Etnolekt śląski

Ślōnskŏ gŏdka / rzecz / mŏwa

Obszar	Śląsk wschodni – Polska (województwo śląskie i opolskie) i Czechy (kraj morawsko-śląski) + diaspora (Niemcy, USA i inne)
Liczba mówiących	> 460 tys. (2011)
Pismo/alfabet	zmodyfikowany alfabet łaciński
Klasyfikacja genetyczna
Języki indoeuropejskie Języki bałtosłowiańskie Języki słowiańskie Języki zachodniosłowiańskie Języki lechickie Etnolekt śląski
Status oficjalny
Ethnologue	5 rozwojowy↗
Kody języka
ISO 639-3	szl
IETF	szl
Glottolog	sile1253
Ethnologue	szl
Linguist List	pol-upp
SIL	szl
Występowanie
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata Wikipedia w języku śląskim
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

Etnolekt śląski, język śląski, dialekt śląski, lekt śląski, śląszczyzna (śl. ślōnskŏ gŏdka / rzecz / mŏwa) – zespół zachodniosłowiańskich odmian językowych używanych we wschodniej części historycznego Śląska (administracyjnie współtworzącej województwo śląskie i opolskie w Polsce oraz kraj morawsko-śląski w Czechach) oraz w diasporze, zwłaszcza w Niemczech i Stanach Zjednoczonych (odmiana teksaska).

Status śląskiego jako jednego z dialektów polszczyzny lub samodzielnego języka jest przedmiotem sporu politycznego w Polsce (w latach 2007–2026 podjęto dziewięć nieudanych prób uznania go za język regionalny lub język mniejszości etnicznej) oraz licznych debat ideologicznych, także wśród samych użytkowników. Jako argument za dialektem przywołuje się często bardzo bliskie genetyczne pokrewieństwo z językiem polskim, w szczególności odmianami małopolskimi oraz wielkopolskimi, jako argument za odrębnością językową natomiast czynniki socjolingwistyczne, takie jak dynamiczny rozwój wielogatunkowego śląskiego piśmiennictwa w XXI wieku, podjęte działania kodyfikacyjne oraz poczucie takowej odrębności wyrażane przez znaczącą liczbę Ślązaków.

Klasyfikacja

Język czy dialekt?

Na gruncie językoznawstwa nie istnieją żadne jednoznaczne, uniwersalnie przyjęte kryteria odróżniania „języków” od „dialektów”. W szerokim ujęciu każda odmiana językowa, także ustandaryzowana i pełniąca na wybranym obszarze rolę urzędowej, jest rodzajem dialektu. Z drugiej strony pojęcia te często są sobie przeciwstawiane, a „dialekt” – zwłaszcza w potocznym uzusie – bywa traktowany jako odmiana podrzędna wobec „języka”, ograniczona terytorialnie i funkcjonalnie, mniej prestiżowa i nieodpowiednia do użycia we wszystkich domenach. W niektórych tradycjach lingwistycznych, w tym polskiej, popularny jest model klasyfikacyjny, zgodnie z którym „język narodowy” dzieli się na kilka dużych zespołów dialektalnych, a te z kolei na mniejsze jednostki zwane „gwarami”, równolegle zaś występuje ponadregionalny, wspólny dla całego narodu język standardowy („ogólny”, „literacki”), który postrzega się jako najbardziej adekwatną formę języka dla administracji, szkolnictwa, oficjalnych wypowiedzi czy literatury wysokiej. Z tego względu dyskusja o odrębności języka śląskiego przeplata się z dyskusją o odrębności Ślązaków jako grupy etnicznej/narodowej i motywacje tożsamościowe odgrywają w nich szczególną rolę. Podobne dyskusje dotyczą lub dotyczyły w przeszłości wielu różnych społeczności, m.in. mołdawskiej (w relacji do języka rumuńskiego), macedońskiej (w relacji do języka bułgarskiego), luksemburskiej (w relacji do języka niemieckiego), słowackiej (w relacji do języka czeskiego), kaszubskiej (w relacji do języka polskiego), serbskiej/chorwackiej/bośniackiej/czarnogórskiej (w relacji do siebie nawzajem) czy szkockiej (w relacji do języka angielskiego).

Jednym ze sposobów definiowania odrębności językowej jest zaproponowana przez Heinza Klossa koncepcja Abstand- i Ausbausprachen, zgodnie z którą jedno kryterium stanowi odpowiednio duża odmienność od innych odmian językowych (Abstand = dystans), a drugie niezależny od niej stopień funkcjonalnego rozwoju danej odmiany (Ausbau = rozbudowa). Wokół tych dwóch kryteriów formułowana jest znaczna część argumentów zarówno za, jak i przeciwko samodzielności języka śląskiego. Przykładowo w uzasadnieniach decyzji Andrzeja Dudy oraz Karola Nawrockiego o zawetowaniu nowelizacji ustawy przewidującej uznanie śląskiego za język regionalny za każdym razem przytoczona została opinia Rady Języka Polskiego z 2011 roku, gdzie wskazywano na niespełnienie przez śląszczyznę kryterium Abstand, ponieważ cechy ją charakteryzujące występują również w odmianach wielkopolskich i małopolskich:

Badania nad dialektem śląskim, prowadzone były także już po Kazimierzu Nitschu; dysponujemy bogatym dorobkiem, będącym wynikiem tych badań i poświadczających, że odmiana językowa, którą posługują się rodowici Ślązacy, jest polskim dialektem. (...) Warto tu przytoczyć opinię językoznawcy pochodzącego ze Śląska, Henryka Borka: „W mowie Ślązaków nie znajdziemy żadnych poważniejszych cech gramatycznych, które by nie występowały równolegle czy to w Małopolsce, czy w Wielkopolsce – odrębność gramatyczna tego narzecza polega tylko na innym wewnętrznym powiązaniu i układzie tych cech. Jest to decydujący fakt dla określenia polskiego charakteru narzecza tej dzielnicy, które mimo politycznej izolacji rozwijało się w głębokiej łączności i pod wpływem podobnych tendencji rozwojowych co sąsiednie dialekty polskie”.

Z drugiej strony argumenty za odrębnością śląskiego jako Ausbausprache wybrzmiały m.in. w liście otwartym do Karola Nawrockiego podpisanym w styczniu 2026 roku przez 53 przedstawicieli nauki popierających przedmiotową nowelizację, w tym Henryka Jaroszewicza, Tadeusza Lewaszkiewicza, Jolantę Tambor, Michała Rusinka, Tomasza Wicherkiewicza, Nicole Dołowy, Annę Śliz, Tadeusza Sławka, Mariana Kisiela, Grażynę Kubicę-Heller czy też Katarzynę Kłosińską, w tym czasie przewodniczącą Rady Języka Polskiego:

Nie ulega dla nas wątpliwości, że choć śląski etnolekt historycznie jest związany z polskim obszarem dialektalnym, to funkcjonalne zmiany, którym śląszczyzna uległa w ostatnich dekadach, nie pozwalają już jej traktować w kategorii dialektu czy też gwary. Funkcjonowanie języka śląskiego na deskach teatralnych, istnienie naukowych opracowań kodyfikujących śląszczyznę, obecność zróżnicowanej gatunkowo oraz tematycznie literatury śląskiej, śląskojęzyczne wersje oprogramowania komputerowego i smartfonowego czy ostatecznie wykorzystywanie śląskiego etnolektu w kampaniach reklamowych przez światowe koncerny, sieci handlowe i banki, wydają się świadczyć jednoznacznie, że śląska mowa opuściła już ramy definicyjne pojęcia ‘dialekt’. W naszym przekonaniu nowelizacja stanowi też odpowiedzialną i trafną odpowiedź obecnych polskich władz na wyniki ostatniego Narodowego Spisu Powszechnego z 2021 r., w którym aż 467 tys. obywateli Polski zadeklarowało posługiwanie się ‘językiem śląskim’.

Dużą popularnością w polskim dyskursie naukowym, publicystycznym i politycznym cieszy się w odniesieniu do mowy śląskiej określenie etnolekt, wprowadzone jako „bardzo wygodny termin pozwalający na uniknięcie w wielu spornych przypadkach takich terminów, jak język, dialekt, gwara itp.” przez Alfreda F. Majewicza pod koniec lat 80. XX wieku. Inną tego rodzaju propozycją nazewniczą jest okrojony do samej podstawy słowotwórczej lekt. W pracach Gerda Hentschela można spotkać się z terminem regiolekt. Niektórzy autorzy w celu zdystansowania się od debat ideologicznych konsekwentnie używają wyłącznie określenia śląszczyzna lub stosują wyraz godka/gŏdka także w nieśląskojęzycznych tekstach jako swoistą nazwę własną (lingwonim).

W badaniach socjolingwistycznych śląski bywa rozpatrywany jako język kolateralny, a więc endogeniczna i autochtoniczna odmiana językowa związana z konkretnym terytorium, której użytkownicy mają silne poczucie odrębności regionalnej, blisko spokrewniona z językiem dominującym (w tym przypadku polskim), funkcjonująca obecnie w sytuacji powszechnej dyglosji z nim jako odmiana o niższym statusie, choć posiadająca również własny dorobek piśmienniczy i podlegająca procesom standaryzacji.

Zasięg występowania

Wschodnia granica występowania mowy śląskiej utożsamiana jest zwykle z granicą Śląska jako krainy historyczno-geograficznej wyznaczaną przez rzeki Prosnę, Liswartę, Brynicę, Przemszę, Wisłę i Białą (Białkę) oraz linię przebiegającą w Beskidzie Śląskim przez Klimczok, Przełęcz Salmopolską, Baranią Górę i Przełęcz Koniakowską. Jest to granica umowna, wtórna wobec podziałów kulturowych i tożsamościowych. Kazimierz Nitsch zaliczał obszar „na wschód od Pszczyny, Zabrza i Lublińca” do dialektu małopolskiego z uwagi na takie cechy jak przechodzenie końcowego ch w k (na nogak), występowanie formy igła zamiast ogólnośląskiego jegła czy dyftongizacja typu p^u̯ole. Jednocześnie wiele cech i form wspólnych ze śląszczyzną poświadczonych jest również w sąsiednich odmianach językowych zachodniej Małopolski. Współcześni badacze zwracają uwagę na zachodzące przemiany granic językowych zarysowanych w XX-wiecznych opracowaniach dialektologicznych (ich zacieranie się w niektórych przypadkach, a umacnianie bądź przesuwanie w innych) z uwagi na intensywne kontakty i migracje międzyregionalne, jak również oddziaływanie procesów kulturowo-tożsamościowych.

W pracach dialektologicznych z drugiej połowy XX wieku jako najbardziej na północ wysunięte śląskie odmiany językowe udokumentowane zostały te z okolic Sycowa i Namysłowa, określane wszakże już wtedy jako zanikające. Ponadto niektóre cechy śląskie odnotowywano niegdyś w mowie Chwalimia (gwara chwalimska), Brenna oraz hazackich wsi w rejonie Rawicza. Badania prowadzone w latach 20. XXI wieku wskazują, że współcześnie „najbardziej prawdopodobną” północną granicę zasięgu śląszczyzny stanowi rzeka Stobrawa.

W powiecie opolskim na południe od Odry oraz w powiecie nyskim i prudnickim ostatnimi miejscowościami, gdzie mówi się po śląsku, są Narok, Wawelno, Sowin, Stara Jamka, Śmicz, Prężyna, Nowy Browiniec Jest to linia tożsama z przejawiającą się na wielu polach granicą kulturową pomiędzy miejscowościami zamieszkiwanymi w przeważającej większości przez autochtonów a miejscowościami niegdyś etnicznie niemieckimi, w których doszło do niemal całkowitej wymiany ludności po 1945 roku. Do śląskich językowo wsi w powiecie głubczyckim zaliczane są Dzielów, Sułków, Dziećmarów i Tłustomosty. W powiecie raciborskim tradycyjną granicę między śląszczyzną lechickiego typu a odmianami „laskimi” czy „morawskimi” wyznacza rzeka Psina (Cyna), z tym że mowa niektórych miejscowości, np. Tworkowa czy Bieńkowic, była w XX wieku opisywana przez dialektologów jako mieszana pomiędzy oboma typami. Po drugiej wojnie światowej doszło do zauważalnej ekspansji lechickiej śląszczyzny na laskie miejscowości w granicach Polski.

Po czeskiej stronie granicy linia maksymalnego zachodniego zasięgu mowy śląskiej biegnie przez Bogumin, Orłową, Hawierzów, Szobiszowice i Dobracice do Pasma Ropicy w Beskidzie Morawsko-Śląskim, przy czym zdecydowanie największą żywotność zachowuje ona w rejonie Trzyńca i Jabłonkowa. Dla całego śląskiego obszaru językowego w Republice Czeskiej charakterystyczne jest występowanie kodu mieszanego, przez użytkowników najczęściej nazywanego po naszymu, który na rozmaite indywidualne sposoby łączy elementy miejscowych odmian tradycyjnej śląszczyzny z językiem czeskim w różnych jego postaciach (standardowej i interdialektalnych), rzadziej też polskim lub słowackim. Do gwar śląskich polscy dialektolodzy zaliczali w przeszłości również niektóre odmiany językowe z okolic słowackiej Czadcy, w szczególności Czernego i Świerczynowca, które jednak są w stanie zaniku, a tamtejsza ludność nie identyfikuje się ze śląską wspólnotą językową.

Poza zwartym obszarem występowania śląszczyzny posługują się nią także osoby, które wyjechały do innych regionów Polski i Czech, jak również do Niemiec, Stanów Zjednoczonych i innych państw. Specyficzna odmiana języka ukształtowała się w miejscowościach Panna Maria, Cestohowa i Pawelekville w Teksasie, gdzie w połowie XIX wieku osiedlili się emigranci pochodzący głównie z rejonu Strzelec Opolskich.

Liczba użytkowników

Podstawowy punkt odniesienia w debacie publicznej, jeśli chodzi o liczebność użytkowników śląszczyzny, stanowią wyniki realizowanych co dekadę spisów powszechnych, w których zadawane są pytania o „język używany w kontaktach domowych” lub „język ojczysty”. Z uwagi na dobrowolność odpowiedzi oraz subiektywność składanych deklaracji, jak również zmienną metodologię zbierania danych, uzyskane w ten sposób liczby mogą być różnie interpretowane, niekoniecznie jako odzwierciedlenie faktycznych praktyk językowych. Problem sprawia również obiektywnie zdefiniowanie, jaki sposób posługiwania się językiem można uznać za „mówienie po śląsku”. Jak zwrócił uwagę jeden z badaczy współczesnej śląszczyzny, Henryk Jaroszewicz:

W Polsce po raz pierwszy możliwość deklarowania śląskiego jako języka kontaktów domowych pojawiła się w 2002 roku, skorzystało z niej wówczas 56 643 osób. W 2011 roku, w realiach rozkwitu śląskiego ruchu emancypacyjnego, liczba ta wzrosła ponad dziesięciokrotnie, do 529 377 osób. Z kolei w Narodowym Spisie Powszechnym Ludności i Mieszkań 2021 posługiwanie się śląskim zadeklarowało 467 145 osób, z tego 54 957 jako jedynym językiem, 409 266 wspólnie z polskim, a 2 922 osoby wspólnie z innymi językami.

Poniższa tabela przedstawia gminy, w których deklarację używania śląskiego (w dowolnej kombinacji) złożyło w 2021 roku ponad 20% mieszkańców:

W czeskiej części regionu realna żywotność śląskich odmian językowych nie przekłada się na spisowe deklaracje języka śląskiego jako „języka ojczystego”. W 2021 roku było ich w całej Republice Czeskiej zaledwie 1 805 i nie są dostępne szczegółowe dane o ich rozmieszczeniu terytorialnym. Istnieje natomiast zauważalna korelacja między popularnością śląszczyzny lub mieszanego kodu po naszymu a wysokim odsetkiem deklaracji języka polskiego; w 2021 roku najwięcej padło ich w Gródku (32,27%), Koszarzyskach (30,61%), Milikowie (28,80%), Wędryni (26,19%) i Bukowcu (26,11%).

Historia

Pierwsze nowoczesne badania dialektologiczne poświęcone mowie codziennej ludności Śląska zainicjowane zostały przez Lucjana Malinowskiego w latach 70. XIX wieku. Źródłem wiedzy o jej brzmieniu we wcześniejszych okresach jest rekonstrukcja historyczno-porównawcza oraz przesłanki w postaci nazw własnych czy innych zapisków, przy których w niedoskonały sposób próbowano oddać miejscowe formy. Najstarszym takim zapiskiem jest zdanie Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai umieszczone w 1270 roku w Księdze henrykowskiej, które jest uważane za „najstarsze zdanie w języku polskim”, a zarazem bywa współcześnie reinterpretowane jako „najstarszy zabytek języka śląskiego”. Świadczy ono o dużym zasięgu występowania mowy słowiańskiej także na Dolnym Śląsku, który zaczął się stopniowo kurczyć wraz z napływem osadników niemieckich począwszy od XIII wieku. Był to powolny, wielowiekowy proces. Z roku 1824 pochodzi Zbiór wyrazów szląsko-polskich opracowany przez Baltazara Działasa z Piekar koło Oławy, Robert Fiedler z kolei w swojej pracy o gwarach dolnośląskich z roku 1844 wspominał o ich 100–120 tysiącach użytkowników „w powiecie kluczborskim, namysłowskim, sycowskim, a częściowo również brzeskim, oławskim i oleśnickim”. Od tego momentu do końca XIX wieku słowiańsko-germańska granica językowa przesunęła się wyraźnie na wschód, za Namysłów i Niemodlin.

Język oparty bezpośrednio na miejscowej mowie nigdy nie stał się na Śląsku językiem kancelaryjnym. Pierwotnie w tej roli funkcjonowała łacina, którą w kancelariach innych niż kościelne zaczął w XIV wieku zastępować język niemiecki, po czym od XV do połowy XVIII wieku wyraźnie dominującą pozycję zyskała w tej domenie czeszczyzna. Po wojnach śląskich znów zaczął przeważać niemiecki, i to zarówno po pruskiej, jak i austriackiej stronie nowo wytyczonej granicy. Nierzadko – zwłaszcza na wschodnich peryferiach (dekanat bytomski i dekanat pszczyński) pozostających aż do roku 1811 w granicach diecezji krakowskiej (a nie, jak reszta krainy, wrocławskiej) – sporządzano oficjalne dokumenty również po polsku.

Charakterystycznym elementem dawnego piśmiennictwa czeskiego i polskiego na Śląsku jest pojawianie się w nim licznych form lokalnych – czasem z powodu niedostatecznej znajomości tychże języków przez miejscowych autorów, a czasem celowo dla ułatwienia odbioru. Najwcześniejszym przykładem tekstu, gdzie nasycenie tymi formami jest tak wysokie, że bywa on współcześnie uznawany za napisany w języku śląskim, jest list oleskiego mieszczanina Ambrożego Szklorza do księcia Jerzego II brzeskiego z roku 1574. Jako pierwszy śląski utwór literacki przedstawiane jest natomiast dzieło Płacz a narzykani predykantuw ze Ślonska wygnanych w Namysłowskim Kraju – antyprotestancki pamflet nieznanego autora napisany około roku 1654, do którego wydarzeń się odnosi, w nieznanym miejscu, ale obfitujący w formy, które można utożsamiać ze Śląskiem Cieszyńskim. Przykładem publikacji co do zasady polskojęzycznej, ale celowo wykorzystującej regionalne słownictwo i rozwiązania ortograficzne mające lepiej oddawać lokalną wymowę jest wydana w 1761 roku przez „Kśiendzow pod Komorom Cysarskom Kśionženctwa Cieszynskigo we Winnicy Pana Jezusowej pracujoncych” Prawdźiwa Jedźina Do Nieba Z Pisma Swientego Dokazana Droga, o której autorzy w przedmowie do czytelnika piszą wprost, że jest to „Kśionszka nowo, twojemu Jenzykowi a mowie w Druku przyspusobiona”.

Niezależnie od tego prawdziwie autonomiczna tradycja literacka na Śląsku się nie rozwinęła, a słowiańska mowa miejscowego ludu była w epoce przednowoczesnej powszechnie określana jako „polska”. W dziele Silesia loquens Christiana Meisnera z roku 1705 po raz pierwszy pojawia się wzmianka o używanym na Śląsku dialectus aquatico Polonica, co odpowiada niemieckiemu terminowi wasserpolnisch / wasserpolakisch, jak zaczęto wówczas nazywać śląszczyznę. Jego pochodzenie jest niejasne, niemniej najpopularniejsza hipoteza łączy go z zamieszkiwaniem nad Odrą (i innych terenach obfitujących w rzeki i stawy) oraz flisactwem jako zajęciem, z którego owi „wodni Polacy” mieli być szeroko znani. Przez wielu termin ten był używany w zupełnie neutralnym kontekście, równolegle jednak inni nadawali mu zabarwienie pejoratywne; człon wasser- w ich rozumieniu nie miał nawiązywać do geografii, lecz oznaczać polszczyznę „rozwodnioną”, niepoprawną, zniekształconą przez obce wpływy albo wręcz jakąś chaotyczną mieszankę polsko-niemiecką. Takie negatywne postrzeganie „wasserpolskości” utrwaliło się w erze gorących polemik nacjonalistycznych od połowy XIX wieku. Inne określenie regionalnej mowy Śląska o dość długiej tradycji to „dialekt śląsko-polski” (schlesisch-polnische Mundart), jakiego pierwszy używał prawdopodobnie Reginald Kneifel. Do rzadkości należy natomiast użycie terminu Plattpolnisch (w analogii do Plattdeutsch), który pojawił się śląsko-polsko-niemieckich rozmówkach pt. Der hoch- und plattpolnische Reisegefährte anonimowego autora z roku 1804, czy przytaczane przez Jerzego Samuela Bandtkiego oderwendisch („odrzańskowendyjski”).

Pierwsze efemeryczne próby podniesienia śląszczyzny do roli języka standardowego i spory ideologiczne na tym tle są datowane na połowę XIX wieku. W latach 60. tego stulecia Wincenty Kraiński występował w swoich publikacjach przeciwko bliżej nieokreślonemu „stronnictwu, które chce polski język chłopski wprowadzić do książek kościelnych, tak by wszystkie modlitewniki, wszystkie katechizmy i inne książki duchowne pisane były w języku chłopskim”. W Listach z podróży etnograficznej po Szląsku Lucjana Malinowskiego (1871) pojawia się informacja, jakoby Antoni Stabik „usiłował był stworzyć oddzielny język piśmienny szląski, oparty na języku ludowym”. Możliwe, że właśnie on był reprezentantem „stronnictwa” krytykowanego przez Kraińskiego. Za kolejnego prekursora kodyfikacji języka śląskiego uważa się cieszyńskiego prawnika Nikodema Lippkę, który „prowincyalizm piśmienną mową dla Księstwa Cieszyńskiego uczynić” i „zaczął wydawać okólniki niby w języku śląskim”. Świadectwem tych prób jest zachowane Osłowieni z okazji uroczystej inauguracji działalności cieszyńskich sądów po reformie w dniu 1 lipca 1850 prezentujące specyficzną mieszankę językową, gdzie formy śląskie występowały obok standardowo polskich, polski był również zapis, za to leksyka fachowa w dużej mierze bazowała na języku czeskim. Były to jednak przypadki jednostkowe i ostatecznie nie doszło na Śląsku do rozwoju autonomicznego ruchu językowego na większą skalę, a kwestia inności mowy śląskiej była w XIX i pierwszej połowie XIX wieku podnoszona głównie w kontekście polsko-niemieckiej rywalizacji nacjonalistycznej. Nie był też śląski, w odróżnieniu od kaszubskiego czy mazurskiego, nigdy przed drugą wojną światową uwzględniany w oficjalnych statystykach językowych żadnego państwa.

Jednocześnie od połowy XIX wieku datuje się intensywny rozwój śląskiego piśmiennictwa gwarowego (gawędy ludowe, zbiory pieśni, utwory sceniczne „z życia ludu”, rubryki humorystyczne w prasie pisane po naszymu), z którego niezależnie od rozbieżnych poglądów na status rzeczonego lektu chętnie czerpią współcześni autorzy i kodyfikatorzy. Ważnym punktem odniesienia są również profesjonalne badania dialektologiczne prowadzone na przestrzeni XX wieku przez takich uczonych, jak Kazimierz Nitsch (Dialekty polskie Śląska, 1909/1939), Reinhold Olesch (Die slawischen Dialekte Oberschlesiens, 1937; Der Wortschatz der polnischen Mundart von Sankt Annaberg, 1958–1959), Adolf Kellner (Východolašská nářečí, 1946–1949), Feliks Pluta (Dialekt głogówecki, 1963–1964), Alfred Zaręba (Atlas językowy Śląska, 1969–1996) czy Stanisław Bąk (Mowa polska na Śląsku, 1974). Industrializacja, szczególnie intensywna we wschodniej (Górnośląski Okręg Przemysłowy i Rybnicki Okręg Węglowy) oraz południowej części regionu (Zagłębie Ostrawsko-Karwińskie), wywarła głęboki wpływ na uwarunkowania socjolingwistyczne. Wraz z szybką urbanizacją Śląska użytkownicy lokalnych odmian językowych migrowali ze wsi do rozbudowywanych miast. W przeciwieństwie do wielu innych regionów nie wpłynęło to jednak negatywnie na żywotność tychże odmian. Wręcz przeciwnie, gwary miejscowe nie zostały porzucone, lecz przekształciły się w odmiany miejskie, powszechnie znane i używane przez osoby z różnych warstw społecznych. Okres po drugiej wojnie światowej cechowały dwie przeciwstawne tendencje – z jednej strony procesy modernizacyjne oraz odgórna polityka unifikacyjna przyczyniały się do osłabiania przekazu międzypokoleniowego śląszczyzny i jej rozwadniania, z drugiej strony w niektórych środowiskach kontynuowana była tendencja do asymilacji ludności napływowej pod kątem językowym.

Śląski ruch językowy po 1989 roku

Procesy socjolingwistyczne zachodzące wokół śląszczyzny od lat 90. XX wieku są przykładem emancypacji językowej, która przenika się z szerszym zjawiskiem wzmocnienia tożsamości śląskiej rozumianej w kategoriach etnicznych czy narodowych (narodowość śląska). W narracji środowisk proemancypacyjnych, początkowo skupionych przede wszystkim wokół założonego w 1990 roku Ruchu Autonomii Śląska, kwestia językowa – obok postulatów etnicznych i politycznych – zaczęła być obecna w drugiej połowie lat 90., by z czasem wysunąć się na plan pierwszy. Wymiernym świadectwem wzrostu poczucia językowej odrębności były wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2002, gdy w odpowiedzi na pytanie o język kontaktów domowych 56 643 osób zadeklarowało język śląski, co stawiało go w pozycji czwartego najczęściej używanego języka w Polsce (po polskim, niemieckim i angielskim). W tym samym czasie rozwinął się fenomen nazwany przez Zbigniewa Grenia „standaryzacją żywiołową” – wraz z upowszechnieniem internetu powstały liczne witryny, blogi, fora itp., na których praktykowano pisanie po śląsku w rozmaitych postaciach graficznych oraz prowadzono dyskusje nad statusem języka i jego kodyfikacją. Była to mozaika indywidualnych amatorskich inicjatyw, które utorowały drogę do bardziej profesjonalnych działań w późniejszym okresie.

W 2007 roku podjęto pierwsze starania w kierunku nadania śląskiemu statusu języka regionalnego przewidywanego przez obowiązującą od roku 2005 ustawę o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym. Powstały wówczas dwie organizacje społeczne stawiające sobie za cel kodyfikację śląszczyzny i podnoszenie kultury jej użycia: Tôwarzistwo Piastowaniô Ślónskij Môwy „Danga” (działało do 2017 roku) oraz wciąż aktywne (stan na rok 2026) Pro Loquela Silesiana – Towarzystwo Kultywowania i Promowania Śląskiej Mowy. 18 lipca 2007 organizacja SIL International przyznała śląskiemu trzyliterowy kod szl w ramach standardu ISO 639-3, co działacze proemancypacyjni przedstawiali jako dowód uznania go za pełnoprawny język przez społeczność międzynarodową. 26 maja 2008 uruchomiona została śląska edycja Wikipedii. 30 czerwca 2008 w Katowicach zorganizowano konferencję Śląsko godka – jeszcze gwara czy jednak już język?, która była prekursorskim spotkaniem aktywistów językowych z naukowcami i politykami, a podsumowywała je rezolucja wzywająca do uznania śląskiego za język regionalny oraz powołania „Komisji Standaryzacyjnej Języka Śląskiego”. Zwieńczeniem zainicjowanej wtedy współpracy było przyjęcie w sierpniu 2009 nowej propozycji ortograficznej znanej później jako alfabet ślabikŏrzowy od wydanego w kolejnym roku elementarza (Gōrnoślōnski ślabikŏrz), jaki miał stać się wzorcową publikacją propagującą ten sposób zapisu. Nowy rozdział w dziejach literatury śląskiej, coraz mocniej przekraczającej tradycyjne ramy pojęciowe dialektu, otworzył w 2008 roku zbiór esejów filozoficznych Zbigniewa Kadłubka Listy z Rzymu. Diametralny wzrost liczby osób deklarujących śląski jako swój język kontaktów domowych w Narodowym Spisie Powszechny Ludności i Mieszkań 2011 do ponad pół miliona potwierdził szeroki oddźwięk społeczny podejmowanych inicjatyw emancypacyjnych.

Druga i trzecia dekada XXI wieku to czas intensywnego rozwoju śląskojęzycznej literatury, która stawała się coraz bardziej różnorodną gatunkowo. Pojawiły się tłumaczenia klasycznych dzieł literatury światowej, takie jak Prōmytojs przibity autorstwa Zbigniewa Kadłubka (2013), obszerna antologia poetycka Dante i inksi Mirosława Syniawy (2014), czy Dickensowska Godniŏ pieśń w przekładzie Grzegorza Kulika (2017), który w kolejnych latach stał się najpłodniejszym tłumaczem prozy na śląski. Z dzieł oryginalnych sporą popularność zyskała seria kryminałów Marcina Melona Kōmisorz Hanusik, której pierwszy tom pojawił się na rynku w 2014 roku. Równolegle śląszczyzna coraz silniej obecna była w przestrzeni nowych technologii – pojawiły się m.in. śląski interfejs w smartfonach marki Samsung (2015) i śląskojęzyczna wersja Facebooka (2016). W 2018 roku uruchomiony został portal Silling, w ramach którego udostępniono korpus językowy (Korpus Ślōnskij Mŏwy), automatyczny translator polsko-śląski i śląsko-polski, a także katalog śląskich wersji oprogramowania (stopniowo poszerzany, przykładowo w 2019 roku o pakiet biurowy LibreOffice i system operacyjny Ubuntu, a w 2021 roku o przeglądarkę Mozilla Firefox). Jeszcze inną domeną, w której śląszczyzna wówczas zaistniała, dowodząc rozszerzenia swojej funkcjonalności, były profesjonalne kampanie reklamowe, których znaczną część przygotowywało założone w 2015 roku Śląskie Biuro Językowe PoNaszymu.pl, oprócz reklamy specjalizujące się w tłumaczeniu witryn i aplikacji internetowych. Dużym echem odbiło się wprowadzenie począwszy od 2022 roku śląskich oznaczeń działów w wybranych hipermarketach Kaufland, jak również – począwszy od roku 2021 – oficjalnych śląskich szyldów na kilku urzędach miejskich. W październiku 2022 roku ukazało się pierwsze wydanie Zasad pisowni języka śląskiego autorstwa Henryka Jaroszewicza – publikacji mającej pełnić rolę „językowego wzorca” i „normatywnego punktu odniesienia” dla piszących po śląsku. 30 listopada 2023 została powołana do życia Rada Języka Śląskiego stawiająca sobie za cel koordynowanie polityki językowej w odniesieniu do śląszczyzny. Również w 2023 roku pojawiły się pierwsze recenzowane prace naukowe po śląsku.

Pomimo wszystkich tych dokonań, które wyraźnie zmieniły sytuację socjolingwistyczną na Śląsku, niepowodzeniem zakończyło się dziewięć prób nadania śląskiemu statusu języka regionalnego lub uznania Ślązaków za mniejszość etniczną (co zarazem wiązałoby się z uzyskaniem odpowiednich praw dla języka) podjętych w latach 2007, 2010, 2012, 2014, 2018, 2020, 2023, 2024 oraz 2025. Siedem wniosków zostało odrzuconych na wczesnym etapie procedowania, dwa ostatnie uzyskały poparcie większości parlamentarnej i przedmiotowe nowelizacje ustawy zostały ostatecznie przyjęte przez Sejm i Senat RP, ale zawetowali je prezydenci, odpowiednio Andrzej Duda i Karol Nawrocki.

Fonologia

W śląszczyźnie występuje siedem fonemów samogłoskowych: /a/, /e/, /i/, /o/, /ō/, /u/, /y/. Podstawową różnicą w stosunku do polskiego systemu fonologicznego jest obecność fonemu /ō/ realizowanego jako głoska [o] w kontraście do fonemu /o/ realizowanego jako głoska [ɔ]. Jest to tzw. o pochylone potocznie opisywane jako „głoska pomiędzy o a u”. Występuje ono we wszystkich odmianach lokalnych języka śląskiego jako kontynuanta dawnej samogłoski długiej, a także w przypadkach, gdy o pojawia się przed spółgłoskami nosowymi lub doszło przed nimi do podwyższenia wymowy u (gōra, synkōw, gōnić, kōmputer, grōnt), i tworzy pary minimalne z /o/ oraz /u/ (boł vs. bōł, lōd vs. lud). Nagłosowe [ɔ] lub [o] w większości odmian ulega prelabializacji (ôn, ôko = [won], [wɔkɔ]). Rzadziej pojawia się ona również przed nagłosowym u. Inne rodzaje protez występujących w niektórych gwarach śląskich to preaspiracja (Hameryka) i prejotacja (Jewa).

Fonem /e/ może być w zależności od regionalnych i indywidualnych uwarunkowań realizowany jako głoska [ɛ] lub [e], w tym przypadku są to jednak alofony. Najczęstszym kontynuantem historycznego „e pochylonego” jest /y/ (tyn, wiym, mlyko), wymowa e ulega również obligatoryjnemu podwyższeniu przed spółgłoskami nosowymi (problym, tynis). Dawne „a pochylone” w gwarach wschodnio- i południowośląskich uległo zmianie w [ɔ] lub (przed spółgłoskami nosowymi) [o] (jo, godać, mōm, zōmek), na zachodzie natomiast wymawiane jest w wielu pozycjach dyftongicznie – jako [ɔʊ] (jou, goudać), [ɑʊ] (jau, gaudać) czy [eʊ] (jeu, geudać). Analogiczna dyftongizacja zachodzi na obszarze zachodnim również w innych przypadkach, m.in. w licznych zapożyczeniach: dŏchtōr, cŏfać, kartŏfly (litera ŏ oznacza tu jednolity zapis wszystkich wspomnianych wariantów wymowy). Na pograniczu powiatu prudnickiego i krapkowickiego przez upodobnienie do dyftongu [eʊ] takie samo brzmienie uzyskało każde dawne połączenie [ɔw], mówi się tam więc keło i szkeła; zjawisko to określane jest mianem „heuczenia”.

Samogłoski nosowe w odmianach z subregionu katowicko-rybnickiego i cieszyńskiego współcześnie nie występują. Zostały zastąpione przez sekwencje złożone z samogłoski ustnej i spółgłoski nosowej (sōmsiod, zymby, mynża [mɨŋʐa], gyńś, robiōm, idym) albo uległy zupełnej denazalizacji (piykny, ida). Inaczej przedstawia się sytuacja w zachodniej części śląskiego obszaru językowego, gdzie niektóre lokalne odmiany wykształciły bogaty repertuar nosówek: ã, ĩ, ō̃, ỹ. W określonych przypadkach są one kontynuacją stanu starszego (idã), w innych powstały z wtórnego unosowienia połączeń dwugłoskowych – możliwe są tam zdania typu robiō̃ z tỹ mojĩ chopã odpowiadające wschodniośląskiemu robiōm z tym mojim chopym. Idące jeszcze dalej procesy fonetyczne spowodowały, że na przykład w odmianie, dla której typowe jest „heuczenie”, wyrazy mōm, jadōm i Ślōnsk przyjmują odpowiednio postać mył, jadył, Ślyłnsk.

Charakterystyczną cechą wielu gwar śląskich (szczególnie ze środkowej i północnej części regionu) jest obniżenie artykulacji samogłosek /i/ oraz /y/ w określonych przypadkach, zwłaszcza przed spółgłoskami nosowymi, jak również przed /ł/ i /l/, co owocuje formami typu siyła (a nawet siōła), siylny, miyły (rzadziej też miōły), bōł (= był), bōła (= była), nosiyła lub nosiōła, Lublyniec, lynijŏ (= linia). Dla całej śląszczyzny typowe jest zachowanie i po rz pochodzącym z miękkiego r’: grzib, krziwy, pierzina (tzw. archaizm śląski). Podobnie uniwersalny zasięg ma zachowanie dawnego r w formach typu biere, piere. Ograniczone terytorialnie są natomiast takie zjawiska jak charakterystyczne dla części odmian zachodniośląskich (kozielskich, prudnickich) przejście y → i (dobri, sin, koszik, czitać) lub dyftongizacja y → yj (dobryj, syjn, koszyjk, czyjtać).

Śląski system spółgłoskowy jest bardzo zbliżony do znanego ze standardowej polszczyzny. Nie występują w zasadzie żadne obce jej dźwięki, z wyjątkiem czeskiej części Śląska Cieszyńskiego, gdzie wciąż zachowuje żywotność /h/ [ɦ] jako fonem odrębny od /ch/ [x] oraz frykatywne /rz/ [r̝] odrębne od /ż/ [ʐ]. W przeszłości ich zasięg był o wiele szerszy, na początku XX wieku Kazimierz Nitsch opisywał występowanie dźwięcznego /h/ jako cechę typową dla niemal całego Śląska Cieszyńskiego, a także południowo-zachodniego skraju pruskiego Śląska po Boguszowice, za wschodnią granicę występowania frykatywnego /rz/ uważał z kolei linię Istebna – Ustroń – Drogomyśl – Kończyce Małe – Rogów – Pszów – Gamów. Dla skrajnego południa typowe jest jabłonkowanie, czyli spłynięcie spółgłosek zadziąsłowych z dziąsłowo-podniebiennymi w jeden szereg wymawiany jako [t͡ʃ], [d͡ʒ], [ʃ], [ʒ].

Dla północnej połowy Śląska oraz wschodniego pasa pogranicza śląsko-małopolskiego charakterystyczne jest mazurzenie, czyli wymowa c, dz, s, z (a w nowszych zapożyczeniach ć, dź, ś, ź) zamiast cz, dż, sz, ż. We współczesnej śląszczyźnie jest to cecha ustępująca, występująca w mowie większości użytkowników niekonsekwentnie. Na dużym obszarze środkowo-zachodnim oraz północnym dochodzi do antycypacji miękkości, czyli pojawienia się wtórnego j między samogłoską a spółgłoską palatalną: wiejś, niejsie, najsi, Kojźly. Inną cechą o szerokim zasięgu obejmującym znaczną część środkowego i północnego Śląska jest zanik ł (wymawianego jako [w]) przed samogłoskami tylnymi: chop, mody, gowa, dugi. W całym regionie zachowane zostały starsze połączenia strz-, zdrz- odpowiadające polskim śr-, źr-: strzoda (= środa), zdrzōdło (= źródło). Ich wymowa ulega zwykle uproszczeniom do postaci szczoda i żdżōdło, podobnie jak trza, trzi i strzylać wymawia się najczęściej – niezależnie od pisowni – jako cza, czi, szczylać. Dotyczy to również połączenia strz- w wyrazach takich jak strzōnek, strzewo i strzewiki, gdzie jest ono rezultatem innego niż w polszczyźnie rozwoju prasłowiańskiej grupy *čěr-. Różnym regionalnym i indywidualnym uwarunkowaniom podlega wybór twardej lub miękkiej wymowy połączeń ke, ky, ge, gy: kecka/kiecka, bogym/bogiym.

Akcent wyrazowy w zdecydowanej większości gwar śląskich pada na przedostatnią sylabę. Wyjątek stanowią odmiany jabłonkowskie z samego południa regionu, gdzie występuje akcent inicjalny (na pierwszą sylabę). Wszędzie obowiązuje udźwięczniająca fonetyka międzywyrazowa.

Gramatyka

Śląski, podobnie jak inne języki słowiańskie, jest językiem fleksyjnym.

Deklinacja obejmuje siedem przypadków i dwie liczby – pojedynczą i mnogą. Formy pochodzące z dawnej liczby podwójnej (jak typowe dla odmian zachodniośląskich chopōma, ksiōnżkōma zamiast wschodniośląskiego chopami, ksiōnżkami) funkcjonują w znaczeniu liczby mnogiej. W liczbie pojedynczej występują trzy rodzaje gramatyczne: męski, żeński i nijaki; w liczbie mnogiej zaś dwa: męskoosobowy i niemęskoosobowy, przy czym obserwuje się znaczne rozchwianie form i ekspansję rodzaju niemęskosobowego niezależnie od kontekstu – te nasze chopy; Ślōnzŏcy byli, Ślōnzŏki byli lub Ślōnzŏki były. W odniesieniu do rzeczowników Henryk Jaroszewicz wyróżnił na potrzeby swojej pracy kodyfikacyjnej sześć głównych wzorów deklinacyjnych. Do charakterystycznych cech śląszczyzny we wszystkich wariantach lokalnych należy zachowanie starszej końcówki -e w dopełniaczu liczby pojedynczej miękkotematowych rzeczowników żeńskich: do granice, do ziymie, do Ule (współcześnie jest to jednak cecha recesywna). Zmiany fonetyczne prowadzące do całkowitej denazalizacji dawnych samogłosek nosowych w wygłosie powodują pozorny synkretyzm form mianownika i biernika rodzaju żeńskiego w liczbie pojedynczej na obszarze katowicko-rybnickim w kontraście do innych subregionów, w szczególności Śląska Cieszyńskiego, gdzie dystrybucja odpowiednich końcówek dużo bardziej przypomina standardowe formy polskie: kat.-rybn. idzie staro baba i widza staro baba vs. ciesz. idzie staro baba i widzym starōm babe. W rzeczownikach męskich zakończonych na -a końcówka biernika przybiera najczęściej (poza odmianami cieszyńskimi) formę -y: widza starego poety.

System koniugacji także jest zbliżony do polskiego i innych słowiańskich. Czasowniki odmieniają się przez cztery czasy (teraźniejszy, przyszły – w zależności od aspektu prosty lub złożony, przeszły i – rzadko – zaprzeszły), trzy osoby, dwie liczby, pięć rodzajów, cztery tryby (oznajmujący, rozkazujący, przypuszczający potencjalny i przypuszczający irrealny) i dwie strony (bierną i czynną), występując w jednym z dwóch aspektów – dokonanym lub niedokonanym. Henryk Jaroszewicz wyróżnił osiem koniugacji, przy czym w obrębie trzech z nich występują zróżnicowane podgrupy, co łącznie daje czternaście wzorów odmiany czasowników regularnych. Reinhold Olesch w odniesieniu do wariantu z rejonu Góry Świętej Anny wyróżnił z kolei cztery klasy koniugacyjne, na które składa się łącznie piętnaście wzorów odmiany. Ponadto w śląszczyźnie występują czasowniki nieregularne, z których część charakteryzuje się bardzo dużą wariantywnością regionalną – przykładowo odpowiednik pol. będzie może po śląsku przybrać formy: bydzie, bedzie, beje, be, bańdzie, baje, ba. Do wyróżników języka śląskiego, wspólnych dla wszystkich odmian, należy zachowanie aorystowej cząstki -ch w formach pierwszej osoby czasu przeszłego (funkcjonuje jako ruchoma: miołech / (jŏ) żech mioł / jŏch mioł / tego’ch mioł / wczora’ch go mioł itd.; możliwe jest rôwnież jej pominięcie: jŏ mioł) i trybu przypuszczającego (bych). Występuje ona również w odmianie czasownika posiłkowego być w czasie teraźniejszym, którego pierwszą osobę liczby pojedynczej można wyrazić na wiele sposobów (w tym przypadku są to synonimy bez wyraźniejszych tendencji geograficznych): jŏ żech je, jŏch je, jŏ je, je żech, jŏ żech je. Zaprzeczenie czasownika być stanowi skostniała forma niyma, która w odróżnieniu od polszczyzny zachowuje inne brzmienie niż zaprzeczenie czasownika mieć – niy mŏ.

W przeciwieństwie do polszczyzny standardowej w śląszczyźnie nie występują imiesłowy przysłówkowe. W ograniczonej mierze funkcję imiesłowu przysłówkowego współczesnego (-ąc) może przejąć skostniała forma imiesłowu przymiotnikowego czynnego (siedzōncy, robiōncy), niemniej poradniki poprawnościowe zalecają przede wszystkim jego zastępowanie formami osobowymi (jak robiōł, kej siedzioł itp.). Imiesłowy przymiotnikowe bierne cechują się dużą wariantywnością regionalną: zalŏty / zalōny, kopniynty / kopnyty / kopniōny, po części skorelowaną z wariantywnością samych czasowników (kopnōńć / kopnyć / kopnōć / kopnyłńć). W zdaniach bezpodmiotowych występuje końcówka -o: je napisano, było padano.

Do zjawisk obejmujących cały śląski obszar językowy zalicza się to, że wszystkie czasowniki z przyrostkiem -uj- w odmianie przybierają w bezokoliczniku końcówkę -ować (a nie, jak po polsku, -ować, -iwać lub -ywać), mówi się więc: pokazować, zaskakować, ôpatrować (na wschodnim skraju Śląska także – z uwagi na procesy fonetyczne – pokazuwać, zaskakuwać, ôpatruwać). W wyrazach obcego pochodzenia normą jest epentetyczne y lub i w żeńskich zakończeniach typu Francyjŏ, ekspedycyjŏ, geografijŏ (na Śląsku Cieszyńskim zwykle: Francyja, ekspedycyja, geografija). Obie wspomniane cechy mają współcześnie charakter recesywny, użytkownicy nie realizują ich konsekwentnie w codziennej mowie, ale są uznawane za emblematycznie śląskie i uwzględniane w poradnikach poprawnościowych.

W obrębie składni do specyficznych zjawisk śląskich należy m.in. obecność accusativus cum infinitivo (widziała go czytać), możliwość występowania spójnika ale na innej niż pierwsza pozycja w zdaniu (ôn je ale gupi; niy wiedzioł ale, że...), wyrażanie przynależności za pomocą przyimka od (chałpa ôd matki, bracik ôd Trudy) czy częsta reduplikacja dopełnienia (tyn chop, ôn tam durch stoł).

Słownictwo

Trzon śląskiego słownictwa jest wspólny z innymi językami zachodniosłowiańskimi i różni się od nich jedynie zajściem określonych procesów fonetycznych. Jako emblemat językowej odmienności regionu przedstawiane są często zapożyczenia niemieckie lub przejęte za niemieckim pośrednictwem – wyrazy typu szmaterlŏk (‘motyl’), nudelkula (‘wałek do ciasta’), klopsztanga (‘trzepak’), czy też powiedzonka w rodzaju we antryju na bifyju stoji szŏlka tyju (‘w przedpokoju na kredensie stoi filiżanka herbaty’). Nie ma jednak dowodów, by miały one w całym zasobie leksykalnym śląszczyzny większy udział niż w przypadku języka polskiego. W niektórych przypadkach zarówno polskie, jak i śląskie określenia są zapożyczeniami niemieckimi, lecz z innych okresów czy z innych odmian niemczyzny, np. pol. obcas vs. śl. abzac, pol. firanka vs. śl. gardina, pol. szafa vs. śl. szrank, a w jeszcze innych to po śląsku używa się wyrazu rdzennie słowiańskiego, podczas gdy po polsku odpowiednika o germańskiej proweniencji, np. śl. zŏpaska vs. pol. fartuch, śl. kopidōł vs. pol. grabarz, śl. jata vs. pol. szopa. Spośród germanizmów w śląszczyźnie niemała ich część została przejęta z gwar śląsko-niemieckich i nie ma bezpośredniej analogii w języku Hochdeutsch, np. ryczka od Ritsche, szpyndlik od Spendel, zista od Süßte. Charakterystycznym zjawiskiem jest również współwystępowanie wyrazów słowiańskich i germańskich o tym samym znaczeniu, które mogą się różnić zasięgiem terytorialnym lub być stuprocentowymi synonimami na tożsamym terenie, np. starka i ōma (‘babcia’), krajiczek i sznita (‘kromka’), przikłŏd i bajszpil (‘przykład’), lŏska i kryka (‘laska’), darek i gyszynk/geszynk (‘prezent’). Według popularnego, ale również obiektywnie niepotwierdzonego stereotypu, odmiany z dawnego Śląska pruskiego cechują się większą liczbą germanizmów niż odmiany ze Śląska Cieszyńskiego. Na całym śląskim obszarze językowym faktyczna znajomość i zakres użycia wyrazów pochodzenia niemieckiego współcześnie słabnie.

Zgodnie z popularnym wyobrażeniem na śląskie słownictwo znaczący wpływ wywarł ponadto język czeski. Bliskość obu kodów nie zawsze pozwala stwierdzić, na ile podobne wyrazy w nich są wynikiem zapożyczenia, a na ile równoległego rozwoju form prasłowiańskich i nakładania się obszarów występowania jakiegoś elementu leksykalnego. Ewidentnymi zapożyczeniami czeskimi są wyrazy zachowujące morfologicznie postać czesko-słowacką, a nie lechicką, których najwięcej występuje na południu Śląska. Należą do nich leksemy z głoską h, jak hladać, hned, hrōm czy też formy liczebników typu dewatnost, dwacet, sztyrycet. Osobnym zjawiskiem jest występowanie w czeskiej części regionu kodu mieszanego, który na rozmaite indywidualne sposoby łączy elementy miejscowych odmian tradycyjnej śląszczyzny z językiem czeskim, a co za tym idzie obfituje w czeskie słownictwo, które nie jest stałym elementem śląskiego zasobu leksykalnego. Przed drugą wojną światową podobny kod mieszany – śląsko-niemiecki – funkcjonował na terenie niemieckiego Śląska, co zainspirowało niektórych badaczy do rozważań o śląskim jako rodzaju kreola.

Poszerzenie domen użycia języka śląskiego w XXI wieku powoduje pojawianie się licznych neologizmów i neosemantyzmów. Zasadność i poprawność ich tworzenia jest przedmiotem dyskusji wśród śląskich aktywistów językowych. Emblematycznym przykładem śląskiego neologizmu, który wszedł do szerokiego użycia, jest stworzony przez Karola Gwoździa mobilniŏk (‘telefon komórkowy’).

Podział wewnętrzny

Śląszczyzna charakteryzuje się wysokim stopniem wewnętrznego zróżnicowania. Za najważniejsze cechy wyznaczające granice dialektalne przyjmuje się występowanie mazurzenia (uczyć/ucyć), realizację pierwotnych samogłosek nosowych (widza, widzã, widzam, widzym i inne) oraz wymowę kontynuantów dawnego „a pochylonego” (jo, jou, jau, jeu). Na wymienione cechy nakłada się szereg innych zjawisk o szerszym lub węższym zasięgu geograficznym.

Na gruncie badań dialektologicznych opracowanych zostało kilka różnych koncepcji podziału śląskiego obszaru językowego. Najstarsza z nich pochodzi od Kazimierza Nitscha, który w ramach regionu wyróżnił:

• Śląsk południowy obejmujący gwary „jabłonkowskie”, „cieszyńskie”, „laskie” oraz „pogranicza czeskiego”
• Śląsk środkowy obejmujący gwary „prudnickie/głogowskie”, „kozielskie”, „strzeleckie” oraz „okręgu przemysłowego”
• Śląsk północny obejmujący gwary „opolskie”, „brzeskie” oraz „sycowskie”.

Alfred Zaręba za podstawową cechę różnicującą uznał mazurzenie i na tej podstawie wydzielił zespół mazurzących gwar północnośląskich oraz niemazurzących gwar południowośląskich. Wśród południowośląskich wyróżnił „jabłonkowskie”, „cieszyńskie”, „pogranicza czeskiego” (w tym „laskie”), „gliwickie” (traktując mazurzące gwary „pogranicza gliwicko-opolskiego” oraz „pogranicza śląsko-małopolskiego” jako ich podgrupę z uwagi na wspólny rozwój nosówek) oraz „prudnickie/głogowskie”, wśród północnośląskich natomiast „niemodlińskie”, „opolskie” i „kluczborskie”.

Stanisław Bąk z kolei przeciwstawił gwary „cieszyńskie” (jako podgrupę których traktował także „laskie” i „jabłonkowskie”) i „czadeckie” (przez niego uznawane za śląskie) jako „zachodnio-południowo-śląskie” całej reszcie określonej jako „gwary północnośląskie w szerokim ujęciu”. Te z kolei dzieliły się prymarnie na „północnośląskie” w ścisłym znaczeniu, do których zaliczał „narzecze namysłowskie”, „dialekt sycowski”, „dialekt Chazaków”, „gwarę wsi Brenno” i „dialekt Chwalimia”, oraz „środkowośląskie” podlegające dalszemu podziałowi na linii Odry. Lewobrzeżnymi były w jego ujęciu gwary „niemodlińskie”, „prudnickie” (inaczej nazywane „dialektem głogóweckim”) oraz „kozielskie”, prawobrzeżnymi natomiast „gliwickie”, „strzeleckie” i „oleskie”, a także „mazurzący pas wschodni”.

Najnowsza propozycja klasyfikacyjna została opracowana w 2011 roku przez Bogusława Wyderkę. Według tego badacza śląskie odmiany językowe dzielą się terytorialnie w następujący sposób:

• zespół gwar południowośląskich
  • dialekt cieszyński
    • gwary cieszyńskie właściwe
    • gwary zaolziańskie
    • gwary jabłonkowskie
  • gwary pogranicza śląsko-czeskiego
    • wschodnie
    • zachodnie
• zespół gwar pogranicza śląsko-małopolskiego
  • gwary południowo-środkowe (od Grzawy po Lubliniec)
  • gwary północne (w powiecie oleskim)
• dialekt gliwicki
• zespół dialektów środkowo-północnośląskich
  • dialekty środkowośląskie (niemazurzące)
    • gwary powiatu strzeleckiego (Kobylorzy)
    • gwary głogóweckie
      • gwary Goloków
      • gwary kozielskie (Bajoków)
  • dialekty północnośląskie (mazurzące)
    • gwary niemodlińskie
    • gwary opolskie (Krysioków)
    • gwary dolnośląskie
      • gwary kluczborskie

Duże znaczenie ma jednocześnie silnie zakorzeniony w świadomości społecznej podział wschodniego Śląska na trzy główne subregiony wyróżnione na podstawie kryteriów historycznych, administracyjnych, kulturowych i tożsamościowych: Śląsk Cieszyński na południu, Śląsk Opolski na północnym zachodzie oraz subregion katowicko-rybnicki, który bywa nazywany Górnym Śląskiem w sensie węższym (podczas gdy szerokie rozumienie tego terminu oznacza cały śląski obszar językowy, a nawet wykracza poza niego), „Śląskiem przemysłowym” i na różne inne sposoby. Odnośnie do problematyki językowej podział ten ma uzasadnienie przede wszystkim z perspektywy socjolingwistycznej (pomiędzy wspomnianymi subregionami zauważalne są różnice pod kątem stopnia żywotności języka, postaw wobec niego czy stosunku do działań emancypacyjnych), bywa jednak również – niezależnie od faktycznego przebiegu poszczególnych izoglos, zwykle się z nim niepokrywającego – utożsamiany z odmienną wymową, leksyką i formami gramatycznymi. Przekonanie o istnieniu śląszczyzny „cieszyńskiej”, „opolskiej” oraz „górnośląskiej”/„katowickiej” jako swoistych całości jest często reprodukowane w dyskursie aktywistycznym, pojawia się również w pracach naukowych i popularnonaukowych.

Ortografia

Alfabet ślabikŏrzowy

Najpopularniejszym sposobem zapisu stworzonym specjalnie dla języka śląskiego jest tzw. alfabet ślabikŏrzowy opracowany w 2009 roku przez przedstawicieli stowarzyszeń „Pro Loquela Silesiana”, Tôwarzistwo Piastowaniô Ślónskij Môwy „Danga” oraz „Przymierze Śląskie” we współpracy z językoznawczynią Jolantą Tambor. Swoją nazwę bierze od elementarza zatytułowanego Gōrnoślōnski ślabikŏrz, ktôry został w 2010 roku przedstawiony jako wzorowa publikacja prezentująca nowy sposób zapisu. Od tego momentu stał się dominującą formą ortografii w piśmiennictwie związanym z głównym nurtem śląskiego ruchu emancypacyjnego. Sankcjonuje go również publikacja Zasady pisowni języka śląskiego autorstwa Henryka Jaroszewicza, której pierwsze wydanie ukazało się w roku 2022.

Podstawowym założeniem alfabetu ślabikŏrzowego jest zachowanie polskich przyzwyczajeń ortograficznych, z którymi obyta jest większość współczesnych Ślązaków, oraz kompromis między oddaniem charakterystycznych cech śląskiej wymowy a pisownią morfologiczno-historyczną. Występują w nim zatem dwuznaki ch, cz, dź, dż, sz i rz, w taki sam sposób jak w polszczyźnie rozwiązany jest zapis zmiękczeń (ślepy, ale siyń), nie zapisuje się wszystkich asymilacji fonetycznych. Podstawowa różnica polega na nieobecności znaków ą i ę (kontynuanty samogłosek nosowych zapisuje się zgodnie ze sposobem, w jaki doszło do ich rozłożenia: gymba, rynce, piyńć, dōmb, kōnt, ciepnōńć) oraz ó, a także wprowadzeniu dwóch lub pięciu – w zależności od wariantu – dodatkowych liter z diakrytami dla oddania głosek niewystępujących we współczesnej polszczyźnie lub umożliwienia interdialektalnego zapisu wybranych cech. W wariancie uproszczonym, obligatoryjnym dla wszystkich użytkowników, występują znaki:

• ō – służy do zapisu tzw. „o pochylonego” [o]: kōń, Chorzōw, zōmek, psōw
• ô – oznacza możliwą (ale niepojawiającą się u wszystkich mówiących) prelabializację na początku wyrazów zaczynających się od głoski [ɔ] lub [o] (lub rdzeni wyrazowych, jeśli wcześniej pojawia się przedrostek): ôgiyń, ôn, wyônaczyć, niyôsobowy

Rozszerzona wersja alfabetu powstała z myślą o umożliwieniu różnego odczytania słowa w zależności od wymowy przyjętej w danym subregionie, w szczególności opolskim, którego odmiany zawierają charakterystyczne samogłoski nosowe oraz dyftongi. Oprócz powyższych pojawiają się w niej litery:

• ã – oznacza kontynuanty historycznego *ę, które w różnych częściach Śląska przybierają postaci a, ã (z wyraźną nosowością), am, an, ał, w przypadku Śląska Cieszyńskiego także e i ym: widzã tã dziouchã, idã na kawã, cielã, trochã
• ŏ – oznacza kontynuanty dawnego „a pochylonego”, ktôre w rejonie katowickim, rybnickim i cieszyńskim wymawia się jako o, ale w zachodnich (opolskich) odmianach jako dyftong ou, rzadziej też eu czy au: gŏdać, wieczerzŏ, farŏrz
• õ – występuje wyłącznie w bierniku wyrazów rodzaju żeńskiego kończących się na –ŏ i sygnalizuje możliwość wymowy jako o, ou, õ (dźwięk nosowy na bazie „pochylonego o”), ōm, a na Śląsku Cieszyńskim także e i ym: idã na piyrszõ rannõ mszõ za polskõ armijõ

Niektórzy twórcy tekstów oraz aktywiści językowi wprowadzają do alfabetu ślabikŏrzowego własne innowacje. Przykładem jest pisownia stosowana przez Roberta Hellfeiera na potrzeby odmiany z pogranicza powiatu prudnickiego i krapkowickiego, w której pojawia się dodatkowa litera ĕ na oznaczenie dyftongu eu czy też propagowany przez Adama Kubika i Markusa Bonczkowitza sposób zapisu wszelkich germanizmów bez adaptacji ortograficznej.

Inne sposoby zapisu

Równolegle popularny jest, zwłaszcza wśród osób niepodzielających poglądu o językowej samodzielności śląszczyzny, intuicyjny zapis wykorzystujący wyłącznie litery polskiego alfabetu bez żadnych dodatkowych znaków. Bywa on nazywany „pisownią klasyczną”. Ponieważ nie jest produktem żadnej celowej kodyfikacji, funkcjonuje w rozmaitych indywidualnych wariantach. Wiele z nich łączy z alfabetem ślabikŏrzowym unikanie znaków ą i ę poprzez zapisywanie rozłożonych nosówek zgodnie z wymową. „O pochylone” często jest oddawane za pomocą litery ó (także wtedy, gdy w polskim odpowiedniku danego wyrazu doszło do zmiany ortograficznej, podczas gdy w śląszczyznie zachowała się starsza wymowa: bót, drót, tłómaczyć), a prelabializacja za pomocą litery ł (łogiyń, łón, wyłónaczyć). Pisownia klasyczna stanowi nieformalny standard zapisu cieszyńskiej śląszczyzny, której użytkownicy stosują ortografię ślabikŏrzową szczególnie rzadko. Po czeskiej stronie granicy funkcjonuje ponadto intuicyjny zapis bazujący na alfabecie czeskim.

W pierwszej dekadzie XXI wieku jako propozycja ortografii dla całego języka śląskiego spopularyzowany został alfabet Steuera stworzony w latach 30. XX wieku przez Feliksa Steuera na potrzeby zapisu tekstów w odmianie sułkowskiej. Można się z nim spotkać m.in. na śląskiej Wikipedii i w publikacjach Bartłůmjeja Wanota sprzed roku 2024. Wyróżnia się stosowaniem litery ů dla „pochylonego o”, oznaczaniem prelabializacji poprzez literę u (uogjyń, uůn, wyuůnaczyć) oraz innym niż w polszczyźnie zapisem zmiękczeń: żymja, bjoły, śńyg, ćepać.

Ponadto na przełomie XX i XXI wieku stworzono cały szereg alternatywnych propozycji kodyfikacyjnych, które były czy są używane przez wąskie grono osób albo nawet tylko przez pojedynczych autorów. Należą do nich:

• „Tadzikowy muster” – forma zapisu bez użycia jakichkolwiek znaków diakrytycznych stworzona przez Teda Jeczalika i stosowana na działającej do 2014 roku witrynie internetowej Republika S’loonsko. Głos Wolnego S’loonska (republikasilesia.com)
• „Dyrdziny szrajbůng” – ortografia zastosowana przez Dariusza Dyrdę w podręczniku Rýchtig Gryfno Godka (porěncznik ślůnskij godki) z 2013 roku, niekonsekwentnie łącząca elementy alfabetu Steuera z pisownią klasyczną oraz wprowadzająca dodatkowe znaki ě (piěrwěj, zawiěrać) i ý (grzýby, blondýna)
• pisownia zaproponowana przez Grzegorza Wieczorka i promowana w latach 2003–2007 w jego poradniku Tak sie rzóndzi po ślónsku, opierająca się na tych samych założeniach co alfabet ślabikŏrzowy, którego Wieczorek był później współtwórcą, z tym że wykorzystująca nieco inny zestaw znaków – odpowiednikami liter ō, ô i ŏ były odpowiednio ó, ò oraz ô, występowały natomiast w tej samej funkcji litery ã i õ
• pisownia stosowana przez Aleksandrę Wencel zawierająca aż 42 litery, w tym 19 diakrytyzowanych, oraz siedem dwuznaków i mająca w założeniu jak najdokładniej oddawać wymowę z rejonu Opola; została użyta m.in. w publikacji Jak zech bůł pjyrsy rôz w Indjach (2011) oraz w słowniku zatytułowanym Dykcjůnôrz śl ̊ųsko-polski (ŭoparty na śl ̊ųskej wymôwje ŭod wele Ŭopolô) (2023).

Przykładowe teksty

Uwagi

Przypisy

Linki zewnętrzne

• Śląski Portal Edukacyjny – baza materiałów informacyjnych i dydaktycznych dotyczących języka śląskiego
• Silling.org – portal zawierający agregat wybranych słowników śląskich, Korpus Ślōnskij Mŏwy, translator maszynowy oraz katalog śląskich wersji oprogramowania