Goethyt

Goethyt
	; Kryształ goethytu ze Stanów Zjednoczonych
	Właściwości chemiczne i fizyczne
Inne nazwy	getyt
Skład chemiczny	tlenek wodorotlenek żelaza(III), FeO(OH)
Twardość w skali Mohsa	5,0–5,5
Przełam	nierówny
Łupliwość	dokładna/doskonała, wyraźna wg {010}
Pokrój kryształu	igiełkowy
Układ krystalograficzny	rombowy
Właściwości mechaniczne	kruchy
Gęstość	4,3 g/cm³
	Właściwości optyczne
Barwa	od żółtej do czarnobrunatnej, czerwonobrunatna
Rysa	brunatna/żółtażółtobrunatna
Połysk	metaliczny do matowego, jedwabisty, ziemisty, diamentowy
Współczynnik załamania	0,133-0,134
Inne	mocny pleochroizm; wyraźny anizotropizm;
	Dodatkowe dane
Klasyfikacja Strunza	4/F.06
	Multimedia w Wikimedia Commons

Goethyt, getyt – pospolity minerał z gromady wodorotlenków. Należy do grupy diaspora. Chemicznie jest to tlenek wodorotlenek żelaza(III), FeO(OH), w polimorficznej formie α.

Został nazwany w 1806 r. na cześć niemieckiego poety i kolekcjonera minerałów Johanna Wolfganga von Goethego. Nazwa dotyczyła początkowo lepidokrokitu, minerału o tym samym składzie chemicznym, lecz o innej strukturze krystalicznej. Wraz z lepidokrokitem goethyt tworzy mieszaninę zwaną limonitem.

Właściwości

Tworzy skupienia promieniste, nerkowate, groniaste, naciekowe, oolitowe, (brunatna szklana głowa), zbite lub ziemiste. Wykształca kryształy igiełkowe, słupowe, pręcikowe, włókniste lub włoskowe, sporadycznie tabliczkowy z wyraźnym podłużnym prążkowaniem. Tworzy pseudomorfozy wielu minerałów np. pirytu czy syderytu. Stosunkowo często występuje pod postacią amorficzną, zwykle jest dość słabo wykrystalizowany.

Różnie wykształcone odmiany goethytu bywają określane odrębnymi nazwami.

Ulega reakcjom: hydratacji (powstaje lepidokrokit) oraz dehydratacji (produktem jest hematyt).Trudno rozpuszczalny w kwasie solnym. Nieprzezroczysty, natomiast w cienkich odłupkach kryształów przeświecający.

Występowanie i Powstawanie

Najtrwalszy minerał żelaza na powierzchni Ziemi. Jest produktem przeobrażania (wietrzenia) minerałów żelaza (np. pirytu, magnetytu) w złożach rud żelaza; formuje się w czapie żelaznej, laterytach, żelaziakach czy piaskowcach żelazistych. Powstaje także w osadach morskich, jeziornych, bagiennych czy darniowych. Kryształy goethytu powstają również w pogazowych pęcherzach skał wulkanicznych, w strefach utleniania kruszców. Często towarzyszą mu m.in. kupryt, malachit, azuryt, hematyt, kalcyt, piryt, galena, sfaleryt, syderyt, baryt, afmit, fluoryt.

Goethyt jest jednym z najważniejszych składników tropikalnych pokryw laterynowych oraz pokryw terra rosy.

Miejsce występowania

Na Świecie

Skupiska tego minerału znajdują się w Niemczech, w Siegen, Freisen i Hirschberg, Lotaryngii (Francja), Wielkiej Brytanii, w Lostwithiel, w Czechach, na Kubie, Ukrainie, Stanach Zjednoczonych, Brazylii, RPA, Rosji oraz Australii.

W Polsce

Stanisławów na Pogórzu Kaczawskim, Rudawy Janowickie, Kletno, Strzegom (Dolny Śląsk), Kielce, Starachowice i okolice Gór Świętokrzyskich, Olkusz, Tarnowskie Góry (Śląsko-Krakowskie złoża Zn-Pb).

Zastosowanie

Jako ruda żelaza.
Jako filtry do oczyszczania gazu.
Do produkcji pigmentu – ochry.

Przypisy

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Rupert Hochleitner: Minerały: kamienie szlachetne, skały. Warszawa: Multico, 2022, s. 62. ISBN 978-83-7763-613-8.
1 2 3 4 5 6 7 8 Olaf Medenbach, Cornelia Sussieck-Fornefeld: Leksykon przyrodniczy. Minerały. Warszawa: Świat Książki, 1996, s. 122, seria: Leksykon przyrodniczy. ISBN 83-7129-937-0.
1 2 3 4 Ryszard Krzysztof Borówka, Bernard Cedro: Skarby ziemi. Poznań: Wydawnictwo Kurpisz, 2001, s. 71–72. ISBN 83-88276-40-9.
1 2 Eligiusz Szełęg: MINERAŁY I SKAŁY POLSKI. Multico Oficyna Wydawnicza, 2023, s. 106. ISBN 978-83-7073-816-7.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 JanJ. Parafiniuk JanJ., ATLAS MINERAŁÓW, Multico Oficyna Wydawnicza, 2019, s. 130, ISBN 978-83-7073-845-7 .
1 2 3 4 Goethite [online], www.mindat.org [dostęp 2023-02-11] .
↑ Strunz Classification – Primary Groups [online], www.mindat.org [dostęp 2023-02-10] .
1 2 Nazwy minerałów. W: National Geographic: Minerały świata. T. 4: Ametyst. RBA Coleccionables S.A.U., s. 2. ISBN 978-84-1329-296-0.
1 2 3 4 5 EligiuszE. Szełęg EligiuszE., MINERAŁY I SKAŁY POLSKI, Multico Oficyna Wydawnicza, 2023, s. 106, ISBN 978-83-7763-668-8 .
1 2 3 4 5 6 7 goethite, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2023-02-11] (ang.).
↑ Monica Price, Kevin Walsh: Kieszonkowy atlas skał i minerałów. Warszawa: Solis, [cop. 2010], s. 128. ISBN 978-83-87112-84-4.

[książka1-1] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Rupert Hochleitner: Minerały: kamienie szlachetne, skały. Warszawa: Multico, 2022, s. 62. ISBN 978-83-7763-613-8.

[leksykon-2] 1 2 3 4 5 6 7 8 Olaf Medenbach, Cornelia Sussieck-Fornefeld: Leksykon przyrodniczy. Minerały. Warszawa: Świat Książki, 1996, s. 122, seria: Leksykon przyrodniczy. ISBN 83-7129-937-0.

[skarby-3] 1 2 3 4 Ryszard Krzysztof Borówka, Bernard Cedro: Skarby ziemi. Poznań: Wydawnictwo Kurpisz, 2001, s. 71–72. ISBN 83-88276-40-9.

[nazwa1-4] 1 2 Eligiusz Szełęg: MINERAŁY I SKAŁY POLSKI. Multico Oficyna Wydawnicza, 2023, s. 106. ISBN 978-83-7073-816-7.

[Parafiniuk2019-5] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 JanJ. Parafiniuk JanJ., ATLAS MINERAŁÓW, Multico Oficyna Wydawnicza, 2019, s. 130, ISBN 978-83-7073-845-7 .

[mindat-6] 1 2 3 4 Goethite [online], www.mindat.org [dostęp 2023-02-11] .

[7] Strunz Classification – Primary Groups [online], www.mindat.org [dostęp 2023-02-10] .

[national_geographic-8] 1 2 Nazwy minerałów. W: National Geographic: Minerały świata. T. 4: Ametyst. RBA Coleccionables S.A.U., s. 2. ISBN 978-84-1329-296-0.

[:0-9] 1 2 3 4 5 EligiuszE. Szełęg EligiuszE., MINERAŁY I SKAŁY POLSKI, Multico Oficyna Wydawnicza, 2023, s. 106, ISBN 978-83-7763-668-8 .

[britannica-10] 1 2 3 4 5 6 7 goethite, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2023-02-11] (ang.).

[kieszonkowy-11] Monica Price, Kevin Walsh: Kieszonkowy atlas skał i minerałów. Warszawa: Solis, [cop. 2010], s. 128. ISBN 978-83-87112-84-4.