bu nedenle bu üç lehçe arasındaki fark, ergatif sistemin varlığı veya yokluğundan ziyade, bu sistemin tarihsel süreçte nasıl dönüştüğü ile ilgilidir.

Alfabeler

Kürt dilleri Latin, Kiril ve Arap alfabeleriyle yazılır:

Arap harflerinden oluşan Kürt alfabesi

Kürt dillerinin günümüze kadar gelen birçok eseri Arap harfleri temelli alfabeyle yazılmıştır. Klasik Kürt Edebiyatı şiirleri, divan, mevlid ve diğer birçok eserleri bu alfabeyle yazılmştır. Bu alfabe Arap alfabesine Farsçadaki پ (p), چ (ç), ژ (j), گ (g) harfleriyle Kürt dillerine has ڤ (v) harfinin eklenmesinden oluşur. Günümüzde Soranice için kullanılan alfabede bu harflerin dışında ڕ (rr), ڵ (ll), ە (e), ێ (ê), ۆ (o) harfleri de eklenmiştir. Arapçadaki ث (se), ذ (zel), ص (sad), ض (dad), ط (tı), ظ (zı) harfleri ise Soranî alfabesinde bulunmaz.

Latin-Kürt Alfabesi

Latin harflerini temel alan Kürt alfabesi 31 harften oluşur.

  • A B C Ç D E Ê F G H I Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z
  • a b c ç d e ê f g h i î j k l m n o p q r s ş t u û v w x y z

Bu alfabede karşılanan 31 sesten 8'i ünlü, 23'ü de ünsüzdür. Ünlüler a, e, ê, i, î, o, u, û'dir.

Karşılaştırma

Kurmançça-Latin Kiril Sorani Arap-Fars-Alfabesi UFA
A a A a ئا ـا ا [aː]
B b Б б ب ـبـ ـب بـ [b]
C c Щ щ ج ـج ـجـ جـ [ʤ]
Ç ç Ч ч چ ـچ ـچـ چـ [ʧ]
D d Д д د ــد [d]
E e Ә ә ە ـه ئە [ɛː]
Ê ê E e ێ ـێ ـێـ ێـ ئێـ [e]
F f Ф ф ف ـف ـفـ فـ [f]
G g Г г گ ـگ ـگـ گــ [g]
H h h h هـ ـهـ [h]
I i Ъ ъ Yok [ɯ]
Î î И и ى ئى ـيـ يـ [iː]
J j Ж ж ژ ـژ [ʒ]
K k К к ک ـک ـکـ کــ [k]
L l Л л ل ـل ـلـ لــ [l]
Yok Yok ڵ ـڵ ـڵـ ڵــ [lˁ]
M m M м م ـم ـمـ مــ [m]
N n H н ن ـن ـنـ نــ [n]
O o O o ۆ ـۆ ئۆ [o]
P p П п پ ـپ ـپـ پــ [p]
Q q Q q ق ـق ـقـ قــ [q]
R r P p ر ـر [r]
Yok Yok ڕ ـڕ [ʀ]
S s C c س ـس ـسـ ســ [s]
Ş ş Ш ш ش ـش ـشـ شــ [ʃ]
T t T т ت ـت ـتـ تــ [t]
U u Ö ö و ـو ئو [œ]
Û û Y y وو ـوو [uː]
V v B в ڤ ـڤ ـڤـ ڤـ [v]
W w W w و ـو [w]
X x X x خ ـخ ـخـ خـ [x]
Yok Yok غ ـغ ـغـ غــ [ɣ]
Y y Й й ى ئى ـيـ يـ [j]
Z z З з ز ـز [z]

Kürt dillerinin seslendirmesi yazılımla çoğu zaman aynı olan 31 harfinden, sekiz tane ünlü vardır (a e ê i î o u û) ve 23 ünsüz (b c ç d f g h j k l m n p q r s ş t v w x y z).

Küçük harfler: a b c ç d e ê f g h i î j k l m n o p q r s ş t u û v w x y z
Büyük harfler: A B C Ç D E Ê F G H I Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z    Bunun yanında "xw" ve "rr" digrafı da vardır.

Alfabedeki 31 harfle yazılan seslerin dışında ç, k, p, t seslerinin sert ve yumuşak olmak üzere iki farklı telaffuzu vardır. Latin-Kürt Alfabesini hazırlayan Celadet Ali Bedirhan da bu sesler arasındaki nüanslardan bahseder. Bunlar için alfabeye harf eklemek gerekmediği görüşündedir, fakat mesela x harfinin varyantı olan (Arapçadaki gayn غ harfi gibi telaffuz edilen) ses için Ẍẍ işaretini isteyenlerin kullanması için önerir (Bu tek başına bir harf olmayıp bir ses farkını göstermek için kullanılan bir işarettir). Soranî lehçesini yazmak için kullanılan Arap alfabesi temelli Kürt alfabesinde "rr" (ڕ) sesiyle birlikte "ll" (ڵ) sesi için de birer harf vardır.

Sesbilim

Ünsüzler

Çiftdudaksıl Dişsil-Dudaksıl Dişyuvasıl Artdişyuvasıl Damaksıl Artdamaksıl Küçükdilsil Gırtlaksıl
Patlamalı [p b] [t d] [k g] [q]
Sürtünmeli [f v] [s z] [ʃ ʒ] [ç] [h]
Patlamalı sürtünmeli [ʧ ʤ]
Genizsil [m] [n] [ŋ]
Yan [l ɫ]
Çarpmalı [ɾ]
Vibrant [r]
Sürtünmesiz [ʋ] [j]

Ünlüler

ön orta arka
kısa uzun kısa uzun kısa uzun
kapalı [ı] [iː] [ʉ] [u] [uː]
orta [e] [eː] [ə] [o]
açık [a]

Dil bilgisi

Hint-Avrupa Dil Ailesinin İrani grubunda Kürt dillerinin yanı sıra Farsça ve Paştu gibi diller bulunur. Bu diller tahmin olarak aynı kökten doğmuştur ve zamanla ayrı gramer kurallarına sahip birer dil olmuşlardır. Örneğin Kurmanççada bulununan "erillik-dişillik" tüm İranî dillerde yoktur. Dilbilgisel cinsiyet Orta ve Güney Kürtçede tamamen kaybolmakla birlikte eril ve dişil olarak yalnızca Kuzey lehçesinde (Kurmanci) ve yalnızca tekil isim ve zamirlerde (çoğul halde ve sıfatlarda veya fiillerde değil) sınırlı olarak yer almaktadır. Diğer Kuzeybatı İran dilleri olan Zazaca, Goranice, Simnanca,Sengserce, ve Tatçada (Šāhrūdi, Tākestani) gibi dillerde ise dilbilgisel cinsiyet halen korunmaktadır. Kuzey Kürtçesinde, örnek olarak "'ap (amca)" ve "'met (hala)" kelimelerini ele alalım. Bu isimler akraba ismi olduğu için ve isimleri alan kişilerin de cinsiyeti belli olduğu için, cinsiyet belirten ek, rahat ve kolay bir şekilde gelir. Dişillik (feminin) eki "'a'"dır, erillik (masculin) eki de "'ê'"dir.

  • Apê min (mamê min) - Benim amcam
  • Meta min - Benim halam

Akraba isimlerinin dışında, varlık ve kavram isimlerine de gelen ekler bu kurala uyar. Varlık ve kavramlar, Kürtlerin yaşayışına, edindikleri deneyimlere bağlantılı olarak varlıklara bakış açısına göre şekillenir. Buna bağlı olarak bazı varlık ve kavramlar, birtakım özelliklerine göre eril yani erkek olur, bazıları da dişil yani kadın olur. 2 örnek verelim. Poz (burun) ve mal (ev) isimlerini ele alırsak, burun Kürtçede erildir yani erkektir, buna bağlı olarak gelen ek "'ê'" olur. Ev kelimesi de dişildir yani kadındır, buna bağlı olarak gelen ek "'a'" olur.

  • Pozê min - Benim burnum
  • Mala min - Benim evim

Bir kişi Kürtçede “arkadaşım” dediği zaman; dişil veya eril olduğu hemen belli olur. Arkadaş kelimesi "heval"dır.

  • Hevalê min (benim erkek arkadaşım)
  • Hevala min (benim kadın arkadaşım)

Kişi zamirleri

İrani dillerde kişi zamirlerinin bazı zamanlarda sözcük olarak birbirine benzemelerine rağmen gramer yardımıyla ne kastedildiği anlaşılır. Kişi zamirlerinde Kuzey Kürtçesinde iki hâl mevcutken (yalın hâl ve eğik hâl) Soranide, Güney Kürtçede ve Farsçada İngilizcede gibi zamirler tek hâle düşmüştür.

TürkçeOrta KürtçeGüney KürtçeKuzey KürtçeYeni FarsçaZazacaTalışçaGorani Avestaca Partça Orta

Farsça

Yalın hâl
Hâlsiz
Yalın hâl
benminminezmenezez men, emenazəm az an
sentototutotıtı to, etotvəm tu to
oewewewo, u, ano (eril), a (dişil)əv ed (eril), ede (dişil)hva- (eril), hā (dişil) ho oy
bizêmeîmeemmamaəmə emaahma- (-i hâli) amāh amāh
sizêweîwehûnşomaşımaşımə eşmayūšma- (-i hâli) aşmāh aşmāh
onlarewaneewaneew / ewanainan, inha, işani, êəvon ade(eşkökeni yok) hawin oy

Farsçada ve Avestadaki uzun ā harfi Kürtçede a olarak ve kısa a'nın e olarak yansımasına dikkat edilmeli (örnek: Far. barf "kar", farmān "buyruk", Av. azəm "ben", Kurmançça berf, ferman, ez). Avestada u ve v arasında ayrım yapılmıyor, yani tvəm zamiri tuəm (seslendirilişi tuım) olarak da değerlendirilebilir.

TürkçeKuzey Kürtçe TalışçaZazacaPartça Orta Farsça
Eğik hâl
-i hâli (akuzatif)
beni, benim, banamin mınimı(n) man man
seni, senin, sanate tınito to to
onu, onun, ona (eril)wî əviey ho oy
onu, onun, ona (dişil)wê xo / ho / hu ho oy
-
bizi, bizim, bizeme əmənima amāh amāh
sizi, sizin, sizewe şımənişıma aşmāh aşmāh
onları, onların, onlarawan əvoniinan hawin awêşān

Açık zamirler

Türkçe Zazaca! Part pehlevicesi! Orta Farsça! Sorani! Güney Kürtçe Farsça
Yalın hâl hâlsiz
bu, bunlarev, î- (örneğin îşev "bu gece"). evanano (eril), na (dişil), nê (çoğul) îm (tekil), îmîn (çoğul) îm (tekil), îmêşân (çoğul)eme, emane, îm- (örneğin: îmşew 'bu gece')î/eyin (tekil), işān/inhā (çoğul)
Türkçe Zazaca
Eğik hâl
bunu, bunun, buna (eril)vîney
bunu, bunun, buna (dişil)vênae
bunları, bunların, bunlaravanninan

İzafe

Çoğu İrani dillerdeki gibi Kürtçe de sahiplik şekli bir izafe ekleme sistemi yardımıyla kurulur. Güney Kürtçede kişi zamirleriyle birlikte izafe şekli yoktur. Örneğin Kurmanççadaki mala min "benim evim" Güney Kürtçede aynı şekilde mevcut değildir, direkt malim (evim) denir, -im adıl görevi yapan sonek kullanılır.


(Bazı) Batı Kurmançça şiveleri Kuzey ve güney zazacası! Merkezi ve güneydoğu Kurmanççası Merkez zazacasıSoraniGüney Kürtçe Hewramani/Gorani! Farsça
Tekil. Eril ve dişil farkı var. İzafe şekli ismin hâline göre şekillenir Tekil. Eril ve dişil farkı var. Halsiz Tekil. İsmin hali yok. Duruma göre cümle kısaltmak için bileşik izafe kullanılabilir. Tekil. İsmin hali yok. Bileşik izafe farkı yoktur.
Yalın hâl -ê (eril), -a (dişil)


-o (eril), -a (dişil) -ê (eril), -a (dişil) -î (eril), -ê (dişil) -î (açık izafe), -e (bileşik izafe) î ya da sıfır ses (açık izafe), -e (bileşik izafe) î ya da sıfır ses (açık izafe), -u (bileşik izafe) -e
Eğik hâl -î (eril), -ê (dişil) -ê (eril), -a (dişil)
Çoğul - ismin hâline göre şekillenir Çoğul - hâlsiz Çoğul - hâlsiz - bileşik izafe kullanılabilir Çoğul - hâlsiz
-ê (yalın hâl), -i ya da sıfır ses (eğik hâl) -ê (yalın hâl), -anê (eğik hâl) -ên ya da -êt ? -anî (açık izafe). -e (bileşik izafe) -an ya da -anî (açık izafe). -e (bileşik izafe) -anî (açık izafe). ? (bileşik izafe) -hâye


Örnekler:
Türkçe Kurmançça Soranice! Kuzey Zazacası Farsça
siyah kitap pirtûka reş kitawekeî reş (açık izafeli)

kitawe reşeke (bileşik izafeli ve iyelik kısaltılmış)

kıtabo siya kitabe siyâh
siyah kitabım pirtûka mina reş kitawekeî reşî min

kitawe reşekem

kıtabê mıno siya kitâbe siyâhe man

kitâbe siyâham (iyelik eki kısaltılmış)

siyah bir kitabım pirtûkeke mina reş kitawêkî reşî min

kitawe reşêkim

yew kıtabê mıno siya yek kitâbe siyâhe man

yek kitâbe siyâham

siyah kitaplar pirtûkên reş kitawekanî reş

kitawe reşekan

kıtabê siyay kitâbhâye siyâh
siyah kitaplarım pirtûkên min ên reş kitawekanî reşî min

kitawe reşekanim

kıtabê mınê siyay kitâbhaye siyâhe man

kitâbhaye siyâham

siyah kitaplarımın sayfaları rûpelên pirtûkên

min ên reş

laperekanî kitawe reşekanim pelê kıtabê mınê siyay safihahâye kitâbhâye siyâham

Yukarıdaki Sorani örneğindeki -eke eki İngilizcedeki the ile eşdeğerdir (definite noun marker).

Zamanlar

Kürtçede 14 değişik zaman vardır. Burada aşağıda lafı geçecek olan erjativeye dikkat edilmesi gerekmektedir.

Basit zamanlar

TürkçeDoğu Kurmanççası Soraniİngilizceİngilizce tanımı
(Ben) giderim Ez (tim) diçim (mîn) deçim /derom/erom I go Present simple tense
(Ben) yiyorum Ez dixwim (mîn) dexom /exom I eat
(Ben) gidiyorum Ez diçim I am going Present continuous tense
(Ben) yiyorum Ez dixum
(Ben) gittim Ez çûm (min) deçim /derom/erom/eçîm I went Past simple tense
(Ben) yedim Min xwar (min) xwardim I ate
(Ben) gideceğim Ezê biçim/herim (mîn) deçim I shall go Future simple tense
(Ben) yiyeceğim Ezê bixwim (min) dexom I eat

Not: "Ez dê" kelime grubu, günlük kullanımda "Ez'ê" şeklinde kısaltılır.

Not: Kürtçede Türk alfabesindeki "İ/i" harfinin karşılığı "Î/î" ayrıca "I/ı" harfinin karşılığı ise "I/i" dir.

Şimdiki zaman

Şimdiki zaman Kürtçede "di / de" öneğinle (Türkçedeki "iyor" gibi) ve sonunda "im / em" son ekiyle kuruluyor. Kurmançça şivelerinde yöreye göre "de-", "di-" ya da "ti-" kullanılır. Köken olarak bu ekin en eski hali "et-" tir. "Et-" hali 1800 lerde kaydedilen Soranicede İran'ın ortasında konuşulan yerel lehçelerde ve dillerde mevcuttur.

"Gitmek" örneği, burada fiil kökü Kurmanççada yöreye göre ya -ç- dir ya da -her- dir. Soran yörelerinde fiil kökü ya -ç- dir ya da -ro- dur:

TürkçeKurmanççaSoraniceKelhurice
(Ben) Gidiyorum Ez diçim (Min) deçim (Min) (di)çim
(Sen) Gidiyorsun Tu diçî (To) deçît (Ti) (di)çîd
(O) Gidiyor Ew diçe/ diçêt (Ew) deçêt (Ew) (di)çûd
(Biz) Gidiyoruz Em diçin/ diçîn (Ême) deçîn (Ême) (di)çîm
(Siz) Gidiyorsunuz Hûn diçin (Êwe) deçin (Êwe) (di)çin
(Onlar) Gidiyorlar Ewna diçin (Ewane) deçin (Ewane) (di)çin

Birinci tekil şahısda örnekler. Fiil kökleri çizgilidir:

Emir kipi

Kürt dillerinde emir kipi yalnızca "bi-" örneğinde bulunur. En başta bi- öneki gelir, sonra eylem kökü ve bir -e soneki gelir.

TürkçeKurmanççaSoraniceKelhurice
Yap!Bike!Bike!Bike!
Ye!Bixwe!Bixo!Bixwe!
Al!BIGIREBigre!Bigre!
Git!Biçe! (Here)Biro!Biçe!
Gel!Bê! (Were)Bê!Bê!
Yaşa!Bijî!Bijî!Bijî!
Ağla!Bigrî!Bigrî!Bigrî!

Burada herin ‘gitmek’ (başka zamanlarda kullanılır) ve werin ‘gelmek’ istisnadır.

  • Here! (Herre) - Git!
  • Were!(Weree /Veree) - Gel!

Durum

Kurmanççada yarı ergatif (ayrık özegeçişli) durum sistemi bulunur. Şimdiki zamanda özne yalın nesne eğik durum eki taşırken eylem de özne ile uyum gösterir. Geçmiş zamanda ise özegeçişlilik görülür; yani özne eğik, nesne yalın duruma gelir ve eylem nesne ile uyum gösterir.

Akraba dillerle karşılaştırılması

Hint-Avrupa ailesindeki bütün sayılar aynı kökenden gelmektedir. Kürtçe ve Farsçanın aynı dil grubunda yer almalarından dolayı sayıları benzerlik göstermektedir. Aynı kökten gelen Kürtçe ile Farsça arasındaki benzerlik ve farklılıklar ise Latinceden türeyen Fransızca, İtalyanca ve İspanyolca arasındaki ayrılıklarla karşılaştırılabilir. Bir kısım sözcükler aynı eski İranca kökenden gelip, zamanla değişik bir evrim sonucu bugün iki dilde tamamen farklı telaffuz edilmektedir.

TürkçeKurmanççaYeni Farsça GoranicePart Pehlevicesi Orta FarsçaZazacaUrducaSanskritçeYunancaPortekizceİtalyancaİspanyolcaAlmancaFransızca İngilizce
sıfır (0)nîn nullzero
bir (1)yek, êk yek yekêwyew/juyekeykenaumunounoeinsunone
iki (2)du/dwudu do/du duêdodıdodotiodoisduedoszweideuxtwo
üç (3)sê/sisê sê yerêhrêhirê/hirisetintriatrestretresdreitroisthree
dört (4)çar/çhar çahâr çuarçafârçeharçehârçarteseraquatroquattrocuatrovierquatrefour
beş (5)pênc penc pencpancpancpancpançpendecincocinquecincofünfcinqfive
altı (6)şeş şeş şişşwahşeşşişseheksiseisseiseissechssixsix
yedi (7)heft heft hewthafthewthaftsateptasetesettesietesiebenseptseven
sekiz (8)heşt heşt heşthaştheşthaştathoxtooitoottoochoachthuiteight
dokuz (9)neh noh nonahnewnohnoennianovenovenuevoneunneufnine
on (10)deh deh dedasdesdehdesdhekadezdiecidiezzehndixten

Edebiyat

Kürt edebiyatı, halk edebiyatı ve yazılı edebiyat olarak ikiye ayrılır. Sözlü edebiyat, yani halk edebiyatı, yaklaşık bin yıl öncesine kadar dayanan yazılı edebiyata göre çok daha eskidir.

Kürtçenin edebi ürünlere sahip önemli bir lehçesi Kurmançça'dır. Kurmançça lehçesinin 15. yüzyılda yazılmış olan bazı edebi eserler günümüze kadar ulaşmıştır. Bu lehçeyle yazan Kürt şairleri arasında ilk akla gelenler Elîyê Herîrî (1009-1080), Hasan Ertuşi (1417-1491), Feqîyê Teyran (1590-1660), Melayê Cizîrî (1570-1640) ve Ehmedê Xanî (1650-1707)'dir. Ehmedê Xanî'in Mem û Zîn adlı ünlü eseri birçok kez yayımlandı. Türkçeye ilk kez 1930'da çevrilen Mem û Zîn, daha sonra M. Emin Bozarslan tarafından tekrar çevrilmiştir.

Bunlara Kürtçe şiir yazdığı belirtilen Abdussamed Babek (ölüm tarihi: 1019 veya 1020) ile Diyarbakırlı şair Sırrı Hanım (1814-1877) eklenebilir. Kimi yazarlar Osmanlı edebiyatının ünlü isimlerinden Nef'i (1572-1655) ve Nabi (1642-1712)'nin de Kürtçe şiirlerinin bulunduğunu belirtmektedir.[kaynak belirtilmeli]

Kürtçenin ilk romanı Şivane Kurmanca (Kürt Çoban) ise 1935 yılında Sovyetler Birliği'nde Ereb Şamilov tarafından yazılmıştır.

Prof. Qanatê Kurdo'nun belirttiğine göre 1911'de Viyana'da yayınlanan Ezidilerin kutsal kitabı Kitâbü'l-Cilve, Kürtçenin Güney lehçesiyledir. Ona göre bu kitap 11-12. yüzyıllarda, O. L. Vilçevski'ye göre ise 17. yüzyılda yazılmıştır.