Szlak pokolejowy

Fragment szlaku rowerowego na nasypie zlikwidowanej linii kolejowej z widocznymi śladami podsypki kolejowej.

Szlak pokolejowy (ang. rail trail, w brytyjskim użyciu także railway walk) – trasa urządzona na śladzie dawnej linii kolejowej.

Szlaki tego typu stanowią adaptację terenów i infrastruktury (tuneli, mostów) po zlikwidowanej linii kolejowej do nowych funkcji. Istnieje też koncepcja rails with trails, w której trasa biegnie w tym samym korytarzu transportowym co czynna linia kolejowa, kolej miejska albo nieużywane tory, zwykle równolegle do nich. Szlaki pokolejowe są przeznaczone przede wszystkim dla ruchu niezmotoryzowanego, w tym pieszego i rowerowego, a także do jazdy konnej, jazdy na rolkach i narciarstwa biegowego, choć lokalnie dopuszcza się także skutery śnieżne i quady. Cechy zlikwidowanych linii kolejowych sprzyjają tworzeniu takich szlaków i odpowiadają za ich popularność; należą do nich niewielkie nachylenia, ciągły przebieg trasy oraz zachowane obiekty inżynieryjne, takie jak mosty, wiadukty i tunele. W Europie podobne trasy bywają ujmowane szerzej jako zielone szlaki (greenways), tworzone między innymi na dawnych liniach kolejowych i ścieżkach holowniczych (flisackich) wzdłuż kanałów żeglugowych.

Funkcjonują także węższe określenia odnoszące się głównie do tras i dróg rowerowych albo pieszo-rowerowych prowadzonych po dawnych liniach kolejowych, takie jak w Niemczech Bahntrassenradweg; konkretne odcinki bywają też opisywane jako Rad- und Wanderweg auf ehemaliger Bahntrasse. Również w Polsce dawne linie kolejowe są często adaptowane jako drogi dla rowerów, a także jako drogi dla pieszych i rowerów.

Część velostrad budowanych w Polsce wykorzystuje ślady dawnych linii kolejowych, zwłaszcza na obszarach poprzemysłowych; przykładem są odcinki projektowane lub realizowane w Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii, prowadzone w śladzie dawnych linii kolejowych, w szczególności kolei piaskowych.

 Zobacz też: Velostrady GZM.
Oznakowanie East Gippsland Rail Trail w Wiktorii, wskazujące na wielofunkcyjny charakter trasy
Znak szlaku w Belgii
Middlewood Way, szlak pokolejowy w północno-zachodniej Anglii

Nazewnictwo i zakres pojęcia

W polskich materiałach nie ma utrwalonego, jednolitego nazewnictwa i obok nazwy szlak pokolejowy w materiałach samorządowych i promocyjnych spotyka się także bardziej opisowe określenia, takie jak „trasa pieszo-rowerowa … po szlaku dawnej linii kolejowej” albo „ścieżka … biegnąca po szlaku dawnej linii kolejowej”. W języku angielskim podstawowym odpowiednikiem jest rail trail, natomiast w brytyjskim użyciu spotyka się także określenie railway walk dla tras pieszych lub wielofunkcyjnych poprowadzonych po dawnych liniach kolejowych. W języku niemieckim spotyka się najczęściej węższe określenia Bahntrassenweg i Bahntrassenradweg, odnoszące się do infrastruktury przeznaczonej głównie dla rowerzystów. We Francji częstym terminem jest voie verte, czyli droga zastrzeżona dla pieszych, rowerów i innych pojazdów niemotorowych oraz do jazdy konnej. W Walonii sieć podobnych tras funkcjonuje pod nazwą RAVeL (Réseau autonome de voies lentes), ale oprócz linii kolejowych wyłączonych z użytkowania wykorzystuje także ścieżki flisackie. W Hiszpanii stosuje się nazwę vía verde dla dawnych tras kolejowych przekształconych w niemotorowe szlaki piesze i rowerowe. W Portugalii odpowiada jej termin ecopista, używany dla tras urządzanych na dawnych liniach kolejowych.

W szerszym, zwłaszcza amerykańskim, użyciu angielskie określenie rail trail odnosi się przede wszystkim do wielofunkcyjnej trasy publicznej wykorzystującej ślad dawnej linii kolejowej. Organizacja Rails-to-Trails Conservancy(inne języki) definiuje rail trails jako wielofunkcyjne publiczne trasy urządzane na śladzie dawnych linii kolejowych, przeznaczone między innymi do ruchu pieszego, rowerowego, poruszania się na wózkach, jazdy na rolkach, narciarstwa biegowego i jazdy konnej. Także w badaniach użytkowników amerykańskich szlaków pokolejowych podkreśla się ich wielofunkcyjność: w klasycznym badaniu National Park Service chodzenie i jazda na rowerze były najczęstszymi aktywnościami na wszystkich analizowanych trasach, ale ich proporcje różniły się zależnie od konkretnego szlaku. Podobny obraz daje nowsze badanie D&H Rail-Trail w Pensylwanii, w którym jazda na rowerze była najczęściej wskazywanym sposobem korzystania ze szlaku (39%), ale niemal równie wysoki udział miały wędrówki piesze (37%).

W części Europy funkcjonuje jednak węższe użycie, odnoszące się głównie do tras rowerowych prowadzonych po dawnych liniach kolejowych, z dopuszczonym lub współistniejącym ruchem pieszym. W źródłach niemieckich i austriackich dawny ślad kolejowy bywa przedstawiany przede wszystkim jako infrastruktura rowerowa: portal turystyczny Nadrenii Północnej-Westfalii przedstawia dawne linie kolejowe przede wszystkim jako trasy przeznaczone dla rowerzystów, podkreślając ich niewielkie nachylenia i wygodę jazdy na rowerze, a austriacki portal rowerowy wyróżnia odrębną kategorię tras rowerowych prowadzonych po nieczynnych liniach kolejowych. Także konkretne przykłady są tam ujmowane w tym kontekście: Vennbahn(inne języki) jest opisywana jako jedna z najdłuższych w Europie tras rowerowych poprowadzonych po dawnej linii kolejowej. W takim właśnie sensie najbliższym odpowiednikiem wąskiego, rowerowego użycia jest niemieckie Bahntrassenradweg, a nie szerokie angielskie rail trail.

Między tym europejskim, bardziej rowerowym podejściem a szerokim modelem północnoamerykańskim istnieje grupa pojęć pośrednich. We Francji voie verte jest kategorią prawną drogi przeznaczonej dla ruchu niezmotoryzowanego, dla pieszych i jazdy konnej, a więc nie jest terminem czysto rowerowym. W Hiszpanii Vías Verdes są definiowane jako dawne linie kolejowe przekształcone w trasy idealne do wędrówek pieszych i jazdy na rowerze, a równolegle opisywane są też jako trasy przeznaczone do ruchu pieszego i rowerowego. W Portugalii ecopista oznacza trasę urządzoną przez adaptację dawnej linii kolejowej, a we Włoszech greenways na nieczynnych liniach kolejowych są opisywane jako trasy pieszo-rowerowe albo jako trasy dostępne dla ruchu rowerowego i pieszego. W rezultacie w źródłach europejskich częściej spotyka się podejście, w którym dawne linie kolejowe są ujmowane przede wszystkim jako oferta rowerowa lub pieszo-rowerowa, podczas gdy źródła amerykańskie akcentują przede wszystkim wielofunkcyjny charakter takich tras.

W badaniach nad europejskimi trasami tego typu zwraca się uwagę także na ich znaczenie gospodarcze i społeczne. W hiszpańskim studium ministerialnym z 2019 roku dotyczącym Caminos Naturales i Vías Verdes analizowano między innymi profil użytkowników, wykorzystanie turystyczne, utrzymanie, zatrudnienie, rozwój lokalny i dostępność; średnio 43,2% odwiedzających nocowało w okolicy, co wiązano z dodatkowymi wydatkami oraz wsparciem usług i miejsc pracy związanych z obsługą tras.

Szlaki pokolejowe na świecie

Ameryka Północna

Bermudy

Działalność Bermuda Railway(inne języki) zakończyła się, gdy w 1948 roku upadł jedyny przewoźnik kolejowy istniejący na Bermudach. Część terenów po dawnych liniach kolejowych przekształcono na potrzeby ruchu samochodowego; w 1984 roku 18 mi (28,97 km) dawnej trasy zamieniono na utwardzony szlak pokolejowy przeznaczony dla pieszych i rowerzystów. Nasyp kolejowy przebiega przez całą długość wyspy i łączył Hamilton ze St. George’s oraz kilkoma miejscowościami, jednak kilka mostów pozostaje w stanie ruiny, przez co szlak nie zachowuje pełnej ciągłości przebiegu.

Kanada

Most pieszy Billa Thorpe’a we Fredericton

Szlak Kettle Valley Rail Trail(inne języki) w Kolumbii Brytyjskiej wykorzystuje dawny ślad kolejowy, który pierwotnie zbudowano dla nieistniejącej już Kettle Valley Railway(inne języki). Trasę utworzono w latach 90. XX wieku po tym, jak Canadian Pacific Railway zaniechała na niej transportu kolejowego.

Najdłuższym szlakiem pokolejowym w Kanadzie jest Newfoundland T'Railway(inne języki), o długości 883 km (548,67 mi). Jest chroniony jako park linearny w ramach prowincjonalnego systemu parków. T’Railway wykorzystuje pozostałości po historycznej Newfoundland Railway(inne języki), przekazane przez ostatniego właściciela, Canadian National Railway, władzom prowincji po zaprzestaniu przewozów kolejowych na wyspie Nowa Fundlandia w 1988 roku. Dawny ślad kolejowy ciągnie się od Channel-Port aux Basques na zachodzie do St. John’s na wschodzie, z odgałęzieniami do Stephenville, Lewisporte, Bonavista, Placentia i Carbonear.

Po likwidacji Prince Edward Island Railway(inne języki) w 1989 roku rząd Wyspy Księcia Edwarda wykupił pas terenu całego systemu kolejowego. Confederation Trail(inne języki) powstał jako żwirowy szlak pieszo-rowerowy biegnący przez całą wyspę, który zimą pełni także funkcję monitorowanego i ratrakowanego szlaku dla skuterów śnieżnych, obsługiwanego przez PEI Snowmobile Association.

W Quebecu istnieje Le P'tit Train du Nord(inne języki) o długości 234 km (145,4 mi), który biegnie między Bois-des-Filion a Mont-Laurier.

W Toronto istnieją dwa szlaki pokolejowe: Beltline Trail(inne języki) i West Toronto Railpath(inne języki).

W środkowej części Ontario ślad dawnej linii Victoria Railway(inne języki) jest wykorzystywany jako wielofunkcyjna publiczna trasa rekreacyjna. Ciąg od Lindsay na północ do Haliburton liczy łącznie 89 km (55,3 mi): 55 km przypada na Victoria Rail Trail, a dalsze 34 km na Haliburton County Rail Trail. Trasa służy całorocznej rekreacji, w tym pieszym wędrówkom, jeździe na rowerze i konnej, a zimą także narciarstwu biegowemu i jeździe skuterami śnieżnymi; dokładne zasady użytkowania zależą od odcinka. W północnej części szlak przebiega przez Haliburton Highlands, położone na Tarczy Kanadyjskiej, a na odcinku Haliburton County Rail Trail zachowały się dwa historyczne mosty kolejowe: Howland Junction Trestle Bridge i Gelert Bridge.

Grand Trunk Trail(inne języki) to miejska trasa rekreacyjna w St. Marys w Ontario, urządzona na śladzie dawnej linii Grand Trunk Railway(inne języki). Otwarta w 1998 roku trasa obejmuje ponad 3 km (1,86 mi) utwardzonego i dostępnego szlaku, którego najbardziej charakterystycznym elementem jest dawny most kolejowy Sarnia Bridge nad Thames River w St. Marys. Były wiadukt Grand Trunk Railway(inne języki) kupiono od Canadian National Railway w 1995 roku. W 2012 roku adaptację Sarnia Bridge wpisano do North America Railway Hall of Fame(inne języki).

Linię kolejową pomiędzy Gateway Road i Raleigh Street w Winnipegu, w Manitobie, przekształcono w 2007 roku w asfaltowy szlak o długości 7 km (4,35 mi). Trasa nosi nazwę Northeast Pioneers Greenway; planowane jest jej przedłużenie do East St. Paul, a ostatecznie do Birds Hill Park.

Znaczna część Trans Canada Trail(inne języki) wykorzystuje dawne linie kolejowe przekazane rządom prowincji przez CP i CN, a następnie przebudowane na szlaki piesze. Główna część trasy przebiega przez południowe obszary Kanady, łącząc większość dużych miast i najgęściej zaludnionych obszarów kraju. Istnieje także długie północne odgałęzienie biegnące przez Albertę do Edmonton, a następnie przez północną Kolumbię Brytyjską do Jukonu. Trasa ma charakter wielofunkcyjny i zależnie od odcinka może być dostępna dla pieszych, rowerzystów, jeźdźców konnych, narciarzy biegowych i użytkowników skuterów śnieżnych. W Nowej Szkocji niemal każdy odcinek Trans Canada Trail(inne języki) i innych tras pieszych wykorzystuje dawne linie kolejowe. Niewielka linia od Musquodoboit Harbour (Musquodoboit Trailway) do Dartmouth jest niemal w całości używana przez mieszkańców i turystów. Inny bardzo długi odcinek biegnie z Halifax do Grand Pré przez New Germany i Yarmouth.

Stany Zjednoczone

Szlak pokolejowy w południowej części Rhode Island

W Ameryce Północnej trwająca przez dziesięciolecia konsolidacja sektora kolejowego doprowadziła do zamknięcia szeregu nierentownych linii odgałęźnych i zbędnych linii magistralnych. Część utrzymano jako short-line railway(inne języki), ale wiele z nich zlikwidowano. Pierwszym śladem pokolejowym w Stanach Zjednoczonych przekształconym w trasę rekreacyjną był Elroy-Sparta State Trail(inne języki) w Wisconsin, otwarty w 1967 roku. W następnym roku otwarto Illinois Prairie Path(inne języki). Tempo przekształcania linii kolejowych w szlaki wzrosło po uchwaleniu w 1983 roku przez rząd federalny przepisów promujących wykorzystanie mechanizmu railbanking dla opuszczonej infrastruktury kolejowej; rozwiązanie to zostało podtrzymane przez Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych w 1990 roku. Proces ten zachowuje dawne korytarze kolejowe na potrzeby ewentualnego przyszłego wykorzystania kolejowego, dopuszczając w międzyczasie użytkowanie ich jako szlaku. Do lat 70. XX wieku nawet linie magistralne były sprzedawane lub porzucane; dotyczyło to zwłaszcza sytuacji, gdy regionalne spółki kolejowe łączyły się i upraszczały działalność operacyjną. Wraz ze wzrostem podaży potencjalnych tras i świadomości możliwości ich wykorzystania rządy stanowe, gminy, organy ochrony przyrody i organizacje prywatne kupowały korytarze kolejowe w celu tworzenia, rozszerzania lub łączenia terenów zieleni.

Najdłuższym ukończonym szlakiem pokolejowym jest obecnie Katy Trail(inne języki) w Missouri, o długości 240 mi (386,24 km). Po ukończeniu Cowboy Trail(inne języki) w Nebrasce będzie on drugim co do długości, osiągając 321 mi (516,6 km), podczas gdy najdłuższy jest Ohio to Erie Trail(inne języki) w Ohio, liczący 326 mi (524,65 km). W materiałach organizacji zarządzającej szlakiem z listopada 2025 roku podano, że Ohio to Erie Trail był ukończony w 91% jako wydzielona trasa, natomiast około 9% przebiegu nadal prowadziło ulicami i drogami.

BeltLine(inne języki) w Atlancie w stanie Georgia jest obecnie w budowie. W przewidywanym roku ukończenia, 2030, będzie to jeden z najdłuższych ciągłych szlaków. Atlanta BeltLine to zrównoważony projekt rewitalizacyjny, który zapewni sieć parków publicznych, tras wielofunkcyjnych i transportu zbiorowego wzdłuż historycznego śladu kolejowego o długości 22 mi (35,41 km), okalającego śródmieście i bezpośrednio łączącego ze sobą wiele dzielnic.

Rails-to-Trails Conservancy(inne języki) to ogólnokrajowa organizacja non-profit, która wspiera rozwój szlaków pokolejowych i publikuje wiele dokumentów oraz porad dotyczących ich tworzenia. Według jej danych w Stanach Zjednoczonych istnieje obecnie 22 107 mi (35 577,77 km) ukończonych szlaków pokolejowych. Według stanu na 2015 rok największą długość takich tras miało Michigan – 2381 mi (3831,85 km).

Europa

Belgia

Dawny tunel kolejowy w pobliżu Houyet, obecnie przystosowany do ruchu pieszego i rowerowego

Sieć RAVeL w Belgii łączy dawne linie kolejowe, drogi lokalne o walorach krajobrazowych i ścieżki flisackie, osiągając łączną długość 1200 km (745,65 mi). Przy wielkości kraju oznacza to rozbudowaną sieć. Nachylenie tras nigdy nie przekracza sześciu procent, a szlaki są otwarte dla różnych form ruchu niezmotoryzowanego, w tym jazdy na rowerze, jazdy konnej, ruchu pieszego, a nawet jazdy na rolkach.

Istnieje także Vennbahn(inne języki), biegnąca wzdłuż nietypowej granicy między Belgią i Niemcami.

Czechy

Także w Czechach powstały trasy rowerowe i rekreacyjne wykorzystujące dawne linie kolejowe, a w miastach również ślady dawnych linii i bocznic kolejowych. Przykładami są Cyklostezka Vlčí Důl(inne języki) koło Czeskiej Lipy oraz Cyklostezka Varhany(inne języki) między Czeską Lipą a Kamenickim Šenovem.

Finlandia

Baana(inne języki) to dawny towarowy szlak kolejowy w Helsinkach, który przekształcono w trasę pieszo-rowerową. Pierwsze połączenie tego typu otwarto w 2012 roku w dawnym śladzie kolejowym między rejonem Kiasma i Ruoholahti. Z czasem nazwa baana zaczęła być w Helsinkach stosowana szerzej do wysokiej jakości tras rowerowych o charakterze szybkich połączeń miejskich; według raportu środowiskowego miasta w 2024 roku około 34 kilometrów docelowej sieci Baana było już ukończonych albo znajdowało się w budowie.

Francja

We Francji istnieje rozbudowana sieć szlaków pokolejowych tworzonych na dawnych liniach kolejowych. Dawne torowiska są tam często przekształcane w voies vertes, czyli wydzielone trasy rowerowe i pieszo-rowerowe, cenione za bezpieczeństwo, łagodny profil i brak ruchu samochodowego. Charakterystyczną cechą wielu francuskich tras po dawnych kolejach jest zachowanie infrastruktury inżynieryjnej, takiej jak tunele i wiadukty, a także wtórne wykorzystanie dawnych budynków stacyjnych jako miejsc postoju i obsługi ruchu turystycznego.

Hiszpania

W Hiszpanii dawne trasy kolejowe funkcjonują jako część krajowego programu Vías Verdes, koordynowanego od 1993 roku przez Fundación de los Ferrocarriles Españoles (FFE). Sama FFE została utworzona w 1985 roku, natomiast w 1994 roku zarejestrowała markę i nazwę Vía Verde, ograniczając jej użycie do tras prowadzonych po dawnych infrastrukturach kolejowych.

Hiszpańskie vías verdes są opisywane jako trasy piesze i rowerowe, rozwijane z myślą o mobilności aktywnej, turystyce i dostępności. W oficjalnych materiałach programu podkreśla się również ponowne wykorzystanie dawnej infrastruktury kolejowej, w tym budynków stacyjnych i innych obiektów towarzyszących.

Według oficjalnego portalu programu w 2026 roku sieć hiszpańskich vías verdes obejmowała ponad 3600 km tras w 143 itinerariach, a przy trasach funkcjonowało 150 stacji z nowymi zastosowaniami.

Na poziomie regionalnym podobne zależności pokazują dane z Girony. W 2024 roku na tamtejszych vías verdes zarejestrowano 1 080 090 użyć, co według zarządcy sieci odpowiada około 568 450 użytkownikom; 58% użyć stanowił ruch pieszy, a 42% rowerowy. Dane z liczników są wykorzystywane do planowania rozwoju sieci, decyzji zarządczych i oceny znaczenia tras dla mobilności oraz turystyki.

Most na trasie Vía Verde de las Vegas del Guadiana y las Villuercas

Wiele hiszpańskich vías verdes wykorzystuje dawne linie budowane pierwotnie dla obsługi górnictwa i przemysłu, a ich współczesne przebiegi często zachowują łagodny profil trasy, wiadukty, mosty i tunele.

Irlandia

Great Western Greenway

W Irlandii po zamknięciu części linii kolejowych zachowały się nieczynne korytarze kolejowe. Część gruntów związanych z porzuconymi liniami była zbywana przez Córas Iompair Éireann, w tym na rzecz właścicieli gruntów sąsiednich, co w części przypadków prowadziło do rozdrobnienia dawnych przebiegów. Jednocześnie dokumenty planistyczne i praktyka Iarnród Éireann wskazują, że opuszczone lub nieużywane linie kolejowe mogą być wykorzystywane do rozwoju szlaków pokolejowych, takich jak Passage Railway Greenway, przy zachowaniu możliwości przyszłego wykorzystania kolejowego.

Szlak pokolejowy na dawnej linii z Westport do Achill Island, znany jako Great Western Greenway(inne języki), ukończono w 2011 roku. Znaczne postępy poczyniono także przy tworzeniu szlaku pokolejowego na dawnej linii z Limerick do Tralee i Fenit, w postaci Great Southern Trail(inne języki). Według stanu na 2013 rok ukończono odcinek 36 km (22,37 mi) z Rathkeale do Abbeyfeale.

Wydano zgodę planistyczną na przekształcenie dawnej linii kolejowej z Galway do Clifden w zielony szlak, jednak nadal trwają negocjacje z właścicielami gruntów dotyczące przebiegu trasy. Odcinek linii Waterford, Limerick and Western Railway z Claremorris do Collooney proponowano przebudować na zielony szlak, lecz w ostatnim czasie spotkało się to ze sprzeciwem grup opowiadających się za przywróceniem na niej ruchu kolejowego.

Niemcy

Nordbahntrasse w Wuppertalu

Niemcy należą do państw o najlepiej rozwiniętej sieci szlaków pokolejowych w Europie, z 715 trasami o łącznej długości 5159,4 km (3205,9 mi) według stanu na styczeń 2016 roku. Kolejne 84 projekty są planowane lub dyskutowane. Niektóre z najdłuższych szlaków pokolejowych znajdują się w kraju związkowym Nadrenia-Palatynat; należą do nich Maare-Mosel-Radweg(inne języki) – 39 km (24,23 mi) po dawnym torowisku, Ruwer-Hochwald-Radweg(inne języki) – 44 km (27,34 mi) po dawnym torowisku, oraz Schinderhannes-Radweg(inne języki) – 36 km (22,37 mi) na dawnym śladzie Hunsrückbahn(inne języki)[potrzebny przypis]data!. Jak dotąd za przykład trasy o bardzo wysokim standardzie uchodzi licząca 23 km Nordbahntrasse(inne języki) w Wuppertalu, będąca jednym z czołowych przykładów przekształcenia opuszczonej linii kolejowej w wielofunkcyjną trasę rekreacyjną[potrzebny przypis]data!.

Polska

Wiadukt w ciągu Żelaznego Szlaku Rowerowego nad ulicą Ranoszka w Jastrzębiu Zdroju

W Polsce dawne linie kolejowe są adaptowane przede wszystkim jako drogi dla rowerów albo ciągi pieszo-rowerowe, a rzadziej funkcjonują pod odrębną, utrwaloną nazwą odpowiadającą angielskiemu rail trail, a ich wykorzystanie ma zarówno charakter turystyczny, jak i transportowy. Przykładem istniejącej trasy jest opolski „Szlak Kolejowy” między okolicami Kędzierzyna-Koźla i Polskiej Cerekwi, gdzie odcinek biegnie jako droga dla rowerów po śladzie dawnej linii kolejowej, 25-kilometrowa trasa rowerowa Tuplice – Łęknica w województwie lubuskim, poprowadzona po torowisku byłej linii kolejowej i przebiegająca przez dawne przystanki i stacje, czy też pomorskie odcinki dawnych linii kolejowych wykorzystane przy budowie dłuższych tras regionalnych: w dokumentacji subregionalnej trasy rowerowej wskazano odcinek prowadzący do Bytowa po dawnej linii kolejowej, a w gminie Ustka odcinek trasy EuroVelo 10/EuroVelo 13 zrealizowano w śladzie dawnej linii kolejowej. Współcześnie tereny po dawnych liniach kolejowych są również wykorzystywane przy budowie tras o charakterze głównie transportowym czy komunikacyjnym, czego przykładem są odcinki velostrad w Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii prowadzone w śladzie dawnych linii kolejowych i kolei piaskowych, między innymi na odcinku velostrady nr 6 w śladzie dawnej linii kolejowej Maczki – Bór czy planowanym przebiegu velostrady nr 1 między Katowicami a Sosnowcem.

Wielka Brytania

Przy niemal 150 czynnych trasach Wielka Brytania ma drugą co do wielkości sieć szlaków pokolejowych w Europie po Niemczech. Rozwój szlaków pokolejowych w Wielkiej Brytanii przyspieszył po dużym programie likwidacji linii kolejowych w latach 60. XX wieku, znanym jako Beeching cuts. Program, nazwany od nazwiska ówczesnego przewodniczącego British Railways, doktora Richarda Beechinga(inne języki), przewidywał wyłączenie z eksploatacji około 5000 mi (8046,72 km) linii kolejowych w całej Wielkiej Brytanii. Zamknięto wiele linii wiejskich i podmiejskich, a także wybrane magistrale. Od tego czasu około 1200 mi (1931,21 km)–2200 mi (3540,56 km) nieużywanych linii kolejowych przekształcono na potrzeby publicznej rekreacji; obecnie większość szlaków pokolejowych utrzymują albo władze lokalne, albo organizacje charytatywne, takie jak Sustrans(inne języki), Railway Ramblers czy Railway Paths. Odcinek Tarka Trail w Devon między Braunton i Meeth ma 31 mi (49,89 km) i jest opisywany jako część jednej z najdłuższych w kraju ciągłych tras pieszo-rowerowych bez ruchu samochodowego.

Wiele z tych dawnych linii kolejowych stanowi część brytyjskiej National Cycle Network(inne języki), łącząc się ze szlakami długodystansowymi i ścieżkami holowniczymi wzdłuż rozległej sieci kanałów Wielkiej Brytanii. Przykładowo Milton Keynes redway system(inne języki) przebiega przez całe Milton Keynes w Buckinghamshire. W jego skład wchodzą również odcinki wykorzystujące dawną linię Wolverton – Newport Pagnell, przekształconą w trasę Railway Walk, a sieć ta łączy się także z trasami pieszo-rowerowymi prowadzonymi wzdłuż Grand Union Canal, którego ścieżka holownicza jest tam intensywnie używana przez pieszych i rowerzystów. Łącznie trasy te stanowią część długodystansowych tras National Cycle Network(inne języki): Route 6 i Route 51.

Do innych miejskich i podmiejskich szlaków pokolejowych należą:

Do znaczących wiejskich szlaków pokolejowych należą:

W Londynie zaproponowano bardziej nietypowy projekt przekształcenia części nieużywanych tuneli londyńskiego metra w podziemne szlaki pokolejowe, jednak projekt ten nie został oficjalnie zatwierdzony.

Oceania

Australia

Most na Great Victorian Rail Trail w Bonnie Doon

Rozwój szlaków pokolejowych w południowo-wschodniej Australii można powiązać z gorączkami złota z drugiej połowy XIX wieku. Powstały wówczas dziesiątki linii kolejowych, wspierane przez nadmiernie entuzjastyczną Octopus Act(inne języki), lecz szybko stały się nierentowne po wyczerpaniu złóż złota, co z kolei doprowadziło do spadku popytu na drewno. Po dekadach dawne tereny kolejowe znalazły nowe zastosowanie jako atrakcje turystyczne po przekształceniu w szlaki pokolejowe. Dziesiątki z nich istnieją w jakiejś formie, jak liczący 37 km (22,99 mi) Port Fairy to Warrnambool Rail Trail(inne języki), lecz tylko kilka – takie jak Murray to the Mountains Rail Trail(inne języki) o długości 95 km (59,03 mi) – zostało w pełni rozwiniętych. Postęp bywa często hamowany przez znajdujące się w złym stanie mosty kozłowe, pasy terenu sprzedane rolnikom oraz brak środków finansowych. Finansowanie pochodzi zwykle w mniej więcej równych częściach od rządów federalnego, stanowego i lokalnego, przy udziale pracy społecznej i darowizn rzeczowych od lokalnych grup.

Najnowszym uzupełnieniem sieci szlaków pokolejowych w Wiktorii jest The Great Victorian Rail Trail, najdłuższy taki szlak w tym stanie, o długości 134 km (83,26 mi). Trasa jest promowana jako atrakcja turystyczna ze względu na przebieg przez doliny, jeziora, góry i tereny rolnicze. Strona internetowa Rail Trails Australia stanowi dobre źródło lokalnych informacji o trasach w Australii.

Nowa Zelandia

W Nowej Zelandii utworzono wiele szlaków pokolejowych; do najbardziej znanych należą Hauraki Rail Trail(inne języki) (łączący Thames, Paeroa, Te Aroha i Waikino/Waihi), Otago Central Rail Trail(inne języki) oraz Little River Rail Trail(inne języki). Rządowy projekt New Zealand Cycle Trail(inne języki) znacznie przyspieszył tworzenie nowych tras. W 2009 roku Narodowy Fundusz Dróg Rowerowych otrzymał 50 mln dolarów nowozelandzkich na stworzenie sieci Ngā Haerenga New Zealand Cycle Trails.

Azja

Singapur

24 maja 2010 roku rządy Singapuru i Malezji uzgodniły przeniesienie singapurskiego końca linii Keretapi Tanah Melayu Berhad (KTMB) z Tanjong Pagar railway station(inne języki) na południu do Woodlands Train Checkpoint(inne języki) na północy. Spowodowało to, że linie kolejowe w Singapurze stały się zbędne, ponieważ końcowa stacja w Woodlands znajduje się tuż za granicą z Malezją. Agencje rządowe, takie jak Urban Redevelopment Authority(inne języki) (URA) i Singapore Land Authority(inne języki) (SLA), przejęły odpowiedzialność za opracowanie i wdrażanie pomysłów oraz działań dotyczących dawnych terenów kolejowych. Przykładem dopuszczonych działań jest street art na odcinku nieczynnej linii kolejowej, wspierany przez SLA, URA, Land Transport Authority(inne języki) i National Arts Council(inne języki).

Nieczynna linia kolejowa obejmuje główną trasę od Tanjong Pagar railway station do Woodlands, o długości 24 km (14,91 mi). Istnieje też linia odgałęźna do Jurong, licząca 14 km (8,7 mi). Obszar zajmowany przez dawne linie kolejowe ma co najmniej 80 ha (197,68 akra), a nawet do 173,7 ha (429,22 akra), jeśli uwzględni się grunty wokół stacji Tanjong Pagar i innych węzłów. Z uwagi na położenie tych terenów w Singapurze, gdzie grunt jest zasobem ograniczonym, pojawiały się obawy, że obszary te zostaną zabudowane. Organizacje takie jak Nature Society Singapore przygotowały kompleksowe plany zachowania dawnych terenów kolejowych dla celów związanych z przyrodą. Strona internetowa Green Corridor jest stroną kampanii poświęconą zachowaniu ich naturalnego charakteru.

Miejskie parki na dawnych liniach kolejowych

W wielu miastach nieużywane linie kolejowe przekształcono w parki linearne. Jednym z przykładów jest High Line (znany także jako „High Line Park”), park linearny o długości 1,45 mi (2,33 km), utworzony na naziemnym odcinku nieczynnej linii New York Central Railroad(inne języki). Jego powstanie było inspirowane liczącą 3 mi (4,83 km) francuską Promenade plantée – podobnym projektem ukończonym w Paryżu w 1993 roku; High Line został przeprojektowany i obsadzony zielenią jako nadziemny zielony szlak i park typu rails-to-trails.

Problemy związane z przekształcaniem linii

Rowerzyści i biegacze na Arkansas River Trail w Little Rock w stanie Arkansas

Linie kolejowe w Ameryce Północnej budowano często na gruntach kupionych, przyznanych przez rząd albo objętych służebnościami. Akty własności mogą mieć ponad sto lat; nadania gruntów mogły być uzależnione od ciągłego użytkowania linii, a służebności mogły wygasnąć, co stanowi kosztowny i trudny do ustalenia problem prawny.

Prawa własności do terenów kolejowych były często słabo określone i nieregularnie egzekwowane, a właściciele sąsiednich działek celowo lub przypadkowo korzystali z gruntów, których nie posiadali. Tacy użytkownicy później często sprzeciwiają się przekształceniu linii kolejowej w szlak. Nawet mieszkańcy, którzy nie zajmują terenów kolejowych, mogą sprzeciwiać się konwersji, powołując się na zwiększony ruch w okolicy i możliwość spadku bezpieczeństwa osobistego. Szczególne przepisy regulują porzucanie korytarzy kolejowych, ponieważ liniowe pasy gruntu mają wartość tylko wtedy, gdy pozostają nienaruszone. W Stanach Zjednoczonych Surface Transportation Board(inne języki) (STB) reguluje działalność kolei i może zezwolić na objęcie korytarza mechanizmem „rail bankingu” albo pozostawienie go w zawieszeniu z możliwością przywrócenia czynnej linii, gdyby w przyszłości pojawiła się taka potrzeba.

Choć wiele szlaków pokolejowych zostało zbudowanych, inne propozycje anulowano z powodu sprzeciwu społeczności lokalnych. Znaczenie mają przy tym pozycja organizacji przeprowadzającej konwersję, zaangażowanie społeczności i gotowość władz.

W badaniach planistycznych zwraca się uwagę, że nie wszystkie nieczynne linie mają taki sam potencjał przekształcenia. W analizie sycylijskiej wskazano, że przy około 1000 km rozebranych linii kolejowych do czasu badania na greenways przekształcono jedynie około 20 km; autorzy zaproponowali metodę wielokryterialną z użyciem GIS do oceny przydatności poszczególnych odcinków dla funkcji agroturystycznych i kulturowych.

Z drugiej strony rośnie liczba przypadków, w których istniejące tory i infrastruktura – czynne lub nie – mają zostać rozebrane w celu budowy szlaków. Dwa takie przypadki wystąpiły w stanie Nowy Jork, przeciwko Catskill Mountain Railroad(inne języki) w Kingston oraz przeciwko Adirondack Scenic Railroad(inne języki) w Old Forge. W Connecticut miejscowi proponowali przekształcenie nieużywanego odcinka linii Valley Railroad(inne języki) w szlak. Chociaż mieszkańcy uważali, że jest on opuszczony, gdyż nie kursował tam pociąg od lat 60. XX wieku, linia nigdy nie została formalnie zlikwidowana. Connecticut Department of Energy and Environmental Protection(inne języki) nabył ją od Penn Central(inne języki) w 1969 roku, a następnie podpisał z koleją długoterminową umowę dzierżawy. Kolej stale pracuje nad przywróceniem tego odcinka do ruchu. Obie instytucje zdecydowanie popierają zachowanie linii i wspierały kolej w sporach dotyczących zajmowania gruntów przez właścicieli sąsiednich działek oraz w dostarczaniu podkładów kolejowych. Wszystkie trzy powyższe przykłady dotyczą kolei turystycznych, które służą ochronie historii kolejnictwa. Ich podstawowym źródłem przychodów są przewozy turystyczne, dlatego ruch kolejowy ma w dużej mierze charakter sezonowy; w analizach dotyczących podobnych linii wskazuje się jednak, że ewentualne przewozy towarowe mogą stanowić dodatkowe źródło przychodów, choć ich uruchomienie zależy od zainteresowania klientów i – w niektórych przypadkach – od spełnienia dodatkowych wymogów regulacyjnych.

Od szlaku z powrotem do kolei

Istnieją także przypadki, w których szlaki ponownie przekształcono w czynne linie kolejowe. Jeden z takich przypadków miał miejsce w 2012 roku w Clarence w stanie Pensylwania, gdzie R.J. Corman Railroad Company(inne języki) uzyskała zgodę na odbudowę 20 mi (32,19 km) linii objętej railbankingiem w celu obsługi nowych zakładów przemysłowych. Conrail(inne języki) zaprzestał ruchu na tej linii w 1990 roku, a 10 mi (16,09 km) przekształcono w Snow Shoe Rails to Trails.

Typowe cechy

Rowerzysta na Conotton Creek Trail w Ohio
Turysta pieszy na Pine Creek Rail Trail w Pensylwanii
Katy Trail przecina ciek wodny po zachowanym moście kolejowym w Missouri

Większość dawnych linii kolejowych wytyczano z myślą o łatwości przewozu i łagodnych (często poniżej 2%) spadkach. Dlatego powstałe na ich śladzie szlaki pokolejowe są często dość proste i dobrze nadają się do prowadzenia przez stromy lub trudny teren, taki jak wzgórza, skarpy, rzeki i bagna. Szlaki pokolejowe często współdzielą przestrzeń z liniową infrastrukturą techniczną, taką jak rurociągi, linie elektroenergetyczne i linie telefoniczne.

Większość zakupów gruntów kolejowych jest podyktowana swobodną rynkową wartością ziemi, dlatego zakup i przekształcenie terenów w centrach miast i strefach przemysłowych bywa niepraktyczne. W rezultacie szlaki pokolejowe mogą kończyć się na obrzeżach obszarów miejskich lub w pobliżu stref przemysłowych i rozpoczynać się ponownie dalej jako nieciągłe odcinki tej samej linii kolejowej, rozdzielone gruntami zbyt drogimi lub nieodpowiednimi do wykorzystania.

Szerokość pasa terenu kolejowego zależy od ukształtowania terenu; szerokość 100 ft (30,48 m) jest w pełni wystarczająca tam, gdzie potrzebny jest niewielki zakres robót ziemnych. Początkowy odcinek Illinois Central Railroad o długości 705 mi (1134,59 km) był pod tym względem jednym z najbardziej rozrzutnych na świecie, mając szerokość 200 ft (60,96 m) na całej długości linii. Szlaki pokolejowe są często niwelowane i pokrywane żwirem albo tłuczniem, choć niektóre mają nawierzchnię asfaltową, a inne pozostają drogami gruntowymi. Tam, gdzie na trasie zachowano mosty kolejowe, jedyne zmiany (o ile w ogóle je wprowadzono) polegają zwykle na dodaniu pełnych ciągów pieszych na podkładach lub estakadach, chociaż mosty w gorszym stanie otrzymują nowe barierki, malowanie i wzmocnienia. Jeśli mają nawierzchnię utwardzoną, są szczególnie odpowiednie dla osób poruszających się na wózkach inwalidzkich.

Tam, gdzie jest to możliwe, te same trasy, które latem służą do spacerów, biegania i jazdy na rolkach, mogą zimą być wykorzystywane do narciarstwa klasycznego, wędrówek na rakietach śnieżnych, a czasem także do jazdy skuterami śnieżnymi.

Dawna infrastruktura kolejowa towarzysząca szlakom pokolejowym może być również wtórnie wykorzystywana do obsługi użytkowników tras; dotyczy to zwłaszcza nieczynnych budynków stacyjnych, które mogą pełnić funkcje noclegowe, muzealne, gastronomiczne albo służyć jako wypożyczalnie rowerów.

Ułatwienia prawne i organizacyjne

Państwa stosują różne instrumenty ułatwiające przekształcanie dawnych linii kolejowych w szlaki pokolejowe. W Stanach Zjednoczonych funkcjonuje federalny mechanizm railbanking, uregulowany w 16 U.S.C. § 1247(d) oraz 49 C.F.R. § 1152.29, który pozwala na tymczasowe wykorzystanie korytarza kolejowego jako szlaku przy zachowaniu go dla ewentualnej przyszłej reaktywacji transportu kolejowego; procedura przewiduje wydawanie przez federalny organ regulacyjny certyfikatu albo zawiadomienia o tymczasowym wykorzystaniu trasy (CITU albo NITU). We Francji odrębną podstawę stanowi ustawowa kategoria voie verte, czyli droga zastrzeżona dla ruchu niezmotoryzowanego, pieszych i jeźdźców, a dekret z 2022 roku miał na celu usunięcie barier rozwoju takich tras wynikających ze zbyt wąsko określonych dopuszczalnych sposobów użytkowania oraz niejasności co do ich klasyfikacji i zasad zarządzania ruchem. W Niemczech istotne znaczenie ma rozróżnienie między stilllegung (wstrzymaniem eksploatacji) a Freistellung von Bahnbetriebszwecken (Entwidmung); po samej stilllegung możliwa jest reaktywacja bez ponownej pełnej procedury planistycznej, natomiast po Entwidmung trasa przestaje być planistycznie linią kolejową, przy czym jako narzędzia zachowania rezerwy pod ewentualną reaktywację wskazuje się m.in. umowy zabezpieczające infrastrukturę (Infrastruktursicherungsvertrag) albo przejęcie trasy przez samorząd terytorialny. W Hiszpanii rozwój takich tras oparto przede wszystkim na krajowym programie Vías Verdes: po inwentaryzacji nieczynnych linii z 1993 roku Fundación de los Ferrocarriles Españoles zarejestrowała w 1994 roku markę „Vía Verde”, a w 1995 roku zawarto porozumienie ramowe przewidujące koordynację programu, udostępnianie wybranych odcinków przez podmioty kolejowe i finansowanie działań przez państwo.

W Polsce brak odrębnej ustawowej kategorii odnoszącej się specjalnie do szlaków pokolejowych; w obowiązujących przepisach stosuje się ogólne pojęcia drogi dla rowerów oraz drogi dla pieszych i rowerów. W literaturze eksperckiej jako jedno z kluczowych narzędzi postulowanych dla rozwoju infrastruktury rowerowej wskazywano tzw. „specustawę rowerową”, rozumianą jako rozszerzenie procedury ZRID na drogi rowerowe poza pasem drogi publicznej. W praktyce realizacja tras po dawnych korytarzach kolejowych może wymagać długotrwałych przygotowań obejmujących m.in. wykupy terenów, opracowanie dokumentacji projektowej i uzyskanie pozwoleń; na posiedzeniu Komisji Transportu Rady Miasta Katowice wskazano, że taki proces inwestycyjny przy velostradach trwa zwykle około pięciu lat od pomysłu do realizacji.

Rails with trails

Trasa typu rail with trail w Stanach Zjednoczonych; pociąg po prawej

Rails with trails to niewielka podgrupa szlaków pokolejowych, w których linia kolejowa pozostaje w użyciu przez pociągi, lecz równolegle biegnie przy niej rekreacyjna trasa. Setki kilometrów takich tras istnieją w Europie, Ameryce Północnej, Australii i Zjednoczonych Emiratach Arabskich.

Zobacz też

Dalsza lektura