Henri B. Kagan

Henri B. Kagan
Ilustracja
Henri B. Kagan w 2013 roku
Państwo działania

 Francja

Data i miejsce urodzenia

15 grudnia 1930
Boulogne-Billancourt

Zawód, zajęcie

chemik

profesor
Specjalność: chemia organiczna, kataliza asymetryczna
Alma Mater

Sorbona

Doktorat

1960
Collège de France
promotor: Jean Jacques(inne języki)

Nauczyciel akademicki
Uczelnia

Université Paris-Sud

Odznaczenia
Kawaler Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja) Oficer Orderu Narodowego Zasługi (Francja)
Nagrody

Nagroda Wolfa w dziedzinie chemii(inne języki) (2001)
Nagroda Ryōjiego Noyoriego(inne języki) (2003)
Bower Award and Prize for Achievement in Science(inne języki) (2005)
Nagroda Nobla w dziedzinie chemii (2026)

Henri Boris Kagan (ur. 15 grudnia 1930 w Boulogne-Billancourt) – francuski chemik, profesor emerytowany dawnego Université Paris-Sud, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie chemii (2026).

Badał, jak prowadzić reakcje chemiczne tak, by powstawał głównie jeden z dwóch możliwych enancjomerów produktu (odmian cząsteczki będących swoimi lustrzanymi odbiciami, jak lewa i prawa dłoń). W 1986 roku odkrył, że przewaga jednego enancjomeru w produkcie reakcji nie musi być proporcjonalna do przewagi jednej z odmian w substancji sterującej reakcją. Może być mniejsza albo nawet większa, niż wynikałoby z prostej proporcji. W 2026 roku za odkrycie efektów nieliniowych w katalizie asymetrycznej(inne języki) otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii. Podzielił ją z Kensō Soaiem, nagrodzonym za badania nad autokatalizą asymetryczną.

Życiorys

Urodził się w rodzinie żydowskiej jako syn inżyniera Alexandre’a Kagana i Adeline z domu Celniker. Miał dwoje młodszego rodzeństwa: siostrę Aliette (1932–2023), od 1955 roku żonę matematyka Benoît Mandelbrota, i brata Jacques’a (1933–2022), chemika, profesora University of Illinois Chicago. Według nekrologu brata podczas II wojny światowej rodzina ukrywała się pod przybranym nazwiskiem w jednej z wiosek na południu Francji.

Studiował na Sorbonie i w École nationale supérieure de chimie de Paris. Obie uczelnie ukończył w 1954 roku, uzyskując licencjat z nauk fizycznych i dyplom inżyniera chemika. W tym samym roku podjął pracę badawczą w Krajowym Centrum Badań Naukowych (CNRS), gdzie w 1956 roku został attaché de recherche (asystentem naukowym), a w 1960 roku chargé de recherche (pracownikiem naukowym wyższego stopnia). Doktorat uzyskał w 1960 roku w Collège de France pod kierunkiem Jeana Jacques’a(inne języki). W pracy doktorskiej zajmował się stereochemią kwasów żółciowych oraz pochodnych i analogów steroidów. Następnie pracował tam w laboratorium Alaina Horeau(inne języki), od 1962 roku jako zastępca kierownika. Wspólnie z Horeau położył podwaliny pod koncepcję podwójnej indukcji asymetrycznej. Indukcja asymetryczna to wpływ chiralności reagenta (tego, że jego cząsteczka nie pokrywa się ze swoim lustrzanym odbiciem) na to, która odmiana produktu powstaje. Podwójna indukcja dotyczy reakcji, w których oba reagenty są wzbogacone enancjomerycznie, czyli przeważa w nich jedna z dwóch lustrzanych odmian cząsteczki (enancjomerów). W 1965 roku odbył staż naukowy na Uniwersytecie Teksasu w Austin w laboratorium Toma Mabry’ego. Zajmował się tam chemią związków naturalnych i ustalaniem ich budowy oraz poznał rozwijającą się wówczas spektroskopię magnetycznego rezonansu jądrowego (NMR, metodę ustalania budowy cząsteczek).

(R,R)-(–)-DIOP – chiralna bisfosfina(inne języki), której kompleks z rodem zastosowali w asymetrycznym uwodornieniu Kagan i Dang Tuan Phat

W 1967 roku przeniósł się na wydział nauk ścisłych (faculté des sciences) w Orsay (późniejszy Université Paris-Sud), gdzie w 1968 roku założył Laboratorium Syntezy Asymetrycznej. Według wspomnień Kagana jeszcze w Collège de France, podczas rozmów z Lucienem Sajusem, zrodził się pomysł połączenia nowego wówczas katalizatora Wilkinsona (związku rodu przyspieszającego przyłączanie wodoru) z chiralną fosfiną(inne języki) (związkiem fosforoorganicznym tworzącym kompleksy z metalami). Sajus kierował badaniami chemicznymi w Institut français du pétrole(inne języki) i zaproponował sfinansowanie pracy doktoranta. Dwa lata później zespół Kagana opracował DIOP(inne języki), chiralną bisfosfinę(inne języki) otrzymywaną z naturalnego kwasu (R,R)-winowego. Jej cząsteczkę tworzy pierścień dioksolanowy z dwoma łańcuchami bocznymi zakończonymi grupami fosfinowymi. Projektując DIOP, Kagan wybrał symetrię C2, dzięki której oba atomy fosforu są równoważne. Chciał w ten sposób ograniczyć liczbę możliwych diastereoizomerów kompleksu rodu. Pierwsza praca z jej użyciem, w której uzyskano duży nadmiar enancjomeryczny (przewagę jednej odmiany nad drugą), ukazała się w 1971 roku. W 1972 roku Kagan i Dang Tuan Phat opisali szczegółowo kompleks DIOP z rodem(I) jako katalizator asymetrycznego uwodornienia prekursorów takich aminokwasów jak alanina, fenyloalanina i DOPA, z wydajnością optyczną 70–80% (przewagą powstającego enancjomeru wyznaczoną z pomiaru skręcalności światła). Jean-Claude Fiaud i John M. Brown(inne języki) pisali w 2010 roku, że prace nad DIOP i innymi chiralnymi ligandami chelatującymi (cząsteczkami wiążącymi się z atomem metalu katalizatora w dwóch miejscach naraz) utorowały drogę praktycznym zastosowaniom katalizy asymetrycznej. Artykuł z 1972 roku był według nich najczęściej cytowaną pracą oryginalną w dziedzinie asymetrycznego uwodorniania. W 1973 roku został w Orsay profesorem chemii.

Fiaud i Brown przypisali Kaganowi pierwsze skuteczne użycie światła spolaryzowanego kołowo (o polu elektrycznym wirującym w jedną stronę) jako fizycznego czynnika uprzywilejowującego jeden z enancjomerów. W 1974 roku, naświetlając racemiczną kamforę (mieszaninę równych ilości obu enancjomerów), po rozłożeniu 99% substancji uzyskał w pozostałości nadmiar enancjomeryczny 19,9 ± 2%. Zespół Kagana traktował tę reakcję jako model możliwego powstawania przewagi jednego enancjomeru przed pojawieniem się życia. Z opracowanego modelu wynikało, że coraz większą przewagę jednego enancjomeru można uzyskać kosztem rozkładu coraz większej części wyjściowej substancji.

Od połowy lat 70. badał zastosowania lantanowców (grupy metali, do której należą samar i iterb) w syntezie organicznej. W pracy z 1980 roku jego zespół opisał otrzymywanie w łagodnych warunkach jodku samaru(II)(inne języki) SmI2 i jodku iterbu(II)(inne języki) YbI2 w reakcji metali z 1,2-dijodoetanem w tetrahydrofuranie oraz ich użycie jako reduktorów i czynników sprzęgających (łączących dwie cząsteczki w jedną). Fiaud i Brown ocenili, że jodek samaru(II), reagent przenoszący pojedynczy elektron, dał początek wielu nowym metodom syntezy. W 1984 roku Kagan wykazał, że układ blisko spokrewniony z katalizatorem epoksydacji Sharplessa (przyłączania atomu tlenu do wiązania podwójnego) umożliwia wydajne asymetryczne utlenianie siarczków arylowych (organicznych związków siarki). Odkrycie znalazło zastosowanie przemysłowe. Koncern AstraZeneca wykorzystał je m.in. w syntezie esomeprazolu (jednej z dwóch lustrzanych odmian omeprazolu, leku zmniejszającego wydzielanie kwasu żołądkowego).

W latach 1993–1999 był również profesorem Institut universitaire de France(inne języki). W 1999 roku przeszedł na emeryturę, pozostając na uczelni jako profesor emeritus. W ciągu całej kariery wypromował około 60 doktorów i przyjął około 60 stażystów podoktorskich(inne języki). Fiaud i Brown podkreślali, że wszystkie te osiągnięcia uzyskał z niewielką grupą badawczą.

Efekty nieliniowe

W 1986 roku zaobserwował pierwsze przykłady efektów nieliniowych w katalizie asymetrycznej, czyli sytuacji, w których nadmiar enancjomeryczny produktu nie jest proporcjonalny do nadmiaru enancjomerycznego użytego chiralnego związku pomocniczego (np. ligandu katalizatora). W opublikowanej wówczas pracy jego zespół opisał trzy reakcje: asymetryczne utlenianie siarczku metylowo-p-tolilowego, asymetryczną epoksydację geraniolu metodą Sharplessa (w obecności chiralnych kompleksów tytanu) oraz katalizowaną proliną reakcję Hajosa-Parrisha(inne języki). We wszystkich trzech przypadkach wykazano silne odstępstwo od oczekiwanej liniowej zależności między nadmiarem enancjomerycznym chiralnego związku pomocniczego a nadmiarem enancjomerycznym produktu.

Kagan i współpracownicy zauważyli, że zależność liniowa powinna obowiązywać w przypadku katalizatorów złożonych z metalu i jednej cząsteczki chiralnego ligandu (ML*), ale nie musi zachodzić, gdy w reakcji uczestniczą kompleksy zawierające dwa ligandy (ML*2). W tym zapisie M oznacza metal, a L* – chiralny ligand. Jeśli ligand nie jest czysty enancjomerycznie, obok kompleksów homochiralnych (z dwoma ligandami tej samej odmiany) może powstać kompleks heterochiralny (z ligandami obu odmian). Nie jest on lustrzanym odbiciem kompleksów homochiralnych, lecz ich diastereoizomerem, ma więc inne właściwości. Gdy jest on bardziej reaktywny od kompleksów homochiralnych, nadmiar enancjomeryczny produktu jest mniejszy, niż wynikałoby z zależności liniowej (ujemny efekt nieliniowy). Gdy jest mniej reaktywny, nadmiar jest większy (dodatni efekt nieliniowy). Przy silnym dodatnim efekcie nadmiar enancjomeryczny produktu może nawet przewyższać nadmiar enancjomeryczny związku pomocniczego użytego do jego otrzymania. W asymetrycznym utlenianiu siarczku i w reakcji Hajosa-Parrisha zaobserwowano efekt ujemny, a w epoksydacji Sharplessa efekt dodatni. Możliwość udziału kompleksów z dwoma ligandami Kagan rozważał już pod koniec lat 60.

Zespół Kagana ujął te wyniki w uproszczonym modelu matematycznym, w którym odstępstwo od zależności liniowej zależy od stosunku ilości kompleksu heterochiralnego do ilości kompleksów homochiralnych oraz od ich względnej reaktywności. W pracy z 1994 roku rozszerzyli model na kompleksy z trzema i czterema ligandami oraz na tzw. efekt rezerwuaru, w którym nieaktywne katalitycznie kompleksy heterochiralne wiążą część ligandu, przez co nie uczestniczy on w katalizie. Z analizy układu ML*3 wynikała też możliwość efektu „hiperdodatniego”, w którym nadmiar enancjomeryczny produktu przekracza wartość osiąganą z ligandem czystym enancjomerycznie. Autorzy zastrzegli, że tę samą krzywą doświadczalną można niekiedy dopasować do różnych modeli, a pełne wyjaśnienie mechanizmu i pochodzenia efektu nieliniowego wymaga szczegółowych badań kinetycznych.

Według Komitetu Noblowskiego(inne języki) efekty nieliniowe stały się ważnym narzędziem badania mechanizmów katalizy asymetrycznej i projektowania nowych procesów katalitycznych oraz weszły do podstawowych pojęć chemii organicznej. Jak pisał tygodnik „Science”, odkrycie okazało się użyteczne zarówno w badaniach akademickich, jak i w przemyśle farmaceutycznym. Pokazało bowiem, że produkt z przewagą jednego enancjomeru można otrzymać bez katalizatora czystego enancjomerycznie.

Kagan opisał tym samym wzajemne hamowanie enancjomerów. W układach, które analizował, kompleks heterochiralny jest mniej reaktywny od homochiralnych, a w niektórych reakcjach stanowi nieaktywny rezerwuar. Był to jeden z trzech warunków modelu zaproponowanego w 1953 roku przez brytyjskiego fizyka Fredericka Charlesa Franka(inne języki). Pozostałe dwa to autokataliza i kataliza asymetryczna. Model ten wyjaśnia, jak z niewielkiej przewagi jednego enancjomeru może powstać homochiralność (stan, w którym występuje wyłącznie jedna odmiana, jak w przypadku wielu cząsteczek organizmów żywych). Kensō Soai i współpracownicy opisali w 1995 roku asymetryczną reakcję autokatalityczną (w której produkt przyspiesza własne powstawanie). Produkt powstawał w niej z większym nadmiarem enancjomerycznym, niż miała jego porcja dodana na początku jako katalizator. Reakcja spełniała wszystkie trzy warunki modelu Franka. Chemik Jonathan Clayden(inne języki) z Uniwersytetu Bristolskiego stwierdził, że Kagan pokazał, jak co do zasady można urzeczywistnić model Franka, a reakcja, którą opisał Soai, była pierwszym rzeczywistym przykładem takiego układu. Według Komitetu, zanim swoje odkrycia ogłosili Kagan i Soai, ani wzajemnego hamowania enancjomerów, ani autokatalizy asymetrycznej nie opisano doświadczalnie.

Pominięcie przy Nagrodzie Nobla w 2001 roku

W 2001 roku Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii za prace nad katalityczną syntezą asymetryczną otrzymali wspólnie K. Barry Sharpless, Ryōji Noyori i William S. Knowles. Regulamin dopuszcza najwyżej trzech laureatów jednej nagrody. Pominięcie Kagana wywołało sprzeciw części francuskich naukowców. Francuski minister badań naukowych Roger-Gérard Schwartzenberg w liście z 5 listopada 2001 roku do dyrektora Fundacji Nobla Michaela Sohlmana(inne języki) zaprotestował przeciw temu rozstrzygnięciu. Powołując się na artykuł chemika Didiera Astruca(inne języki) w dzienniku „Le Monde”, uznał Kagana za prawdziwego pioniera katalitycznej syntezy asymetrycznej, który w 1971 roku przeprowadził katalityczne asymetryczne uwodornienie alkenów z dużym nadmiarem jednego enancjomeru. Uzasadnienie Fundacji Nobla wskazywało natomiast jako twórcę tej metody Knowlesa, który zademonstrował ją w 1968 roku. Zarazem przyznawało, że uzyskany wówczas wynik był „skromny i niemal bez praktycznego znaczenia”. Léon Ghosez(inne języki), chemik z Université catholique de Louvain, nazwał inicjatywę ministra „groteskową”. Kagan oświadczył, że nie stoi za tą inicjatywą, i odmówił dalszych komentarzy. W wykładach noblowskich dwaj z trzech laureatów docenili jego wkład. Noyori nazwał opracowanie DIOP w 1971 roku głównym przełomem w asymetrycznym uwodornianiu. Knowles przyznał, że jego zespół uważał, iż do dobrych wyników potrzebny jest chiralny atom fosforu. Dodał, że Kagan wykazał całkowitą błędność tego założenia. Odkrycie Kagana nazwał zapowiedzią całej serii bisfosfin, których chiralność wynika z budowy szkieletu cząsteczki. W wywiadzie z 2013 roku Kagan przyznał, że był rozczarowany, tym bardziej że krótko przed tamtym werdyktem otrzymał Nagrodę Wolfa(inne języki) wspólnie z dwoma z trzech noblistów, Noyorim i Sharplessem.

Nagroda Nobla

7 października 2026 roku Królewska Szwedzka Akademia Nauk ogłosiła, że Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii otrzymają Kagan i Kensō Soai z Tokijskiego Uniwersytetu Nauk Ścisłych(inne języki) „za odkrycie efektów nieliniowych i autokatalizy w asymetrycznej syntezie organicznej”. Według komunikatu Akademii obaj laureaci wyjaśnili, jak może powstawać homochiralność, czyli występowanie w organizmach żywych tylko jednej z dwóch lustrzanych odmian cząsteczek takich jak aminokwasy. Akademia uznała, że pierwszy decydujący krok wykonał Kagan w 1986 roku, odkrywając nowy sposób sterowania reakcjami chemicznymi. Sposób ten pozwalał uzyskać większy nadmiar jednej z lustrzanych odmian, niż chemicy dotąd uważali za możliwe. W chwili ogłoszenia nagrody Kagan miał 95 lat. Starszy był tylko jeden laureat Nagrody Nobla w dziedzinie chemii, John B. Goodenough. Akademii nie udało się zawiadomić Kagana przed ogłoszeniem nagrody. Emmanuelle Schulz z instytutu chemii w Orsay, w którym długo pracował, relacjonowała w „Le Monde”, że na wieść o nagrodzie „jego twarz się rozpromieniła”, a on sam powiedział, że cieszy się ze względu na francuską chemię. Prezydent Francji Emmanuel Macron pogratulował mu, nazywając jego osiągnięcie wielkim powodem do dumy dla kraju. Olivier Riant, dawny doktorant Kagana, opisał go w „Nature” jako człowieka bardzo skromnego, z prawdziwą pasją do chemii, któremu nie zależało na sławie.

Wyróżnienia

23 stycznia 1978 roku został wybrany członkiem korespondentem, a 8 kwietnia 1991 roku członkiem zwyczajnym Francuskiej Akademii Nauk. W 1994 roku został członkiem zagranicznym Polskiej Akademii Nauk. Za badania otrzymał m.in. srebrny medal CNRS(inne języki) (1974), Medal Preloga(inne języki) (1990), Medal Augusta Wilhelma von Hofmanna(inne języki) (1991) i Medal Nagoi w dziedzinie chemii organicznej(inne języki) (1998). Uhonorowano go także Nagrodą „Tetrahedron” za kreatywność w chemii organicznej(inne języki) (1999) i Nagrodą Wolfa w dziedzinie chemii (2001). Otrzymał też Grand Prix de la Fondation de la Maison de la Chimie (2002), pierwszą Nagrodę Ryōjiego Noyoriego(inne języki) (2003, według organizatora za rok 2002) oraz Nagrodę Japońskiego Towarzystwa Wspierania Nauki (JSPS) dla wybitnych naukowców (2002). W 2003 roku został członkiem honorowym (Honorary Fellow) Royal Society of Chemistry. W 2005 roku otrzymał przyznawaną przez Instytut Franklina(inne języki) nagrodę Bower Award and Prize for Achievement in Science(inne języki). Instytut nazwał go pionierem katalizy asymetrycznej, którego odkrycia wywarły daleko idący wpływ na przemysł farmaceutyczny(inne języki). W 2007 roku otrzymał nagrodę im. Horsta Pracejusa przyznawaną przez Towarzystwo Chemików Niemieckich(inne języki), a w 2013 roku Medal Lavoisiera(inne języki), najwyższe wyróżnienie Francuskiego Towarzystwa Chemicznego(inne języki). Jest kawalerem Legii Honorowej (2002) i oficerem Orderu Narodowego Zasługi (2007, kawaler od 1996 roku). Jest doktorem honoris causa Uniwersytetu Bukareszteńskiego (1999), Uniwersytetu Basilicaty(inne języki) w Potenzy (2004) i Uniwersytetu Montrealskiego (2008).