| Grekçe: Πομπηιούπολις | |||||||||
| Konum | Taşköprü, Kastamonu, | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Bölge | Paflagonya | ||||||||
| Koordinatlar | 41°31′01″N 34°12′47″E / 41.517°K 34.213°D | ||||||||
| Tür | Yerleşim yeri | ||||||||
| Tarihçe | |||||||||
| Kurucu | Pompeius Magnus-(Pompey) | ||||||||
| Kuruluş | MÖ.65 | ||||||||
| Kültür(ler) | Helenistik Dönem, Roma Dönemi, Bizans Dönemi, Selçuklu Dönemi | ||||||||
| Bağlı olduğu | Bitinya, Pontus krallığı | ||||||||
| İlgili kişi(ler) | Attalos, Pylaimenes, Septimus Severus, Mithridates | ||||||||
| Olay(lar) | Augustus dönemi, Marcus Aurelius dönemi, Lucius Verus dönemi | ||||||||
| Sit ayrıntıları | |||||||||
| Buluntu(lar) | Roma villası, Akropolis, Nereid-Triton mozaiği, antik yapılar, sütun, sütun başlığı, Afrodit Heykeli, | ||||||||
| Kazı tarihleri | 1983-1994-2006-2021-2023-2024-2025 | ||||||||
| Arkeologlar | Dr.Tayyar Gürdal | ||||||||
| Durum | Restore | ||||||||
| Designation | Piskoposluk merkezi | ||||||||
Pompeiopolis
| |||||||||
Pompeiopolis (Grekçe: Πομπηιούπολις, romanize: Pompeius'un Kenti), Antik Paflagonya bölgesinde yer alan ve 19. yüzyılın başlarında bugün Kastamonu'nun Taşköprü ilçesi yakınlarındaki Zımbıllı Tepe kalıntılarıyla özdeşleştirilen tarihi bir Roma kentidir. Şehir Pompey tarafından kurulmuştur. Coğrafi olarak Kastamonu'nun 40 km kuzeydoğusunda, günümüz Taşköprü yerleşiminin hemen karşısında, Gökırmak (Grekçe: Αμνίας, Amnías) vadisinde konumlanır. Antik kentin sınırları kuzeyde Küre Dağları'na, güneyde Ilgaz Dağları'na, doğuda Kızılırmak'a (Halys) ve batıda Pınarbaşı vadisine kadar uzanmaktaydı.
Kentin kuruluşu, Roma’nın ünlü generali Pompeius Magnus (Büyük Pompey) dönemine dayanır. M.Ö. 64/63 yıllarında Kuzey Anadolu’daki Pontus Krallığı’nı mağlup ederek bölgeyi yeni Bitinya-Pontus eyaletine dahil eden Pompeius, Iris (Yeşilırmak), Halys ve Amnias nehir hatları boyunca yedi kent kurmuştur; Pompeiopolis de bu nehir havzası kentlerinden biridir. Sonraki süreçte Mark Antony tarafından Pafflagonya’nın bağımlı (vassal) prenslerine bırakılan kent, M.Ö. 6/5 yıllarında yeniden doğrudan Roma İmparatorluğu sınırlarına dahil edilerek Galatya eyaleti valisinin yönetimine verilmiştir. M.S. 2. yüzyılda altın çağını yaşayan kent, taş yazıtlarda ve sikkelerde gururla taşıdığı "Paphlagonia Metropolü" unvanından da anlaşılacağı üzere, Roma'nın Paflagonya eyaletinin başkentliğini üstlenmiştir.
Roma İmparatorluk döneminde Pompeiopolis, merkez bürokrasiye ve aristokrasiye yön veren çok sayıda önemli figür yetiştirmiştir. M.S. 112 yılı konsülü (consul suffectus) Gaius Claudius Severus, M.S. 146 yılı konsülü Gnaeus Claudius Severus Arabianus ve M.S. 173 yılı konsülü Gnaeus Claudius Severus bu köklü ailelerin en bilinen üyeleridir. Ayrıca M.S. 206–211 yılları arasında Mısır Valiliği (praefectus) yapan Tiberius Claudius Subatianus Aquila ile M.S. 208–210 yıllarında Numidia Valiliği yürüten Tiberius Claudius Subatianus Proculus'un da buralı olduğu tahmin edilmektedir.
En geç 4. yüzyılın başlarından itibaren bir piskoposluk merkezi olan Pompeiopolis, İmparator I. Justinianus döneminde özerk (otosefal) bir başpiskoposluk statüsü kazanmıştır. Paphlagonia kilise eyaleti içinde her zaman Gangra’dan (Çankırı) hemen sonra gelen en yetkili ikinci merkez konumundaydı. Kent, 10. ve 11. yüzyıllarda metropolitlik seviyesine yükselmiş ve bu statüsünü dini idarenin lağvedildiği 14. yüzyıla kadar korumuştur. Hristiyanlık tarihi açısından önem arz eden İznik Konsili'ne katılan Philadelphus ile Konstantinopolisli Severus ve Theodore, kentin bilinen on dört piskoposu arasında yer alır. Paphlagonia Pompeiopolis'i, günümüzde de Katolik Kilisesi'nin itibari piskoposluk (titular see) listesinde varlığını sürdürmektedir. 13. yüzyılın başlarında Türklerin egemenliğine giren kentin adı bu dönemden itibaren Taşköprü olarak anılmaya başlanmıştır.
Pompeiopolis antik kent'te ilk kazılar 1983 ve 1994 yılları arasında Kastamonu Arkeoloji Müzesi kontrolünde bazı yüzey kurtarma çalışmaları yapılmıştır. Bir süre ara verilen kazılara 2013 yılında başlanmış ve 7 yıl süren arkeolojik çalışmalar kazı başkanı ve Kastamonu Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Latife Summerer bölgedeki araştırma kazılarında tiyatro, odeion, arşitrav bloku gibi birçok mimari eseri antik kent envanterine kazandırmıştır. Kentin topografyasını ve anıtsal dokusunu bütünüyle anlamak adına 2006 yılında uluslararası ve bütüncül bir araştırma projesi başlatılmıştır. 2017 yılından bu yana ise Kastamonu Müzesi, alanın turizme kazandırılması amacıyla düzenli kazı ve konservasyon çalışmalarını sürdürmektedir. 2005 yılında yüzeyde neredeyse hiçbir mimari kalıntı görünmezken, Zımbıllı Tepe üzerinde yürütülen sistematik jeofizik çalışmaları, caddeleri, kamu binaları ve iki tiyatrosuyla devasa bir kent planını gün yüzüne çıkarmıştır.
Pompeiopolis’in, Mithridates Savaşları'nın ardından yıkılarak terk edilen ve bugün Boyabat sınırları içinde yer alan Hellenistik dönem kalesi Pimolisa'nın idari görevini devralmak üzere kurulduğu düşünülmektedir. Kazı alanlarında henüz kentin en erken evresine ait anıtsal bir mimari bulunamamış olsa da bu dönem sergilenen sikke buluntuları, Pompeiopolis'in ilk günden itibaren Zımbıllı Tepe üzerinde yükseldiğini şüpheye yer bırakmayacak şekilde kanıtlamaktadır.
Amnias (Gökırmak) nehir yatağını kesen tarihi taş köprü, Zımbıllı Tepe'deki Roma kentsel merkezi ile nehrin karşı kıyısındaki tarım arazilerini birbirine bağlıyordu. Erken Bizans dönemine gelindiğinde kent merkezi kademeli olarak güneydeki taşkın yatağına taşınmıştır. Bizans dönemi Pompeiopolis’i bugün modern Taşköprü yerleşiminin altında kalmıştır; nitekim Cumhuriyet Meydanı yeraltı otoparkı inşaat harfiyatlarında bu döneme ait yapı kalıntılarına ve arkeolojik buluntulara rastlanmıştı]. Kentten çıkarılan taş eserler, yazıtlar, mimari elemanlar ve mezar stelleri bugün Kastamonu Arkeoloji Müzesi'nde ve kazı evinin yanındaki küçük açık hava sergisinde muhafaza edilmektedir. Taşköprü’de 2017 yılında kurulan kent tarihi müzesinde ise kentin kayıp anıtsal mimarisini gösteren dijital rekonstrüksiyon çalışmaları sergilenmektedir.