| Rotstergaaster Wallen | ||
|---|---|---|
| Natuurgebied | ||
| Situering | ||
| Land | Nederland | |
| Locatie | Rotstergaast, Friesland | |
| Dichtstbijzijnde plaats | Heerenveen | |
| Informatie | ||
| Oppervlakte | circa 0,5 km² | |
| Opgericht | 2013 (wasplatenreservaat) | |
| Beheer | Staatsbosbeheer | |
De Rotstergaaster Wallen (ook geschreven als Rotstergaasterwallen) is een natuurgebied bij Rotstergaast in de gemeente De Fryske Marren, in de Nederlandse provincie Friesland. Het gebied ligt in het beekdal van de Tjonger, ten westen van Heerenveen, en heeft een oppervlakte van ongeveer 50 hectare. Het wordt grotendeels beheerd door Staatsbosbeheer en bestaat uit oude, extensief beheerde graslanden, houtwallen, poelen en kleine bospercelen.
Het natuurgebied is vooral bekend om zijn uitzonderlijk rijke paddenstoelenflora, met name de wasplaten. Op 30 oktober 2013 werd het gebied officieel aangewezen als het eerste Nederlandse wasplatenreservaat, op initiatief van Staatsbosbeheer en de Nederlandse Mycologische Vereniging (NMV).
De Rotstergaaster Wallen liggen in het brede beekdal van de Tjonger, nabij het natuurgebied Easterskar. Het landschap wordt gekenmerkt door een afwisseling van hogere zandige ruggen, lage rivierduintjes en vochtige laagten. Dit reliëf is grotendeels ontstaan door vroegere rivierlopen, overstromingen en zandafzettingen. Ook de invloed van de ijstijden heeft bijgedragen aan de bodemopbouw.
De bodem bestaat uit een afwisseling van zand, veen en plaatselijk ondiep voorkomende keileem. De keileem laat water moeilijk door, waardoor delen van het terrein relatief nat blijven. De verschillen in hoogte, vochtigheid en bodemgesteldheid zorgen voor een grote variatie aan vegetatietypen.
De naam van het natuurgebied verwijst naar de karakteristieke houtwallen, die samen met de graslanden het historische coulisselandschap bepalen.
De graslanden van de Rotstergaaster Wallen worden al eeuwenlang gebruikt als wei- en hooiland. Door de afgelegen ligging en de relatief natte omstandigheden bleef het gebied grotendeels gespaard van ingrijpende landbouwkundige veranderingen, zoals diepploegen, egalisatie en intensieve bemesting. Hierdoor is het oorspronkelijke reliëf op veel plaatsen behouden gebleven.
Niet alle graslanden zijn echter volledig onbemest gebleven. Een deel van het terrein ontwikkelde zich door vroegere mestgiften en beweiding tot een schrale kamgrasweide, terwijl op andere plaatsen heischrale graslanden en blauwgraslanden bewaard bleven.
In 2006 ontdekten de Friese natuurliefhebbers Jan van der Heide en Jan van der Woude, tijdens het inventariseren van dagvlinders, de bijzondere rijkdom aan wasplaten. Daarna werd het gebied intensiever onderzocht door mycologen. De waarnemingen leidden uiteindelijk tot de instelling van het wasplatenreservaat in 2013.
In de Rotstergaaster Wallen komen verschillende typen schrale en vochtige graslandvegetaties voor, waaronder blauwgrasland, heischraal grasland, dotterbloemgrasland en kamgrasweiden. Deze vegetatietypen worden in stand gehouden door extensief beheer en het beperken van de voedselrijkdom van de bodem.
Tot de bijzondere plantensoorten die in het gebied zijn aangetroffen behoren:
De plantengroei verschilt sterk tussen de hogere, drogere delen en de lager gelegen, vochtige graslanden. Vooral de overgangen tussen deze milieus dragen bij aan de biodiversiteit van het gebied.
De Rotstergaaster Wallen behoren tot de belangrijkste wasplaatgraslanden van Nederland. Wasplaten zijn graslandpaddenstoelen die vooral voorkomen op oude, weinig bemeste bodems met een langdurig ongestoorde bodemstructuur. Veel soorten zijn zeldzaam en worden bedreigd door intensivering van de landbouw, bemesting en bodemverstoring.
Bij de aanwijzing van het reservaat in 2013 waren 25 soorten wasplaten uit het gebied bekend. In 2021 werd melding gemaakt van 27 waargenomen soorten.
Tot de bijzondere wasplaten die in het gebied zijn aangetroffen behoren:
De rozerode wasplaat was volgens een inventarisatie uit 2015 uitsluitend bekend uit de Rotstergaaster Wallen. Ook de klaprooswasplaat, granaatbloemwasplaat en krijtlandwasplaat behoren tot de zeldzame soorten die kenmerkend zijn voor oude graslanden.
De wasplaten groeien voornamelijk op de hogere delen van het oorspronkelijke reliëf, waar de bodem 's winters niet of slechts korte tijd onder water staat. Opmerkelijk is dat soorten die kenmerkend zijn voor zure bodems en soorten van meer basenrijke omstandigheden dicht bij elkaar voorkomen. Volgens mycoloog Eef Arnolds hangt dit mogelijk samen met de incidentele overstroming van lagere delen met basenrijk oppervlaktewater.
Naast wasplaten komen in het gebied verschillende andere groepen karakteristieke graslandpaddenstoelen voor, waaronder satijnzwammen, knotszwammen, barsthoeden en aardtongen.
In een overzicht uit 2015 vermeldde Arnolds in totaal 43 kenmerkende soorten graslandpaddenstoelen, verdeeld over:
Deze aantallen zijn gebaseerd op de voor dat onderzoek gebruikte inventarisatiegegevens en soortafbakening.
Bijzondere soorten uit andere paddenstoelgroepen zijn onder meer de porfiersatijnzwam en het geelplaatstaalsteeltje. Satijnzwammen worden vooral gevonden in de gemaaide heischrale gedeelten, terwijl wasplaten relatief veel voorkomen in de extensief beweide kamgrasweiden.
De afwisseling van graslanden, houtwallen, poelen en kleine bosjes biedt leefgebied aan verschillende soorten vogels en insecten.
In de winter verblijven in en rond het gebied onder meer ganzen, zwanen en steltlopers. In het voorjaar worden onder andere de wulp en de roodborsttapuit waargenomen.
Het beheer van de Rotstergaaster Wallen is gericht op het behoud van de historische graslandvegetaties en de bijzondere paddenstoelenflora. Het gebied wordt grotendeels beheerd door Staatsbosbeheer, dat voor de bescherming van de wasplaten samenwerkt met de Nederlandse Mycologische Vereniging.
Het beheer bestaat uit een combinatie van maaibeheer, het afvoeren van maaisel en extensieve begrazing. Daarbij worden de graslanden niet kunstmatig bemest en wordt bodemverstoring zoveel mogelijk voorkomen. Volgens Staatsbosbeheer wordt een deel van het gebied eenmaal per jaar gemaaid en vindt gedurende enkele maanden begrazing met runderen plaats.
Een korte grasmat is gunstig voor de ontwikkeling van veel wasplaten. Voortzetting van het extensieve beheer is daarom van belang om de bijzondere paddenstoelengemeenschappen in stand te houden.
De Nederlandse Mycologische Vereniging is betrokken bij de wetenschappelijke begeleiding en inventarisatie van de paddenstoelen. De monitoring levert gegevens op waarmee het beheer kan worden geëvalueerd en zo nodig aangepast.
Vanwege de kwetsbare vegetatie en de bijzondere paddenstoelenflora is het wasplatenreservaat niet vrij toegankelijk. Bezoek is alleen mogelijk onder begeleiding, bijvoorbeeld tijdens georganiseerde excursies in het najaar.
Vooral in oktober en november worden excursies gehouden, wanneer veel graslandpaddenstoelen hun vruchtlichamen vormen. De ontwikkeling daarvan is sterk afhankelijk van de weersomstandigheden, met name de hoeveelheid neerslag en de temperatuur.