Logarytm

Dzieło Logarithmorum canonis descriptio Johna Napiera z 1620 roku, w którym podpisuje się on nazwiskiem „Neper”.
Logarytmy dlá szkół narodowych Ignacego Zaborowskiego, publikacja Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych z 1787.

Logarytm (łac. [now.] logarithmus – stosunek, z gr. λόγ- log-, od λόγος logos – zasada, rozum, słowo, i ἀριθμός árithmós – liczba) – dla danych liczb a,b>0,a≠1 liczba oznaczana logab będąca rozwiązaniem równania ax=b. Taki logarytm został zdefiniowany przez Eulera. Liczba a nazywana jest podstawą (zasadą) logarytmu, liczba b liczbą logarytmowaną (niekiedy antylogarytmem swojego logarytmu, patrz: antylogarytm). Jest to więc wykładnik potęgi, do jakiej należy podnieść podstawę a, aby otrzymać liczbę logarytmowaną b.

Przykłady

log28=3, gdyż 23=8,
log1010000=4, gdyż 104=10000.

Logarytmy po raz pierwszy opisali w XVI wieku matematycy: Szkot John Napier i Anglik Henry Briggs. Były odpowiedzią na konieczność wykonywania żmudnych i czasochłonnych obliczeń w związku z burzliwie rozwijającymi się wówczas astronomią, nawigacją i handlem. Natomiast Euler był pierwszym matematykiem, który przedstawił logarytmy liczb zespolonych. Historycznie praca Eulera na ten temat była pierwszą analizą funkcji przestępnej więcej niż jednej zmiennej.

Pozwalały zamienić mnożenie, dzielenie, pierwiastkowanie na łatwiejsze odpowiednio dodawanie, odejmowanie i dzielenie przez liczbę naturalną. Tablice logarytmiczne i suwaki logarytmiczne stały się podstawową pomocą we wszelkich obliczeniach naukowych, astronomicznych, geodezyjnych i inżynierskich. Współcześnie, z powodu wyparcia ich przez kalkulatory i komputery, ich użytkowa rola jest dużo mniejsza.

Logarytm przy ustalonej podstawie a>0,a≠1 pozwala zdefiniować funkcję logarytmiczną fa:ℝ+→ℝ następująco:

fa:x↦fa(x)=logax.

Definicja formalna

schemat działania suwaka logarytmicznego pokazujący, jak dwie skale logarytmiczne pozwalają zamienić mnożenie 2⋅3=6 na dodawanie log⁡2+log⁡3=log⁡6

Logarytm jest działaniem zewnętrznym: log⁡:ℝ+∖{1}×ℝ+→ℝ zdefiniowanym równoważnością:

logab=c⇔ac=b

(zamiast log⁡(a,b) stosuje się symbolikę logab).

Logarytm jest więc działaniem odwrotnym do potęgowania. Z własności potęgowania wynika poprawność tak zdefiniowanego działania, tzn.

Jest też odwrotnie:

Oznacza to, że przy ustalonym a lub ustalonym b działanie log jest różnowartościową suriekcją na zbiór ℝ.

Logarytm binarny

 Osobny artykuł: logarytm binarny.

Logarytm o podstawie równej 2.

Logarytm naturalny

 Osobne artykuły: logarytm naturalny i liczba e.

Logarytm naturalny, nazywany często logarytmem Nepera, to logarytm o podstawie oznaczanej literą e równą w przybliżeniu 2,718281828. Zwyczajowo zamiast logex pisze się ln⁡x. Wybór za podstawę tej szczególnej liczby podyktowany jest definicją funkcji wykładniczej exp⁡, dla której exp⁡(1)=e, postaci

exp⁡(x)=∑k=0∞xkk!,

wtedy jej pochodna (również formalna) (exp⁡x)′=exp⁡x, co oznacza, że (ln⁡x)′=1x zamiast (logax)′=1xln⁡a, ponieważ ln⁡e=1. W pewnym sensie logarytm naturalny jest więc rzeczywiście bardziej „naturalny” spośród logarytmów. Podstawa logarytmu naturalnego e jest liczbą przestępną i jedną z najważniejszych stałych matematycznych.

Logarytm dziesiętny

 Osobny artykuł: logarytm dziesiętny.

Zapis bez indeksu log⁡x albo lg⁡x oznacza zwykle logarytm dziesiętny (Briggsa), czyli mający u swej podstawy liczbę 10:

log⁡x=lg⁡x=log10x.

Konwencja ta jednak bywa myląca, gdyż niektórzy oznaczają tym symbolem logarytm naturalny. W szczególności log⁡(x) oznacza logarytm naturalny w niektórych językach programowania, choć np. w polskiej wersji Microsoft Excela ten sam symbol oznacza logarytm dziesiętny.

Istnieje pewna zależność wartości logarytmu liczby od liczby cyfr przed przecinkiem potrzebnych do jej zapisania: Dla dowolnej liczby x>1∧x¬1∗10n,n∈ℕ jej logarytm dziesiętny zaokrąglony w górę (sufit) jest równy minimalnej liczbie cyfr przed przecinkiem w zapisie dziesiętnym x, np.

log⁡5083495,424=6,7061624.

Po zaokrągleniu w górę uzyskujemy 7 i rzeczywiście zapis liczby 5083495,424 wymaga 7 miejsc dziesiętnych przed przecinkiem. Trzeba jednak pamiętać o poniższych wartościach:

log⁡1=0,log⁡10=1,log⁡100=2,…

Analogicznie dla dowolnego systemu pozycyjnego o podstawie b, należy użyć logarytmu o podstawie b.

Własności

Jeśli a,b,c,x,y∈ℝ, przy czym:

to dla logarytmów zachodzą następujące własności:

Wzory redukcyjne

  • loga(1)=0
  • loga(a)=1
  • loga(ax)=x
  • loga(xy)=loga(x)+loga(y)
  • loga(xy)=loga(x)−loga(y)
  • loga(xb)=bloga(x)
  • loga(xcb)=cbloga(x)
  • loga(x)=−loga(1x)
  • loga(b)⋅logb(c)=loga(c)
  • loga(∏i=1nxi)=∑i=1nloga(xi)

Funkcja odwrotna

aloga(x)=x

Zamiana podstawy logarytmu

loga(b)=logc(b)logc(a)

Monotoniczność i znak

logax Znak Monotoniczność Wykres
0<x<1 x=1 1<x
0<a<1 + 0 − x1<x2⇒loga(x1)>loga(x2)
1<a − 0 + x1<x2⇒loga(x1)<loga(x2)

Logarytm liczby zespolonej

Logarytm można uogólnić na liczby zespolone, co pozwala obliczać go także dla ujemnych liczb rzeczywistych. Niech z będzie różną od zera liczbą zespoloną. Wtedy:

ln⁡z=ln⁡(|z|⋅ei⋅arg⁡z)=ln⁡|z|+iarg⁡z=ln⁡|z|+i(ϕ+2kπ),
(1)

gdzie:

W szczególności dla liczb zespolonych:

ln⁡1=2kπi,
ln⁡(−1)=(2k+1)πi,
ln⁡i=4k+12πi.

Logarytm zespolony nie jest jednoznacznie określony, gdyż daje różne wartości dla różnych k. Przyjmując k=0 otrzymujemy tzw. wartość główną logarytmu. Niektórzy autorzy oznaczają ją dla odróżnienia dużą literą: Ln⁡. Inni przeciwnie – wielką literą oznaczają ogólną postać logarytmu, a małą wartość główną. Jeszcze inni obydwie wersje oznaczają tym samym symbolem pisanym małą literą.

Logarytm o podstawie zespolonej można sprowadzić do logarytmu naturalnego stosując wzór na zmianę podstawy:

logwz=ln⁡zln⁡w,

gdzie:

Oczywiście zbiór wartości logwz jest podwójnie indeksowany.

Kologarytm

Liczbę przeciwną do logarytmu z x nazywało się niegdyś kologarytmem x i oznaczało clg⁡x lub colog⁡x. Dzisiaj pojęcie to odchodzi w zapomnienie i pisze się po prostu −log⁡x. Wyrażenie to używane jest do tej pory m.in. w chemii przy określaniu skali kwasowości.

Logarytm dyskretny

 Osobny artykuł: logarytm dyskretny.

Logarytm dyskretny elementu b (przy podstawie a) w danej grupie skończonej jest to taka liczba całkowita c, że w grupie zachodzi równość (stosując notację multiplikatywną dla działania grupowego):

ac=b.

Przykłady i zastosowania

Matematyka

Inne dziedziny