Petydyna

Petydyna
Ogólne informacje
Wzór Hilla

C15H21NO2

Masa molowa

247,33 g/mol

Identyfikacja
Numer CAS

57-42-1
50-13-5 (chlorowodorek)

PubChem

4058

DrugBank

DB00454

Podobne związki
Podobne związki

petydyny półprodukt A, petydyny półprodukt B, petydyny półprodukt C, properydyna, difenoksylat

Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą
stanu standardowego (25 °C, 1000 hPa)
Klasyfikacja medyczna
ATC

N02AB02

Więcej identyfikatorów i właściwości może znajdować się w Wikidanych
Multimedia w Wikimedia Commons

Petydyna, meperydyna, dolantyna – organiczny związek chemiczny, syntetyczny lek przeciwbólowy o działaniu narkotycznym (odurzającym), opioid, pochodna 4-fenylopiperydyny(inne języki), agonista głównie receptorów opioidowych μ. W lecznictwie stosowany jest w postaci chlorowodorku.

Została zsyntetyzowana w 1939 roku i była początkowo używana jako lek atropinopodobny, o działaniu rozkurczowym. Dopiero później wykazano, że wywiera też ośrodkowe działanie przeciwbólowe i wywołuje uzależnienie.

Działanie

Petydyna jest agonistą receptorów opioidowych μ (86%), a także κ i δ. Wykazuje działanie przeciwbólowe, cholinolityczne, przeciwskurczowe (spazmolityczne). Nie nasila ciśnienia w drogach moczowych i żółciowych. Działa 8–10 razy słabiej i krócej od morfiny, efekt działania następuje szybciej, szczególnie po podaniu domięśniowym. W przeciwieństwie do morfiny nie wywołuje zaparć. Długotrwałe używanie prowadzi do silnego uzależnienia fizycznego.

Petydyna nie hamuje czynności skurczowej macicy (więc nie wydłuża akcji porodowej), Przenika przez łożysko na zasadzie dyfuzji prostej stając się przyczyną toksycznego wpływu na płód. Przenika także do mleka matki. Posiada kategorię D według amerykańskiej Agencji Żywności i Leków.

Dobrze wchłania się po podaniu podskórnym lub domięśniowym, a zaczyna działać po 10–15 minutach. Metabolizowana jest w wątrobie i w większości wydalana z moczem w postaci niezmienionej oraz w postaci toksycznego metabolitu, norpetydyny. Czas półtrwania petydyny we krwi matki wynosi 3 godziny, a u noworodka 21 godzin, natomiast czas półtrwania norpetydyny wynosi odpowiednio 18 i 60 godzin. W tym czasie mogą wystąpić objawy niepożądane, takie jak depresja oddechowa, hipotermia, osłabienie karmienia piersią, zmieniony płacz i zmniejszenie ruchliwości.

Petydyna wywiera znaczny wpływ sedacyjny na rodzącą oraz wywołuje liczne objawy niepożądane, w tym splątanie, uniemożliwiające kontrolę rodzącej nad przebiegiem porodu, depresję oddechową odpowiedzialną także za niedotlenienie płodu, nudności i wymioty. Petydyna i jej aktywny metabolit, norpetydyna, przenikając przez łożysko, wywołują depresję oddechową noworodka, senność lub rozdrażnienie matki, a także zwłokę w aktywnym przystawianiu noworodka do piersi. Substancje te mają również działanie neurotoksyczne, stając się przyczyną drgawek. Toksyczny wpływ leku na noworodka nasila współistniejąca kwasica, będąca efektem depresji ośrodka oddechowego noworodka i sedacji matki.

Ze względu na silny efekt sedacyjny petydyny i względnie słaby przeciwbólowy rodząca poddana działaniu leku nadal odczuwa silne bóle porodowe, jednak przez sedację ich nie manifestuje.

Pacjentki poddane takiej sedacji nierzadko przysypiają i są wybudzane przez kolejne epizody bólu podczas czynności skurczowej. Z tego powodu wydaje się być nieetyczne oferowanie rodzącej sedacji zamiast złagodzenia bólu porodowego.

W licznych badaniach wykazano, że lek ten do pewnego stopnia łagodzi ból porodowy, ale liczne działania niepożądane, w tym neurotoksyczność, eliminuje ją jako lek go łagodzący. Według innych autorów działanie przeciwbólowe jest porównywalne z paracetamolem lub akupunkturą, a znacznie słabsze od podtlenku azotu.

W świetle dostępnych badań podawanie petydyny w trakcie porodu nie ma medycznego uzasadnienia.

Wskazania

W leczeniu bólów o średnim i dużym nasileniu, w tym nowotworowych. Bywa stosowana w położnictwie oraz przy bólach zawałowych. Działa spazmolitycznie, więc można ją stosować w kolkach wątrobowych i nerkowych. Mimo powszechnego przekonania, że petydyna jest najefektywniejszym opioidem w leczeniu kolki nerkowej, badania nie potwierdziły jej przewagi nad morfiną. Petydyna częściej niż morfina wywołuje wymioty po podaniu pozajelitowym i w ciągu pierwszych dwóch godzin po operacjach ginekologicznych. Kumulacja aktywnego metabolitu, norpetydyny, wiązana jest z neurotoksycznością (reakcje wahają się od nerwowości do drżeń, mioklonii i napadów drgawkowych). Z powodu wydłużonego czasu półtrwania norpetydyny ryzyko wystąpienia toksyczności jest większe u pacjentów z upośledzoną czynnością nerek.

Działania niepożądane

Tak jak inne opioidy, może ona wywołać depresję oddechową. Nalokson nie odwraca objawów wywołanych toksycznością norpetydyny, a nawet może je nasilać.

Nie stosuje się petydyny długotrwale, ponieważ jest lekiem silnie uzależniającym, a ponadto w wyniku jej metabolizmu powstaje drgawkorodna norpetydyna, która akumuluje się w organizmie, o czym należy pamiętać szczególnie u pacjentów z niewydolnością nerek. W przypadku norpetydyny nalokson nie może być stosowany jako odtrutka, wręcz może zwiększać ryzyko drgawek przez hamowanie przekaźnictwa GABA-ergicznego i obniżenie poziomu drgawkowego (w dawkach wynoszących kilka miligramów). W przypadku podejrzenia zatrucia norpetydyną należy podać leki przeciwdrgawkowe i wspomóc wentylację płuc.

Interakcje

Należy zachować szczególną ostrożność u ludzi stosujących inhibitory monoaminooksydazy, gdyż zaburzają one metabolizm petydyny.

Preparaty

Tabletki 25 mg; ampułki 100 mg w 2 ml; ampułki 50 mg w 1 ml

Nazwy handlowe: Dolargan, Demerol, Dolantin, Dolcontral, Dolsin

Legalność

Petydyna została w Polsce zaliczona do środków odurzających objętych kontrolą w 1951 roku. W wykazie środków odurzających zaliczona jest do grupy I-N.

Pozostałe informacje

Przypisy

  1. 1 2 Physical Constants of Organic Compounds, [w:] CRC Handbook of Chemistry and Physics, William M. Haynes (red.), wyd. 97, Boca Raton: CRC Press, 2016, s. 3-342, ISBN 978-1-4987-5429-3, OCLC 961861918 (ang.).
  2. ↑ Meperidine Hydrochloride [PDF], karta charakterystyki produktu Sigma-Aldrich, Merck, 25 czerwca 2025, numer katalogowy: PHR8844 [dostęp 2026-04-21].
  3. ↑ M.I Hogg, P.C. Winer, M. Rosen, W.W. Mapleson, Urinary excretion and metabolism pethidine and norpethidyne in the newborn, „British Journal of Anaesthesia”, 49 (9), 1977, s. 891–899, DOI: 10.1093/bja/49.9.891, PMID: 20914 (ang.).
  4. ↑ Jan Kotarski i inni, Rekomendacje dotyczące postępowania przeciwbólowego w ginekologii i położnictwie. Część II: Leczenie bólu u kobiet ciężarnych, rodzących oraz w połogu, „Ginekologia Polska”, 79 (8), 2008, s. 567–577.
  5. ↑ J. Moore, R.M. Carson, R.J. Hunter, A comparison of the effects of pentazocine and pethidine administered during labour, „The Journal of Obstetrics and Gynaecology of the British Commonwealth”, 77 (9), 1970, s. 830–836, DOI: 10.1111/j.1471-0528.1970.tb04409.x, PMID: 5458775 (ang.).
  6. ↑ Ido Solt, Sohair Ganadry, Zeev Weiner, The Effect of Meperidine and Promethazine on Fetal Heart Rate Indices during the Active Phase of Labor, „Israel Medical Association Journal”, 4 (3), 2002, s. 178–180, PMID: 11908257 (ang.).
  7. ↑ E. Nissen i inni, Effects of routinely given pethidine during labour on infants’ developing breastfeeding behaviour. Effects of dose-delivery time interval and various concentrations of pethidine/norpethidine in cord plasma, „Acta Paediatrica”, 86 (2), 1997, s. 201–208, DOI: 10.1111/j.1651-2227.1997.tb08869.x, PMID: 9055894 (ang.).
  8. ↑ Anna-Berit Ransjö-Arvidson i inni, Maternal Analgesia During Labor Disturbs Newborn Behavior: Effects on Breastfeeding, Temperature, and Crying, „Birth”, 28 (1), 2001, s. 5–12, DOI: 10.1046/j.1523-536x.2001.00005.x, PMID: 11264622 (ang.).
  9. ↑ C. Olofsson, A. Ekblom, G. Ekman-Ordeberg, A. Hjelm, L.Irestedt, Lack of analgesic effect of systemically administered morphine or pethidine on labour pain, „British Journal of Obstetrics and Gynaecology”, 103 (10), 1996, s. 968–972, DOI: 10.1111/j.1471-0528.1996.tb09545.x, PMID: 8863693 (ang.).
  10. 1 2 Paweł Krawczyk, Rola petydyny w analgezji porodu. Czas na zmianę, „Medycyna Praktyczna. Położnictwo i Ginekologia”, 2, 2016.
  11. ↑ Zahra Allameh, Hatav Ghasemi Tehrani, Mojdeh Ghasemi, Comparing the impact of acupuncture and pethidine on reducing labor pain, „Advanced Biomedical Research”, 4 (1), 2015, s. 46, DOI: 10.4103/2277-9175.151302, PMID: 25789272, PMCID: PMC4358033 (ang.).
  12. ↑ Mohammad-Hasan Abdollahi i inni, Intravenosus paracetamol versus intramusular pethidine in relief of labour pain in primigravid women, „Nigerian Medical Journal”, 55 (1), 2014, s. 54–57, DOI: 10.4103/0300-1652.128167, PMID: 24970971, PMCID: PMC4071664 (ang.).
  13. ↑ Analgesia for Labour and C-Section [online], Obstetric Anaesthetists’ Association (ang.).
  14. 1 2 Hanna Misiołek, Ewa Mayzner-Zawadzka, Jan Dobrogowski, Jerzy Wordliczek, Zalecenia postępowania w bólu ostrym i pooperacyjnym, „Ból”, 12 (2), 2011, s. 9–34.
  15. ↑ Ernst Mutschler, Farmakologia i toksykologia, Wrocław: MedPharm Polska, 2010, s. 239, ISBN 978-83-60466-81-0.
  16. 1 2 P.A. Stone, P.E. Macintyre, D.A. Jarvis, Norpethidine toxicity and patient controlled analgesia, „British Journal of Anaesthesia”, 5 (71), 1993, s. 738–740, DOI: 10.1093/bja/71.5.738, PMID: 8251291 (ang.).
  17. ↑ Farmakologia. Podstawy farmakoterapii. Podręcznik dla studentów medycyny i lekarzy, Wojciech Kostowski (red.), Zbigniew S. Herman (red.), wyd. 3, t. 2, Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2008, s. 225, ISBN 978-83-200-3724-1.
  18. ↑ Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 14 maja 1951 r. w sprawie zaliczenia niektórych substancji do środków odurzających, „Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej”, 29 maja 1951, Dz. U. z 1951 r. Nr 28, poz. 221 (ISAP).
  19. ↑ Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 17 czerwca 2024 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie wykazu substancji psychotropowych, środków odurzających oraz nowych substancji psychoaktywnych, „Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej”, 30 lipca 2024, zał. 2 cz. 1 poz. 156, Dz. U. z 2024 r. poz. 1139 (ISAP).
  20. ↑ Reginald Stuart, 3 Drugs are Blamed in David Kennedy Case, „The New York Times”, 133 (46047), 17 maja 1984, s. 1 [dostęp 2009-06-25] (ang.).
  21. ↑ Susan Donaldson James, Friend Says Michael Jackson Battled Demerol Addiction, [w:] ABC News [online], 26 czerwca 2009 (ang.).

Bibliografia